Personalizm

Personalizm – stanowisko filozoficzne podkreślające centralną rolę osoby (łac. persona), której przypisuje się takie cechy jak:

Stanowisko to można odnaleźć w różnych kierunkach filozoficznych od czasów starożytnych. Od XIX wieku powstawały kierunki, które przyjęły taką nazwę na swoje oznaczenie.

Historia

Cechy personalizmu można odnaleźć w bardzo różnych i odległych od siebie nurtach myśli. W filozofii starożytnej była to filozofia sofistów i Sokratesa, a także wczesnochrześcijańska filozofia Augustyna z Hippony (koncepcja Boga jako osoby). W średniowieczu personalistyczny charakter ma filozofia Tomasza z Akwinu. W filozofii nowożytnej odnajduje się personalizm w myśli Kartezjusza, Berkeleya i w niemieckim idealizmie. W filozofii pozaeuropejskiej, cechy personalistyczne nosi filozofia Ramanudźy.

Sam termin personalizm po raz pierwszy został użyty został przez Friedricha Schleiermachera (1799) na określenie koncepcji Boga osobowego, która była przeciwstawna panteizmowi.

W XIX w. ukształtowało się kilka kierunków określanych jako personalizmy i związanych z filozoficznym idealizmem.

Szczególnie dużą rolę pełnił personalizm w filozofii amerykańskiej. W Stanach Zjednoczonych powstało kilka ośrodków o znacząco różnych poglądach filozoficznych. W Bostonie jego wpływowym propagatorem był Borden Parker Bowne. Odrębna forma personalizmu ukształtowała się w Kalifornii (George Holmes Howison na Uniwersytecie w Berkeley). Amerykański personalizm miał mocny rys antymaterialistyczny i silne związki z religią, jednocześnie jednak starał się włączać osiągnięcia takich nauk jak biologia ewolucyjna, psychologia, medycyna czy pedagogika.

Odrębne personalizmy powstawały też w innych krajach: we Francji (Charles Bernard Renouvier) Anglii (J.M.E. McTaggart), Rosji (Nikołaj Bierdiajew).

Szczególnie wpływowym, obecnym do dzisiaj w wielu krajach nurtem jest personalizm chrześcijański.

Personalizm chrześcijański

 Osobny artykuł: Personalizm chrześcijański.

Personalizm chrześcijański to nurt XX-wiecznej filozofii, który głosił nadrzędność wartości osoby ludzkiej wobec uwarunkowań społeczno-ekonomicznych oraz historycznych. Rozwinął się początkowo we Francji w kręgach katolickich.

Zwykle wyróżnia się jego dwa nurty:

Nurtów personalizmu chrześcijańskiego było jednak więcej, np. polski personalizm uniwersalistyczny Czesława Bartnika i uczniów.

Personalizm chrześcijański wpłynął też na wielu innych filozofów i nurtów chrześcijańskich, np. na chrześcijański ewolucjonizm Pierre'aa Teilharda de Chardina czy na katolicką naukę społeczną (duży wpływ Maritaina).

Personalizm chrześcijański stawia w centrum wyjątkową i niepowtarzalną osobę ludzką, wyposażoną w niezbywalną godność. Tę centralną pozycję osoba zawdzięcza Boskiemu stworzeniu.

Personalizm starał się znaleźć odrębną drogę wobec konfliktowych koncepcji indywidualizmu i kolektywizmu (łączonymi z z politycznymi ideologiami liberalizmu i socjalizmu) (chociaż w przypadku Mourniera celem był połączony z chrześcijaństwem socjalizm, natomiast zdecydowanie odrzucany był komunizm). Personaliści uważali, że kolektywizm i indywidualizm są zbyt abstrakcyjne, wadliwe i nie przedstawiają prawdziwej natury człowieka, który jest indywidualną osobą i jednocześnie członkiem ludzkiej wspólnoty jak rodzina, lokalna społeczność itp. Zwolennicy indywidualizmu lub kolektywizmu mają tendencję do absolutyzowania swojego poglądu, popadając w skrajności jak libertarianizm albo komunizm. Szczególnym zagrożeniem jest tu totalitaryzm.

Personalizm podkreśla wolność i odpowiedzialność konkretnej osoby za własne życie, jednocześnie podkreślając fakt, że powinna ona realizować tę odpowiedzialność w stosunku do swoich bliźnich, poza nimi bowiem traci wartość.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Bober 2009 ↓, s. 566.
  2. ↑ personalizm, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-05-04].
  3. ↑ Bogumił Gacka, Personalizm amerykański, Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1996.
  4. ↑ Borden Parker Bowne, Personalizm, Lublin: Czas, 1994.
  5. ↑ Rufus Burrow jr., Personalism: A Critical Introduction, St. Louis: Chalice Press, 1999, s. 66.
  6. 1 2 3 4 5 Bober 2009 ↓, s. 567.
  7. ↑ Czesław Bartnik, Personalizm, Lublin: Wydawnictwo KUL, 2013.

Bibliografia

Linki zewnętrzne