Pierzastka

Pierzastka
Ilustracja
Alsophila glaucifolia
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

telomowe

Gromada

naczyniowe

Klasa

paprocie

Podklasa

paprotkowe

Rząd

olbrzymkowce

Rodzina

olbrzymkowate

Rodzaj

pierzastka

Nazwa systematyczna
Alsophila R.Br.
Prodr. Fl. Nov. Holland.: 158 (1810)
Typ nomenklatoryczny

A. australis R. Brown

Synonimy
  • Dicranophlebia (Mart.) Lindl.
Multimedia w Wikimedia Commons
Alsophila glaucifolia
Alsophila dragei
Alsophila australis

Pierzastka (Alsophila) – rodzaj paproci z rodziny olbrzymkowatych. Obejmuje ok. 260–275 gatunków. W niektórych ujęciach gatunki te włączane są do szeroko ujmowanego rodzaju olbrzymka Cyathea.

Są to paprocie drzewiaste rozpowszechnione na wszystkich kontynentach w strefie międzyzwrotnikowej. W Azji występuje 20 gatunków, na kontynentach amerykańskich 13, liczne gatunki rosną na wyspach zachodniego Pacyfiku. Na półkuli południowej zasięg rodzaju sięga wysp subantarktycznych (A. smithii rośnie na Wyspach Auckland), na półkuli północnej obejmuje na północy południową część Japonii. Pierzastki, jak inne olbrzymkowate, od innych paproci drzewiastych z rzędu olbrzymkowców różnią się obecnością łusek u nasady osi liścia (w innych rodzinach obecne są tylko włoski). W obrębie rodziny od innych rodzajów paprocie te wyróżniają się ciemnym i szczecinkowatym, czasem kolącym zakończeniem łusek oraz zróżnicowanymi komórkami budującymi skraj łuski.

Są to paprocie naziemne, występujące w górskich lasach mglistych, na zboczach lub często w wąwozach, zwykle tworząc warstwę podszytu w lasach (dobrze rosną w cieniu), często też zarastają luki powstające w lasach. Wymagają gleb żyznych, próchnicznych i wilgotnych. Zazwyczaj występują na rzędnych od 1000 do 2000 m n.p.m., niektóre rosną jednak także na nizinach, inne sięgają nawet do 3000 m n.p.m. Przynajmniej niektóre osiągają 130 lat życia, rosnąc powoli o ok. 5 cm rocznie (A. bryophila).

Liczne gatunki pochodzące z chłodnych lasów górskich uprawiane są jako ozdobne na obszarach o łagodnym klimacie umiarkowanym. Niektóre znoszą mrozy do -5 °C. Do częściej uprawianych należą: pierzastka australijska A. australis i A. smithii. Włoski pokrywające te rośliny wykorzystywane były tradycyjnie na Archipelagu Malajskim do tamowania krwotoków zewnętrznych. W XIX wieku ich zastosowanie zostało szeroko spopularyzowane, wykorzystywane były powszechnie w Europie np. podczas zabiegów operacyjnych.

Morfologia

Alsophila manniana
Alsophila smithii
Pokrój
Paprocie drzewiaste zwykle o pojedynczym, prosto wzniesionym „pniu”, rzadko rozgałęziającym się, rzadko o pędzie płożącym lub wspinającym się. Często u nasady pędu tworzą bardzo liczne korzenie przybyszowe. Ze względu na skupienie pierzasto podzielonych liści w formie pióropusza na szczycie pędu paprocie te przypominają palmy.
Liście
Osiągają od 0,5 do 5 m długości. Blaszka liściowa zazwyczaj jest potrójnie pierzasto podzielona, rzadziej podwójnie lub poczwórnie. U jednego gatunku (A. sinuata) blaszka jest pojedyncza. Oś liścia pokryta jest łuskami, wyróżniającymi się obecnością odmiennie zbudowanego brzegu, z komórek różniących się wielkością, orientacją i kształtem od innych komórek łuski. Łuski zwykle zakończone są ciemną szczecinką, czasem kolcem (A. spinulosa).
Zarodnie
Skupione na spodniej stronie liści w kupki (sori), tworzących się w pewnym oddaleniu od brzegu blaszki liściowej. Sori mają kształt okrągły i zazwyczaj okryte są zawijką. Zarodniki są trójbruzdowe, często o powierzchni silnie urzeźbionej, czasem pokryte bywają szczecinkami.

Systematyka

Alsophila spinulosa

Jest to rodzaj paproci z rodziny olbrzymkowatych. W obrębie rodzaju wyróżnianych jest ok. 260–275 gatunków. W niektórych ujęciach rodzaj włączany jest do szeroko ujmowanego rodzaju olbrzymka Cyathea w randze sekcji Alsophila. W systemie Smitha i in. z 2006 był to jeden z 5 rodzajów w obrębie rodziny olbrzymkowatych. W 2007 na podstawie badań molekularnych zaproponowano podział rodziny na trzy monofiletyczne rodzaje i takie ujęcie przyjęte zostało w systemie klasyfikacyjnym paproci PPG I z 2016. Zgodnie z tym ujęciem do rodzaju tego zaliczane są gatunki opisywane w przeszłości m.in. w takich rodzajach jak: Amphicosmia Gardner, Dichorexia C.Presl, Gymnosphaera Blume, Nephelea R.M. Tryon, Thysanobotrya Alderw.

Wykaz gatunków

Przypisy

  1. ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-11-25] (ang.).
  2. 1 2 3 4 The Pteridophyte Phylogeny Group, A community-derived classification for extant lycophytes and ferns, „Journal of Systematics and Evolution”, 54 (6), 2016, s. 563–603, DOI: 10.1111/jse.12229.
  3. 1 2 3 4 Alsophila R.Br.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-11-25].
  4. 1 2 Alsophila R. Brown. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2021-11-25].
  5. ↑ Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973, s. 85.
  6. 1 2 Alsophila R. Brown. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-11-25].
  7. 1 2 3 4 Rolla M. Tryon, Alice F. Tryon: Ferns and Allied Plants With Special Reference to Tropical America. New York, Heidelberg, Berlin: Springer-Verlag, 1982, s. 168, 182-186. ISBN 978-1-4613-8164-8.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Mark F. Large, John E. Braggins: Tree Ferns. Timber Press, 2004, s. 53, 83-86. ISBN 978-0-88192-630-9.
  9. ↑ Sue Olsen: Encyclopedia of Garden Ferns. Portland, Or.: Timber Press, 2007, s. 184. ISBN 978-0-88192-819-8.
  10. ↑ Daniela i Stanisław Tałałajowie: Dziwy świata roślin. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 35.
  11. ↑ Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 591. ISBN 83-214-1305-6.
  12. ↑ David J. Mabberley, Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 261, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200.
  13. ↑ K.U.Kramer, P.S. Green (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. I. Pteridophytes and Gymnosperms. Berlin, Heidelberg, New York, London, Paris, Tokyo, Hongkong, Barcelona: Springer-Verlag, 1990, s. 98-99. ISBN 0-387-51794-4.
  14. ↑ Smith, A. R., K. M. Pryer, E. Schuettpelz, P. Korall, H. Schneider & P. G. Wolf. A classification for extant ferns. „Taxon”. 55 (3), s. 705–731, 2006. (ang.).
  15. ↑ Korall, P., D.S. Conant, J.S. Metzgar, H. Schneider, and K.M. Pryer. 2007. A molecular phylogeny of scaly tree ferns (Cyatheaceae). American Journal of Botany 94(5): 873-886.