Promienie N

Promienie N – hipotetyczne promieniowanie, które miało rzekomo zwiększać jasność słabych źródeł światła i być emitowane m.in. przez Słońce, palniki gazowe oraz różne ciała, np. metale i aparaturę wytwarzającą promieniowanie rentgenowskie. Ich odkrycie zostało ogłoszone w 1903 roku przez francuskiego fizyka, profesora Uniwersytetu w Nancy, Prospera-René Blondlota(inne języki), członka korespondenta Francuskiej Akademii Nauk. Nazwa pochodzi od pierwszej litery Nancy – miasta, w którym Blondlot prowadził badania.

Istnienie promieni N początkowo potwierdziło wielu innych uczonych, jednak doświadczeń prowadzonych poza Francją nie udawało się powtórzyć. W 1904 roku amerykański fizyk Robert W. Wood(inne języki) po wizycie w laboratorium Blondlota ogłosił, że jest niemal pewien, iż obserwowane zmiany jasności są wyłącznie wytworem wyobraźni. Sprawa promieni N bywa dziś przywoływana jako klasyczny przykład nauki patologicznej, w którym subiektywna metoda obserwacji sprzyjała dostrzeganiu oczekiwanych efektów.

Ryciny z pracy Blondlota o fotograficznej rejestracji rzekomego działania promieni N na małą iskrę elektryczną

Tło

W latach 1895–1905 odkrycie nowego rodzaju promieniowania nie było niczym zaskakującym. Po odkryciu przez Wilhelma Röntgena promieni X w 1895 roku fizyka doświadczalna zajmowała się wieloma dawnymi i nowymi rodzajami promieniowania – promieniami katodowymi, promieniami Becquerela (w tym alfa, beta i gamma) czy tzw. czarnym światłem – które demonstrowano, podważano i na nowo interpretowano. Blondlot był przy tym bardzo znanym fizykiem, toteż jego odkrycie początkowo nie budziło wątpliwości, lecz wielki podziw.

Rejestracja

Rejestracja tych promieni miała polegać na subiektywnej obserwacji niewielkich zmian jasności płytki pokrytej siarczkiem wapnia. Innym deklarowanym sposobem rejestracji było zwiększenie się jasności płomienia palnika, gdy padało nań promieniowanie N.

Właściwości

Promieniowanie N miało odmienne właściwości niż inne znane wówczas rodzaje promieniowania. Można było je kumulować i przechowywać. Z łatwością miało przenikać przez wiele materiałów, m.in. cienkie przesłony i suchą bibułkę papierosową, natomiast było zatrzymywane przez wodę, mokry papier i kilkucentymetrową warstwę soli. Co do platyny opisy są sprzeczne: według jednych promienie przechodziły przez kilkumilimetrową jej warstwę, według innych platyna je zatrzymywała. Uważano też, że promienie wysyłane przez duży stalowy pilnik trzymany przed oczami sprawiają, że tarcza zegara w słabo oświetlonym pomieszczeniu staje się wyraźniejsza i jaśniejsza.

Według Blondlota promienie te miały charakter falowy i mogły różnić się długością fali i współczynnikiem załamania. Dowodzić tego miał eksperyment z użyciem aluminiowych soczewek i aluminiowego pryzmatu rozszczepiającego promieniowanie na poszczególne linie widmowe.

Historia dalszych badań

Po ogłoszeniu swojego odkrycia Blondlot kontynuował badania nad promieniami N, dowodząc, że istnieje również inne promieniowanie, które nie wzmacnia, a osłabia jasność świecenia przedmiotów. Ogłosił też istnienie promieniowania „ciężkiego”, które miało składać się z cząstek wysyłanych przez metale i niektóre ciecze i podlegać grawitacji.

Badania te kontynuował profesor medycyny Augustin Charpentier, również z Nancy. Według tego uczonego promienie N emitowało również ludzkie ciało (nerwy i mięśnie), również po śmierci. Miały one nie tylko wzmacniać zmysł wzroku, ale również działanie innych telereceptorów.

Także Jean Becquerel(inne języki), syn Henriego Becquerela, zajmował się badaniem promieni N. Twierdził m.in., że substancje znieczulające, takie jak eter, chloroform czy podtlenek azotu, wstrzymują emisję promieni N przez ciała organiczne, a nawet nieorganiczne.

W latach 1903–1906 około 120 badaczy opublikowało niemal 300 artykułów o promieniach N. Dziesiątki z nich ukazały się w czasopismach francuskich. Sam Charpentier ogłosił w tym okresie 37 not, a Blondlot 26. Poza Francuzami prace o promieniach N ogłosili jedynie jeden Anglik i jeden Irlandczyk.

Weryfikacja

Eksperymenty prowadzone w innych laboratoriach, poza Francją, nie potwierdzały rezultatów uzyskiwanych przez Blondlota i innych francuskich uczonych, a w europejskich laboratoriach krążyła złośliwa pogłoska, że promienie N widzą tylko Francuzi. Niektórzy zwolennicy promieni N mieli podobno tłumaczyć, że wrażliwość potrzebną do ich dostrzegania mają tylko „rasy łacińskie”, a u „rasy teutońskiej” stępiło ją nadużywanie piwa, u anglosaskiej zaś częste przebywanie we mgle. Amerykański fizyk Robert W. Wood wybrał się do Nancy, aby na miejscu sprawdzić wyniki. W zacienionym laboratorium niepostrzeżenie modyfikował aparaturę: raz usunął kluczowy aluminiowy pryzmat, który miał rozszczepiać promieniowanie, innym razem podmienił metalowy pilnik rzekomo emitujący promienie N na nieaktywny kawałek drewna. Mimo to eksperymentatorzy wciąż zgłaszali te same obserwacje, choć układ nie mógł już ich wywołać. Pokazało to, że relacjonowane efekty zależały od oczekiwań obserwatorów, a nie od stanu aparatury. Opublikowanie przez niego wniosków z obserwacji w Nancy przyczyniło się do szybkiego odrzucenia hipotezy promieni N przez międzynarodową społeczność naukową. We Francji reakcja była jednak początkowo mniej jednoznaczna: część wpływowych uczonych nadal ufała autorytetowi Blondlota, podczas gdy inni coraz mocniej domagali się doświadczeń bardziej obiektywnych i reprodukowalnych.

Postawa Blondlota

Mimo kompromitacji, pod koniec 1904 roku – już po opublikowaniu raportu Wooda – Francuska Akademia Nauk przyznała Blondlotowi prestiżową nagrodę Leconte’a (50 000 franków). W ostatniej chwili zmieniono jednak jej uzasadnienie: zamiast „za odkrycie promieni N” miała ona honorować „całokształt pracy naukowej”. Sam Blondlot nigdy nie pogodził się z porażką – do śmierci w 1930 roku wierzył w realność promieni N.

Znaczenie

Sprawa promieni N jest w literaturze historii nauki omawiana jako przykład błędu eksperymentalnego wzmacnianego przez oczekiwania obserwatorów, prestiż odkrywcy i subiektywną ocenę bardzo słabych efektów świetlnych. Analizy późniejszych historyków i socjologów nauki podkreślają, że problem nie sprowadzał się do prostej mistyfikacji: wielu badaczy działało w dobrej wierze, ale stosowało procedury, które nie dawały niezależnej, ślepej ani ilościowej kontroli wyniku. Do utrwalenia się błędu prawdopodobnie przyczynił się również kontekst narodowy: w atmosferze francusko-niemieckiej rywalizacji obrona „francuskiego” odkrycia, dorównującego promieniom X odkrytym przez Niemca Wilhelma Röntgena, bywała traktowana jako kwestia narodowego prestiżu.

Epizod ten stał się przykładem nauki patologicznej, a jego opisy służyły jako ostrzeżenie przed odchodzeniem od metody naukowej.

Zobacz też