Jadłoszyn

Jadłoszyn
	; Prosopis juliflora
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	bobowce
Rodzina	bobowate
Podrodzina	brezylkowe
Rodzaj	jadłoszyn
	Nazwa systematyczna
	Prosopis Linnaeus; Mant. 10. 15-31 Oct 1767; Syst. Nat. ed. 12. 2: 282, 293. 15-31 Oct 1767
	Typ nomenklatoryczny
	P. spicigera Linnaeus
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Jadłoszyn (Prosopis L.) – rodzaj rośliny z rodziny bobowatych (podrodzina brezylkowe, dawniej w mimozowych). Obejmuje 44 gatunki. W większości rosną one w Nowym Świecie – na obszarze od Stanów Zjednoczonych na północy po Patagonię na południu, przy czym najbardziej zróżnicowane są w Argentynie. W Ameryce Środkowej rośnie tylko jeden gatunek. Nieliczne gatunki rosną poza tym w południowo-zachodniej części Azji oraz w Afryce. Niektóre gatunki są inwazyjne, np. w Afryce, Australii i na Hawajach. Prosopis glandulosa uznany został za jeden ze 100 najbardziej inwazyjnych gatunków na świecie.

Są to drzewa i krzewy rosnące często na siedliskach suchych, na wydmach, w ciernistych zaroślach, ale też w lasach liściastych i w zaroślach nadrzecznych, a nawet w namorzynach. P. tamarugo jest jedynym drzewem rosnącym na pustynnych solniskach w północnym Chile, gdzie opady roczne wynoszą 70 mm, glebę przykrywa półmetrowa warstwa soli, a poziom wód gruntowych znajduje się 20 m pod poziomem gruntu.

Ze względu na często niewielkie wymagania ekologiczne rośliny z tego rodzaju odgrywają znaczącą rolę jako źródło drewna i paszy na terenach rolniczych w klimacie suchym. Często też dostarczają jadalnych owoców (np. P. chilensis, P. cineraria, P. juliflora, P. pallida, P. velutina) i są miododajne. Jadłoszyn baziowaty był na suchych terenach dzisiejszych południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych i Meksyku jedną z podstawowych roślin jadalnych (a przed udomowieniem kukurydzy – podstawową). Z jego strąków wyrabiano mąkę i wypiekano z niej placki i pieczywo. Z gatunku tego uzyskuje się także substancję kleistą o właściwościach zbliżonych do gumy arabskiej. Niektóre gatunki (np. P. velutina) wykorzystywane są także jako lecznicze.

Morfologia

Pokrój: Rośliny bardzo zmienne, stąd często problematyczne jest dokładne oznaczenie gatunku. Drzewa i krzewy o pędach pokrytych cierniami, także z ciernistymi przylistkami lub, rzadziej, bez cierni.
Liście: Podwójnie pierzaste – z listkami pierzastymi, składającymi się z kilku do wielu listków drugiego rzędu. Poszczególne listki drobne, zwykle nagie, rzadziej owłosione. Przylistki zmodyfikowane jako ciernie, czasem drobne lub brak ich zupełnie.
Kwiaty: Bardzo drobne i liczne, zebrane w wyrastające w kątach liści kwiatostany główkowate, kłosokształtne lub groniaste. U Prosopis velutina liczba kwiatów na jednym drzewie może osiągać milion. Kwiaty motylkowe siedzące lub krótkoszypułkowe, o płatkach korony zwykle białych lub żółtych, nagich, lub wewnątrz owłosionych. Pręcików jest 10, wystają poza koronę i zwykle zakończone są relatywnie dużymi pylnikami. Słupek tęgi, zwieńczony drobnym znamieniem.
Owoce: Strąk o różnych kształtach – prosty lub skręcony, płaski lub wypukły. Nasiona owalne, spłaszczone.

Systematyka

Rodzaj z rodziny bobowatych Fabaceae, tradycyjnie zaliczany do podrodziny mimozowych Mimosoideae z plemienia Mimoseae. W 2017 mimozowe umieszczone zostały w podrodzinie brezylkowych Caesalpinioideae.

Wykaz gatunków

Prosopis abbreviata Benth.
Prosopis affinis Spreng.
Prosopis africana (Guill. & Perr.) Taub.
Prosopis alba Griseb.
Prosopis alpataco Phil.
Prosopis argentina Burkart
Prosopis articulata S.Watson
Prosopis burkartii O.Muniz
Prosopis caldenia Burkart
Prosopis calingastana Burkart
Prosopis campestris Griseb.
Prosopis castellanosii Burkart
Prosopis chilensis (Molina) Stuntz
Prosopis cineraria (L.) Druce
Prosopis denudans Benth.
Prosopis elata (Burkart) Burkart
Prosopis farcta (Banks & Sol.) J.F.Macbr.
Prosopis ferox Griseb.
Prosopis fiebrigii Harms
Prosopis flexuosa DC.
Prosopis glandulosa Torr.
Prosopis globosa Gillies ex Hook. & Arn.
Prosopis hassleri Harms
Prosopis humilis Hook.
Prosopis juliflora (Sw.) DC. – jadłoszyn baziowaty
Prosopis koelziana Burkart
Prosopis kuntzei Kuntze
Prosopis laevigata (Willd.) M.C.Johnst.
Prosopis nigra Hieron.
Prosopis nuda Schinini
Prosopis pallida (Willd.) Kunth
Prosopis palmeri S.Watson
Prosopis pubescens Benth.
Prosopis pugionata Burkart
Prosopis reptans Benth.
Prosopis rojasiana Burkart
Prosopis rubriflora Hassl.
Prosopis ruizlealii Burkart
Prosopis ruscifolia Griseb.
Prosopis sericantha Hook.
Prosopis stephaniana (M. Bieb.) Kunth ex Spreng.
Prosopis strombulifera (Lam.) Benth.
Prosopis tamarugo Phil.
Prosopis tamaulipana Burkart
Prosopis torquata (Lag.) DC.
Prosopis velutina Wooton
Prosopis vinalillo Stuck.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Fabales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-11-19] (ang.).
1 2 Prosopis L.. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-11-19].
1 2 Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 524. ISBN 83-214-1305-6.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 754, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 4 5 Prosopis L.. [w:] Flora de Nicaragua [on-line]. Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2019-11-19].
1 2 3 4 5 6 7 8 Prosopis L.. [w:] Flora of Panama [on-line]. Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2019-11-19].
↑ LoweL. S. LoweL., BrowneB. M. BrowneB., BoudjelasB. S. BoudjelasB., De PoorterD.P. M. De PoorterD.P., 100 of the World’s Worst Invasive Alien Species A selection from the Global Invasive Species Database., The Invasive Species Specialist Group (ISSG) a specialist group of the Species Survival Commission (SSC) of the World Conservation Union (IUCN), 2004 [dostęp 2024-11-18] .
↑ Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 212. ISBN 83-7079-778-4.
1 2 3 4 5 Prosopis Linn.. [w:] Flora of Pakistan [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-11-19].
↑ Legume Phylogeny Working Group. A new subfamily classification of the Leguminosae based on a taxonomically comprehensive phylogeny. „Taxon”. 66, 1, s. 44–77, 2017.
↑ Prosopis. [w:] The Plant List [on-line]. [dostęp 2019-11-19].

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Fabales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-11-19] (ang.).

[ing-3] 1 2 Prosopis L.. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-11-19].

[slownik-4] 1 2 Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 524. ISBN 83-214-1305-6.

[mabb-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 754, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[nicaragua-6] 1 2 3 4 5 Prosopis L.. [w:] Flora de Nicaragua [on-line]. Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2019-11-19].

[panama-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 Prosopis L.. [w:] Flora of Panama [on-line]. Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2019-11-19].

[100IUCN-8] LoweL. S. LoweL., BrowneB. M. BrowneB., BoudjelasB. S. BoudjelasB., De PoorterD.P. M. De PoorterD.P., 100 of the World’s Worst Invasive Alien Species A selection from the Global Invasive Species Database., The Invasive Species Specialist Group (ISSG) a specialist group of the Species Survival Commission (SSC) of the World Conservation Union (IUCN), 2004 [dostęp 2024-11-18] .

[encyk-9] Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 212. ISBN 83-7079-778-4.

[pakistan-10] 1 2 3 4 5 Prosopis Linn.. [w:] Flora of Pakistan [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-11-19].

[lpwg-11] Legume Phylogeny Working Group. A new subfamily classification of the Leguminosae based on a taxonomically comprehensive phylogeny. „Taxon”. 66, 1, s. 44–77, 2017.

[12] Prosopis. [w:] The Plant List [on-line]. [dostęp 2019-11-19].