Pszonak

Pszonak

Morfologia (pszonak drobnokwiatowy)
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	kapustowce
Rodzina	kapustowate
Rodzaj	pszonak
Nazwa systematyczna
Erysimum L. Sp. Pl. 660. 1753
Typ nomenklatoryczny
Erysimum cheiranthoides L.
Synonimy Acachmena H.P.Fuchs Agonolobus Rchb. Cheiranthesimum Bois Cheiranthus L. Cheiri Adans. Cheirinia Link × Cheirysimum Janch. Cuspidaria (DC.) Besser Dichroanthus Webb & Berthel. Erysimastrum (DC.) Rupr. Keiri Fabr. Leucoium Mill. Palaeconringia E.H.L.Krause Schelhameria Heist. ex Fabr. Strophades Boiss. Stylonema Kuntze Syrenia Andrz. ex Besser Syreniopsis H.P.Fuchs Zederbauera H.P.Fuchs
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku

Pszonak (Erysimum L.) – rodzaj roślin z rodziny kapustowatych obejmujący co najmniej 271 gatunków roślin zasiedlających strefę umiarkowaną i ciepłą półkuli północnej. Występują głównie w Europie i Azji, tylko kilka gatunków rośnie dziko w Ameryce Północnej. W naturze spotykane zwykle na obszarach suchych i skalistych. Nazwa rodzaju pochodzi od greckiego eryso – uwalniać od czegoś, w tym wypadku choroby i ma związek ze zastosowaniami leczniczymi niektórych gatunków już w czasach starożytnych. Niektóre gatunki, zwłaszcza lak pospolity (Erysimum cheiri, syn. Cheiranthus cheiri), są szeroko rozpowszechnione w uprawie. Walorem są barwne i pachnące, choć u laku pozbawione nektaru kwiaty.

Rozmieszczenie geograficzne

Rośliny z tego rodzaju są szeroko rozpowszechnione na półkuli północnej, przy czym największe zróżnicowanie rodzaj osiąga w Europie i Azji. Z Europy podawanych jest co najmniej 38 gatunków. Na kontynencie północnoamerykańskim rośnie 19 gatunków. Osiem gatunków rośnie w północnej Afryce i w Makaronezji. Jako rośliny zawleczone pszonaki występują też w Australii i Ameryce Południowej. W granicach Polski naturalnie występuje w zależności od ujęcia systematycznego od trzech do pięciu gatunków rodzimych, kilka innych przejściowo lub trwale dziczeje.

Gatunki flory Polski

• pszonak drobnokwiatowy Erysimum cheiranthoides L. – niejasny status we florze (być może antropofit)
• pszonak jastrzębcolistny Erysimum hieraciifolium L.
• pszonak obłączysty Erysimum repandum L. – efemerofit
• pszonak pannoński Erysimum odoratum Ehrh.
• pszonak pępawolistny Erysimum crepidifolium Rchb. – efemerofit
• pszonak siwy Erysimum diffusum Ehrh. – antropofit zadomowiony
• pszonak sztywny Erysimum marschallianum Andrz. ex M. Bieb. – antropofit zadomowiony
• pszonak Wittmanna Erysimum wittmannii Zaw.

Wymieniane z polskiej flory pszonak pieniński Erysimum pieninicum (Zap.) Pawł. i pszonak Wahlenberga Erysimum wahlenbergii (Asch. et Engl.) Borb. uznawane są w bazach taksonomicznych za tożsame z pszonakiem węgierskim Erysimum hungaricum Zapał., z kolei pszonak jastrzębcolistny Erysimum hieraciifolium utożsamiany jest z pszonakiem pannońskim Erysimum odoratum.

• 
  pszonak drobnokwiatowy
  E. cheiranthoides
• 
  pszonak jastrzębcolistny
  E. hieraciifolium
• 
  pszonak obłączysty
  E. repandum
• 
  pszonak pannoński
  E. odoratum
• 
  pszonak pępawolistny
  E. crepidifolium
• 
  pszonak siwy
  E. diffusum
• 
  pszonak Wittmanna
  E. wittmannii

Morfologia

Pokrój

Rośliny jednoroczne, dwuletnie i byliny osiągające do 1,2 m wysokości, u niektórych gatunków z drewniejącą dolną częścią pędów, rzadko krzewy. Pędy pokryte są włoskami dwudzielnymi lub gwiazdkowatymi, przy czym jeśli są dwudzielne, to dwie części włoska skierowane są w przeciwne strony wzdłuż osi pędu. Pędy prosto wzniesione lub podnoszące się, nierozgałęzione lub rozgałęziające się w części dolnej, czasem górnej.

Liście

Skrętoległe, łodygowe i czasem skupione w rozecie przyziemnej. Zwykle zwężone u nasady, ogonkowe lub siedzące. Blaszka całobrzega lub ząbkowata, czasem zatokowa, rzadko pierzasto silniej powcinana. Często liście są nieco mięsiste.

Kwiaty

Promieniste, obupłciowe, zebrane w grona. Działki kielicha 4, prosto wzniesione, równowąskie lub lancetowate, boczne czasem z woreczkowatą ostrogą, owłosione. Płatki korony najczęściej żółte lub pomarańczowe, rzadziej białe, różowe lub fioletowe. W górnej części zaokrąglone, w dole z wyraźnym paznokciem i tu u nasady pręcików z miodnikami produkującymi nektar. Pręciki w liczbie 6, prosto wzniesione z pylnikami podłużnymi lub równowąskimi. Zalążnia górna, z wyraźną szyjką słupka. Znamię główkowate.

Owoc

Łuszczyna, o licznych nasionach w każdej komorze ułożonych w jednym rzędzie.

Biologia

Większość gatunków to rośliny dwuletnie, choć zdarzają się rośliny jednoroczne lub byliny, a nawet krzewy. Rośliny obcopylne, zapylane przez owady, zwłaszcza pszczoły. Większość gatunków jest trująca.

Systematyka

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

Należy do rodziny kapustowatych (Brassicaceae), rzędu kapustowców (Brassicales), kladu różowych (rosids) w obrębie okrytonasiennych (Magnoliophyta).

Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Capparanae Reveal, rząd kaparowce (Capparales Hutch.), podrząd Capparineae Engl., rodzina kapustowate (Brassicaceae Burnett), plemię Erysimeae Dumort., podplemię Erysiminae Prantl in Engl. & Prantl, rodzaj pszonak (Erysimum L.).

Wykaz gatunków

Zastosowanie

• Niektóre gatunki znajdują zastosowanie w ziołolecznictwie, gdzie służą do pozyskiwania glikozydów nasercowych, takich jak erizymina i erizymozyd. Starożytni Grecy używali pszonaka do leczenia wysiękowego zapalenia opłucnej i innych chorób. W starożytnym Rzymie poznano działanie nasercowe i moczopędne pszonaka oraz stosowano go w puchlinie wodnej. W średniowieczu zaczęto używać pszonaka głównie jako środek nasercowy.
• Niektóre gatunki (np. Erysimum cheiri) są uprawiane jako rośliny ozdobne.

Przypisy