Lycoperdon

Purchawka
	; Purchawka chropowata (Lycoperdon perlatum)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	grzyby
Typ	podstawczaki
Klasa	pieczarniaki
Rząd	pieczarkowce
Rodzina	purchawkowate
Rodzaj	purchawka
	Nazwa systematyczna
	Lycoperdon Pers.; Ann. Bot. (Usteri) 1: 4 (1794)
	Typ nomenklatoryczny
	Lycoperdon perlatum Pers. (1796)
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Lycoperdon Pers. (purchawka) – rodzaj grzybów z rodziny purchawkowatych (Lycoperdaceae). W Europie występuje 14 gatunków.

Systematyka i nazewnictwo

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Lycoperdaceae, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi.

Takson utworzył Christiaan Hendrik Persoon w 1794 r. Gatunkiem typowym jest Lycoperdon perlatum Pers. (1796) Synonimy naukowe: Bovistella Morgan, Calvatiella C.H. Chow, Capillaria Velen., Cerophora Raf., Handkea Kreisel, Lycoperdon subgen. Bovistella (Morgan) Jeppson & E. Larss., Lycoperdon subgen. Utraria (Quél.) Jeppson & E. Larss., Priapus Raf., Sufa Adans., Utraria Quél. Polska nazwa pochodzi od dźwięku wydawanego po nadepnięciu dojrzałego owocnika. Nazwa naukowa pochodzi od greckiego λύκος, tj. wilk oraz πέρδομαι – wypuszczam gazy jelitowe (por. prasłowiańskie *pьrdjǫ, *pьrděti). Nazwę polską podał Józef Jundziłł w 1830 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym rodzaj ten opisywany był też jako prochówka.

W 2024 r. Li JX, Cao B1, Phurbu, He MQ, Zhu XY, Parra LA i Zhao RL po przeprowadzeniu badań genetycznych stwierdzili, że rodzaj Lycoperdon nie jest monofiletyczny i dokonali jego rewizji, m.in. przenosząc gatunki do innych lub nowo utworzonych rodzajów.

Charakterystyka

Owocniki kuliste lub odwrotnie gruszkowate z zarodnikami wewnątrz. Podczas dojrzewania powoli brązowiejące. Po naciśnięciu zarodniki rozpylają się wydostając na zewnątrz przez otworek w górnej części owocnika. Trzony płonne. Wysyp zarodników: oliwkowobrązowy do umbrowobrązowego. Zarodniki okrągławe, gładkie do brodawkowatych, bez pory rostkowej.

Grzyby saprotroficzne rosnące na ziemi, rzadko na martwym drewnie. Większość gatunków jest jadalna, jednak do spożycia nadają się tylko osobniki młode, dopóki ich wnętrze jest białe.

Lycoperdon echinatum Pers. 1794 – purchawka jeżowata
Lycoperdon excipuliforme (Scop.) Pers. 1801 – purchawka workowata (czasznica workowata, purchawka fiolowata)
Lycoperdon mammiforme Pers. 1801 – purchawka łatkowata
Lycoperdon marginatum Vittad. 1842 – purchawka łuszcząca się
Lycoperdon norvegicum Demoulin 1971 – purchawka norweska
Lycoperdon perlatum Pers. 1796 – purchawka chropowata
Lycoperdon pratense Pers. 1797 – purchawka spłaszczona (purchaweczka spłaszczona)
Lycoperdon radicatum Durieu & Mont. 1848 – purchawka korzeniowata (kurzaweczka korzeniowata)

Wykaz gatunków (nazwy naukowe) na podstawie Index Fungorum. Wykaz gatunków i nazwy polskie według Władysława Wojewody (bez przypisów), Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów i internetowego atlasu grzybów.

Przypisy

1 2 3 Index Fungorum [online] [dostęp 2020-09-01] (ang.).
↑ Species Fungorum [online] [dostęp 2013-09-20] (ang.).
1 2 WładysławW. Wojewoda WładysławW., Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003, s. 413–417, ISBN 83-89648-09-1 .
↑ LiL. JX1 LiL. i inni, The revision of the taxonomic system of Lycoperdaceae, „Mycosphere”, 15 (1), 2024, s. 4919–5016, DOI: 10.5943/mycosphere/15/1/22 .
1 2 E.E. Gerhardt E.E., Grzyby: wielki ilustrowany przewodnik, Warszawa: Klub dla Ciebie - Bauer-Weltbild Media, 2006, ISBN 83-7404-513-2 .
1 2 3 Rekomendacja nr 5 (2025) Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego [online], Polskie Towarzystwo Mykologiczne [dostęp 2025-09-17] .
1 2 Według Index Fungorum gatunek niepewny.
1 2 Lycoperdon radicatum (purchawka korzeniowata) [online], grzyby.pl [dostęp 2026-02-08] (pol.).
↑ Index Fungorum (gatunki) [online] [dostęp 2013-10-20] (ang.).

[if-1] 1 2 3 Index Fungorum [online] [dostęp 2020-09-01] (ang.).

[sf-2] Species Fungorum [online] [dostęp 2013-09-20] (ang.).

[check-3] 1 2 WładysławW. Wojewoda WładysławW., Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003, s. 413–417, ISBN 83-89648-09-1 .

[lyco-4] LiL. JX1 LiL. i inni, The revision of the taxonomic system of Lycoperdaceae, „Mycosphere”, 15 (1), 2024, s. 4919–5016, DOI: 10.5943/mycosphere/15/1/22 .

[ger-5] 1 2 E.E. Gerhardt E.E., Grzyby: wielki ilustrowany przewodnik, Warszawa: Klub dla Ciebie - Bauer-Weltbild Media, 2006, ISBN 83-7404-513-2 .

[kom-6] 1 2 3 Rekomendacja nr 5 (2025) Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego [online], Polskie Towarzystwo Mykologiczne [dostęp 2025-09-17] .

[niep-7] 1 2 Według Index Fungorum gatunek niepewny.

[atlas-8] 1 2 Lycoperdon radicatum (purchawka korzeniowata) [online], grzyby.pl [dostęp 2026-02-08] (pol.).

[if2-9] Index Fungorum (gatunki) [online] [dostęp 2013-10-20] (ang.).