Puja (roślina)

Puja
Ilustracja
Puja Raimondiego
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

liliopodobne (≡ jednoliścienne)

Rząd

wiechlinowce

Rodzina

bromeliowate

Rodzaj

puja

Nazwa systematyczna
Puya Molina
Saggio Chili 160, 351. 1782
Typ nomenklatoryczny

P. chilensis Molina

Multimedia w Wikimedia Commons
Kwiatostan Puya alpestris
Puya berteroniana
Puya clava-herculis

Puja (Puya) – rodzaj roślin z rodziny bromeliowatych (Bromeliaceae). Obejmuje ok. 219–227 gatunków. Są to rośliny naziemne, w większości górskie występujące w Andach, na Wyżynie Gujańskiej i w Kostaryce.

Rosną na zboczach gór. Stanowią istotny element szaty roślinnej suchych zarośli krzewiasto-sukulentowatych występujących na zachodnich stokach Andów od ich podnóża po ok. 3000 m n.p.m. oraz wysokogórskiej formacji puna, na rzędnych ponad 4000 m n.p.m. Niektórzy przedstawiciele rodzaju rosną na wysokogórskich pustyniach o dobowej różnicy temperatur sięgającej 38°C albo na mokradłach wysokogórskich zamarzających każdej nocy w roku. Są też takie gatunki, które rosną na nadoceanicznych pustyniach w Chile. Są to rośliny monokarpiczne – obumierają po zakwitnieniu i wydaniu nasion. Przy czym – zwłaszcza w wyższych położeniach górskich – mija czasem wiele lat, zanim te rośliny zdołają zakwitnąć. Puja Raimondiego należy do rekordowo wolno rosnących roślin – w wysokich górach może rozwinąć kwiatostan dopiero po 150 latach powolnego wzrostu (choć rośliny uprawiane na poziomie morza zakwitają już po 28 latach). Kwiaty zapylane są przez ptaki.

Niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne, najczęściej Puya alpestris i mieszańce tego gatunku z Puya chilensis, rzadziej Puya berteroniana, i inne. W gruncie uprawiane mogą być na obszarach, gdzie zimą temperatury spadają maksymalnie do -5°C, a przy tym wymagają suchych warunków w okresie zimowym.

Z liści roślin z tego rodzaju pozyskuje się włókna, z których wytwarzane są trwałe sieci na ryby, a z mocnych kolców na brzegach liści – haczyki na ryby. Z pni wytwarza się namiastkę korka. Żerujące w pniach gąsienice motyla Castnia elegans powodują wydzielanie przez różne gatunki gum zwanych chagual i maguey.

W wielu miejscach rośliny te są karczowane ze względu na to, że stanowią pułapkę dla owiec (kolczaste liście je ranią). Na czerwonej liście IUCN 14 gatunków zaliczonych jest do różnych kategorii zagrożonych wyginięciem.

Morfologia

Puya dyckioides
Puya lineata
Puya nana
Pokrój
Rośliny o pędzie skróconym, ale częściej wzniesionym i długim, czasem tak okazałym, że rośliny określane są mianem drzew. Największa puja Raimondiego ma pień osiągający wysokość 4 m, z którego wyrasta kwiatostan osiągający niemal 11 m wysokości. U niektórych gatunków pień się rozgałęzia w taki sposób, że roślina przypomina drzewa Jozuego.
Liście
Skórzaste, czasem mięsiste, nigdy nie zwężone u nasady, na brzegu piłkowane i kolczaste. Zebrane są w różnej wielkości rozety w górnej części pnia, u pui Raimondiego osiągają one średnicę 3 m.
Kwiaty
Obupłciowe, zebrane w okazały, nierozgałęziony lub rozgałęziający się, prosto wzniesiony kwiatostan (u pui Raimondiego osiągający ponad 5 m wysokości i zawierający ponad 20 tys. kwiatów – według niektórych źródeł największy kwiatostan w świecie roślin (zobacz jednak wachlarzowiec Corypha). Listki zewnętrznego okółka okwiatu wolne, zwijające się, te z okółka wewnętrznego gładkie lub z dwoma pionowymi zmarszczkami, wszystkie zwijają się spiralnie po kwitnieniu. Okwiat niektórych gatunków ma bardzo oryginalną metalicznie niebieską lub zielonkawą barwę, mieniącą się w zależności od kąta padania światła. Pręciki zwykle krótsze od okwiatu, o nitkach wolnych. Zalążnia górna lub częściowo wpół dolna. Szyjka słupka długa i cienka.
Owoce
Torebki podzielone na przegrody. Zawierają okazałe nasiona ze skrzydełkiem.

Systematyka

Puya prosanae
Puya sanctae-crucis
Puya venusta

Rodzaj z rodziny bromeliowatych Bromeliaceae wyodrębniany jest w monotypową podrodzinę Puyoideae Givnish, siostrzaną dla podrodziny Bromelioideae Burnett. Rozdzielenie się tych dwóch linii rozwojowych nastąpiło 10–10,7 miliona lat temu, a ostatni wspólny przodek współczesnych przedstawicieli rodzaju żył około 9,4 miliona lat temu.

Rodzaj dzielony jest na dwa podrodzaje (Puyopsis i Puya), a kryterium podziału stanowi obecność lub brak płonnych rozgałęzień kwiatostanu wykorzystywanych przez ptaki zapylające kwiaty jako grzędy do przysiadania.

Wykaz gatunków

Przypisy

  1. ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. 1 2 Peter F. Stevens, Poales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-11-27] (ang.).
  3. 1 2 Puya. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-11-27].
  4. 1 2 3 4 5 6 7 David J. Mabberley, Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 773, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200.
  5. 1 2 Puya. [w:] The Plant List [on-line]. [dostęp 2019-11-27].
  6. 1 2 3 4 5 6 Fred Dortort: Guide to Succulent Plants of the World. Portland, Or.: Timber Press, 2017, s. 319-320. ISBN 978-0-88192-995-9.
  7. 1 2 Puya Molina. [w:] World Flora Online [on-line]. [dostęp 2019-11-27].
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 89. ISBN 978-3-642-08378-5.
  9. ↑ Zbigniew Podbielkowski: Fitogeografia części świata. Ameryka, Australia, Oceania, Antarktyda. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 138, 150. ISBN 83-01-07601-1.
  10. 1 2 3 Will Giles: Encyclopedia of Exotic Plants for Temperate Climates. Portland, Or.: Timber Press, 2007, s. 111-112. ISBN 978-0-88192-785-6.
  11. 1 2 3 4 5 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 425. ISBN 83-7079-779-2.
  12. 1 2 3 Elżbieta i Wojciech Obarscy: Zachwycający świat roślin. Warszawa: Prószyński i S-ka, 1999, s. 104. ISBN 83-7180-221-8.
  13. ↑ Puya. [w:] The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2019-2 [on-line]. IUCN. [dostęp 2019-11-27].