Ray Hyman

Ray Hyman

Hyman w 2003 roku
Państwo działania	Stany Zjednoczone
Data i miejsce urodzenia	23 czerwca 1928 Chelsea, Massachusetts
Zawód, zajęcie	psycholog
doktor psychologii
Specjalność: psychologia poznawcza, psychologia anomalistyczna
Alma Mater	Uniwersytet Bostoński Uniwersytet Johnsa Hopkinsa
Doktorat	1953 – psychologia Uniwersytet Johnsa Hopkinsa
nauczyciel akademicki
Uczelnia	Uniwersytet Oregonu
Stanowisko	profesor psychologii
Uczelnia	Uniwersytet Harvarda
Stanowisko	wykładowca
Nagrody
In Praise of Reason Award (2003) Robert P. Balles Prize in Critical Thinking (2005) doktorat honoris causa Simon Fraser University (2007) Philip J. Klass Award (2010)
Multimedia w Wikimedia Commons

Ray Hyman (ur. 23 czerwca 1928 w Chelsea) – amerykański psycholog i profesor emerytowany Uniwersytetu Oregonu, znany z badań nad oszustwem i samooszukiwaniem się, krytyki badań parapsychologicznych oraz działalności w ruchu sceptycyzmu naukowego. Jego praca z 1953 jest przywoływana, obok pracy Williama Hicka, jako źródło prawa Hicka-Hymana(inne języki) (zwanego też prawem Hicka), opisującego zależność czasu reakcji z wyborem od ilości informacji zawartej w bodźcu.

Hyman był jednym z założycieli Committee for the Scientific Investigation of Claims of the Paranormal, późniejszego Committee for Skeptical Inquiry, oraz twórcą warsztatów Skeptic’s Toolbox. W tekstach publikowanych między innymi w Skeptical Inquirer omawiał metodologię oceny twierdzeń dotyczących zjawisk paranormalnych, techniki zimnego odczytu oraz zasady rzetelnej krytyki.

Życiorys i edukacja

Hyman urodził się w Chelsea w stanie Massachusetts. Jako dziecko i nastolatek zajmował się iluzjonizmem, a później występował także jako mentalista. W wywiadach wspominał, że czytając z dłoni, sam uwierzył w chiromancję, a gdy na próbę mówił klientom coś przeciwnego niż to, co wskazywały linie dłoni, uznawali oni jego odczyty za równie trafne. Skłoniło go to do zmiany kierunku studiów z dziennikarstwa na psychologię, bo chciał zrozumieć, jak ludzie, w tym on sam, mogą tak łatwo dać się zwieść.

Ukończył studia na Uniwersytecie Bostońskim (A.B., 1950), a doktorat otrzymał w 1953 na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa. W pracy z tego okresu, opublikowanej w „Journal of Experimental Psychology(inne języki)”, zbadał zależność między ilością informacji zawartej w bodźcu a czasem reakcji z wyborem. Praca ta jest przywoływana, obok pracy Williama Hicka, jako źródło prawa Hicka-Hymana.

Kariera akademicka

W latach 1953–1961 Hyman był assistant professor psychologii społecznej na Uniwersytecie Harvarda, a od 1958 także konsultantem firmy General Electric. W 1961 przeszedł na Uniwersytet Oregonu, gdzie od 1964 był profesorem psychologii, a później profesorem emerytowanym. Był specjalistą w dziedzinie psychologii poznawczej, analizy statystycznej, planowania badań z udziałem ludzi oraz badań nad oszustwem i samooszukiwaniem się. W życiorysie zawodowym z września 1994, dołączonym do raportu z 1995, wymieniał jako tematy swoich publikacji percepcję, rozpoznawanie wzorców, twórczość, rozwiązywanie problemów oraz krytykę twierdzeń o zjawiskach paranormalnych, a wszystkie traktował jako aspekty głównego zainteresowania: ludzkiego błędu i oszukiwania.

Od września 1982 do czerwca 1983 był profesorem wizytującym psychologii na Uniwersytecie Stanforda, gdzie zajmował Thomas Welton Stanford Chair for Psychical Research.

Analizy badań parapsychologicznych

Hyman krytycznie oceniał badania nad zjawiskami paranormalnymi w książkach, rozdziałach i artykułach. James Alcock, wręczając mu w 2003 nagrodę CSICOP, wskazywał, że do oceny osoby deklarującej zdolności paranormalne potrzebny jest badacz znający metodologię badań z udziałem ludzi, statystykę i psychologię oszustwa. Według Alcocka taki badacz powinien też znać sztukę iluzjonisty i mentalisty, a Hyman spełniał wszystkie te kryteria.

Hyman był też proszony przez instytucje rządowe Stanów Zjednoczonych o ocenę badań nad deklarowanymi zdolnościami paranormalnymi. W grudniu 1972 na prośbę Agencji Zaawansowanych Projektów Badawczych Departamentu Obrony udał się do Stanford Research Institute, by przyjrzeć się Uriemu Gellerowi i prowadzonym z nim eksperymentom. Jak relacjonował w wywiadzie z 1998, ustalił, że żaden z tamtejszych naukowców nie widział na własne oczy rzekomego wygięcia mosiężnego pierścienia siłą umysłu, a połowa tego, co słyszał o Gellerze, pochodziła od samego Gellera. Jego raport dla Departamentu Obrony nie był pozytywny.

W latach 80. prowadził krytyczną ocenę eksperymentów ganzfeld(inne języki), które część parapsychologów przedstawiała jako jeden z częściej przywoływanych zestawów danych przemawiających za istnieniem zjawisk psi. W artykule z 1985 przeanalizował 42 badania ganzfeld z lat 1974–1981 i choć łącznie dały one wyniki istotne statystycznie, uznał, że można je wyjaśnić wadami metodologicznymi. Spór z Charlesem Honortonem zakończył się w 1986 wspólnym artykułem. Obaj stwierdzili w nim, że nadal różnią się w ocenie, na ile efekt ten świadczy o istnieniu psi, ale zgadzają się, że ostateczny werdykt zależy od wyników przyszłych eksperymentów, prowadzonych przez szersze grono badaczy według ostrzejszych standardów. W komentarzu z 1994 do przeglądu Bema i Honortona uznał nowe eksperymenty autoganzfeld za metodologicznie lepsze od wcześniejszych eksperymentów parapsychologicznych, ale wskazał niedostateczne testy procedur randomizacji oraz istotne niespójności z wcześniejszymi badaniami ganzfeld. Stwierdził, że zanim uzna się, iż wykazano powtarzalną anomalię lub psi, trzeba poczekać na niezależne replikacje.

W 1995, razem ze statystyczką Jessicą Utts(inne języki), uczestniczył w zewnętrznej ocenie amerykańskich badań nad zdalnym widzeniem (rzekomą zdolnością opisywania miejsc, w których się nie było), prowadzonych wcześniej w ramach programów rządowych. Utts uznała, że według standardów stosowanych w każdej innej dziedzinie nauki zdolności parapsychiczne zostały dobrze ugruntowane. Hyman zgadzał się z nią, że eksperymenty firmy SAIC z lat 1992–1994 wydają się wolne od najbardziej oczywistych i najlepiej znanych wad badań parapsychologicznych, a ich wielkości efektu są zbyt duże i spójne, by uznać je za przypadek statystyczny. Zaprzeczył jednak, by uzasadniało to wniosek o istnieniu „anomalii poznawczej”, i wymagał niezależnych replikacji w innych laboratoriach oraz pozytywnej teorii, która pozwalałaby określić, kiedy zjawisko powinno występować, a kiedy nie.

Jedną z późniejszych polemik Hymana była krytyka badań psychologa Gary’ego Schwartza(inne języki) z Uniwersytetu Arizony, który w książce The Afterlife Experiments (2002) twierdził, że uzyskał naukowe dowody na komunikowanie się zmarłych z żywymi za pośrednictwem mediów. W artykule „How Not to Test Mediums”, opublikowanym w Skeptical Inquirer na początku 2003, Hyman wskazał na liczne wady metodologiczne tych badań – między innymi nieodpowiednie grupy kontrolne, brak procedur podwójnie ślepej próby, niedostateczne zabezpieczenia przed przeciekami sensorycznymi oraz interpretowanie części niepowodzeń jako wyników korzystnych dla hipotezy – i podkreślał, że ciężar dowodu spoczywa na osobie formułującej nadzwyczajne twierdzenie, a nie na sceptykach. Schwartz odpowiedział na zarzuty na łamach tego samego czasopisma, a Hyman opublikował odpowiedź w tym samym numerze.

Działalność w ruchu sceptycznym

W 1976 Hyman należał do grupy założycieli Committee for the Scientific Investigation of Claims of the Paranormal (CSICOP), organizacji znanej później jako Committee for Skeptical Inquiry. Współtworzyli ją między innymi Paul Kurtz, Martin Gardner, James Randi i Marcello Truzzi(inne języki). Jako swoją misję komitet określa promowanie badań naukowych, krytycznego dociekania i posługiwania się rozumem przy ocenie kontrowersyjnych i nadzwyczajnych twierdzeń. Zapowiedź konferencji założycielskiej, napisana przez Paula Kurtza, wskazywała na ogromny wzrost zainteresowania publiczności zjawiskami psychicznymi, okultyzmem i pseudonauką oraz na to, że radio, telewizja, gazety, książki i czasopisma przedstawiają między innymi astrologię, UFO i „talenty” Uriego Gellera.

Hyman podkreślał, że sceptycyzm nie powinien oznaczać automatycznego wyśmiewania ani atakowania osób formułujących nadzwyczajne twierdzenia. W tekście „Proper Criticism” zalecał krytykom między innymi przygotowanie merytoryczne, jasne określenie celu wypowiedzi, niewychodzenie poza własne kompetencje, precyzyjny język, zasadę życzliwej interpretacji oraz unikanie sensacyjności i słów nacechowanych emocjonalnie. Tekst rozpowszechniano jako zbiór zaleceń dla krytyków twierdzeń o zjawiskach paranormalnych.

Zimny odczyt i Skeptic’s Toolbox

Do popularyzatorskich tekstów Hymana należy przewodnik po zimnym odczycie, czyli technikach, dzięki którym stwierdzenia ogólne, nieprecyzyjne lub podpowiedziane przez samego odbiorcę uchodzą za trafną wiedzę o konkretnej osobie. Pisał, że przedstawia te reguły, by czytelnik sam zobaczył, jak przekonująca jest ta technika zarówno dla psychologa, jak i dla laika. Miało to pomóc zrozumieć, dlaczego wróżbici i psychologowie dają się skłonić do wiary w techniki niezweryfikowane uznanymi metodami naukowymi.

W 1989 Hyman rozpoczął cykl warsztatów Skeptic’s Toolbox spotkaniem w Buffalo w stanie Nowy Jork; w kolejnych latach warsztaty odbywały się przede wszystkim na Uniwersytecie Oregonu w Eugene. Oprócz omówień przypadków przedstawianych przez prowadzących uczestnicy pracowali w małych grupach nad własnym studium przypadku pod opieką jednego z nich. Według relacji The Register-Guard z 2003 Hyman zaczął organizować te warsztaty, by wypracować lepsze wskazówki dla osób sceptycznych wobec twierdzeń paranormalnych, a uczestnicy uczyli się pojęć pomagających ocenić, czy badania przytaczane na poparcie takich twierdzeń są do przyjęcia.

Nagrody i wyróżnienia

W 2003 Hyman otrzymał In Praise of Reason Award, najwyższe wyróżnienie CSICOP, przyznawane za wkład w promowanie nauki i obronę rozumu. Wspólnie z Andrew Skolnickiem i Joe Nickellem otrzymał Robert P. Balles Prize in Critical Thinking za 2005 rok, przyznaną za serię tekstów „Testing the Girl with X-Ray Eyes”, dotyczącą testów twierdzeń Natashy Demkiny, nazywanej w mediach „dziewczyną z rentgenowskim wzrokiem”. W 2007 Uniwersytet Simona Frasera nadał mu tytuł doktora nauk honoris causa. W 2010 otrzymał Philip J. Klass Award przyznawaną przez National Capital Area Skeptics za wkład w promowanie krytycznego myślenia i rozumienia nauki.

Wybrane publikacje

• Ray Hyman, „Stimulus information as a determinant of reaction time”, Journal of Experimental Psychology, 45(3), 1953, s. 188–196, doi:10.1037/h0056940.
• Robert R. Bush, Robert P. Abelson, Ray Hyman, Mathematics for Psychologists: Examples and Problems, Social Science Research Council, Nowy Jork 1956.
• Evon Z. Vogt, Ray Hyman, Water Witching U.S.A., University of Chicago Press, Chicago 1959.
• Ray Hyman, The Nature of Psychological Inquiry, Prentice-Hall, Englewood Cliffs 1964.
• Ray Hyman, The Elusive Quarry: A Scientific Appraisal of Psychical Research, Prometheus Books, Buffalo 1989, ISBN 0-87975-504-0.
• Jerry Andrus, Ray Hyman, Andrus Card Control, Chazpro Magic, Eugene 2000.

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Skeptic’s Toolbox w Internet Archive