Reichswehra
.svg) Sztandar Reichswehry (1921–1933) | |
| Historia | |
| Państwo | |
|---|---|
| Sformowanie |
1921 |
| Rozformowanie |
21 maja 1935 |
| Tradycje | |
| Rodowód | |
| Kontynuacja | |
| Organizacja | |
| Rodzaj wojsk |
wojsko zawodowe |
| Skład | |
Reichswehra (niem. Reichswehr) – siły zbrojne Republiki Weimarskiej i III Rzeszy, istniejące w latach 1921–1935.
Powstanie Reichswehry
Traktat wersalski podpisany 28 czerwca 1919 roku po zakończeniu I wojny światowej przez Niemcy i państwa zwycięskiej koalicji pozwalał Niemcom na utrzymanie niewielkich liczebnie i słabo uzbrojonych sił zbrojnych. Najważniejszymi postanowieniami traktatu wersalskiego w tym zakresie były:
- ograniczenie liczebności wojsk lądowych do 100 000 ludzi;
- ograniczenie liczebności marynarki wojennej do 15 000 ludzi, w tym nie więcej niż 1500 oficerów i chorążych;
- zakazana była obowiązkowa służba wojskowa;
- wojsko nie mogło mieć sztabu generalnego, wywiadu ani kontrwywiadu wojskowego.
- wojska lądowe nie mogły posiadać czołgów, opancerzonych samochodów, broni przeciwlotniczej, najcięższych dział ani artylerii kolejowej. W arsenale Reichswehry mogło być nie więcej niż 102 000 karabinów, 926 karabinów maszynowych, 189 armat 75 mm, 204 haubice 77 mm, 85 haubic 105 mm i 63 armaty 150 mm;
- Niemcy nie mogły posiadać żadnych samolotów wojskowych (przepis miał lukę – dopuszczalne było posiadanie samolotów w celu szkolenia artylerzystów);
- marynarka wojenna nie mogła posiadać okrętów podwodnych, lotnictwa ani artylerii nadbrzeżnej. Dopuszczalne było posiadanie nie więcej niż 6 pancerników, 6 krążowników, 12 niszczycieli i 12 torpedowców;
- wielkość nowo budowanych okrętów była ograniczona (wyporność ograniczona do 10 000 ton dla pancerników, 6000 ton dla krążowników, 800 ton dla niszczycieli i 200 ton dla torpedowców);
- niemieckie firmy nie mogły produkować ani nawet prowadzić prac badawczych nad zakazanymi rodzajami broni (wspomnianych wyżej);
- materiały wojenne mogły być trzymane jedynie w 3 arsenałach. Amunicję mogły produkować tylko cywilne fabryki wyznaczone przez traktat wersalski. Zarówno roczna produkcja amunicji, jak i jej ilość jaka mogła być trzymana w magazynach była ściśle określona przez traktat;
- wszystkie twierdze miały zostać całkowicie rozbrojone, a część (na zachodniej granicy, wyspie Helgoland, na wybrzeżu Bałtyku) całkowicie rozebrana. Budowa nowych fortyfikacji była zakazana. Tylko twierdza w Królewcu mogła być uzbrojona, ale w nie więcej niż 38 dział, w tym 16 przeciwlotniczych, z ograniczonym zapasem amunicji;
- w strefie zdemilitaryzowanej (obszar na zachód od Renu i do odległości 50 km na wschód od tej rzeki) Niemcy nie mogły mieć stale ani tymczasowo żadnych wojsk, fortyfikacji, baz materiałowych ani przeprowadzać tam manewrów;
- szkolenie podoficerów i oficerów mogło się odbywać tylko w czterech ośrodkach: szkole piechoty w Dreźnie, szkole kawalerii w Hanowerze, szkole artylerii w Jüterbogu oraz szkole wojsk inżynieryjnych w Monachium.
W miejsce dotychczasowej Armii Cesarstwa Niemieckiego zostały utworzone w roku 1919 tymczasowe siły zbrojne (Übergangsheer), a ostatecznie w 1921 roku Reichswehra, składająca się z armii (Reichsheer) i marynarki wojennej (Reichsmarine). Jej podstawowym zadaniem było utrzymywanie porządku wewnętrznego i ochrona granic.
Skład i organizacja Reichswehry
Reichsheer
-_Dresden.jpg)
Niemcy administracyjnie podzielono na 7 okręgów wojskowych (Wehrkreiskommando). Wojsko było zgrupowane w dwie „grupy dowodzenia” (Gruppenkomando, w Berlinie i Kassel), w skład których wchodziło 7 dywizji piechoty (stacjonujące w: Królewcu, Szczecinie, Berlinie, Dreźnie, Stuttgarcie, Münsterze i Monachium; tam też znajdowały się dowództwa okręgów wojskowych) i 3 dywizje kawalerii. Dywizja piechoty posiadała 3 pułki piechoty, szwadron kawalerii, pułk artylerii (3 grupy), batalion inżynieryjny, sekcję łączności, 2 sekcje transportowe (samochodową i konną) oraz sekcję medyczną. Natomiast dywizja kawalerii posiadała 6 pułków kawalerii i grupę artylerii konnej. Łącznie w armii było:
- 21 pułków piechoty – każdy miał 3 bataliony piechoty, batalion szkolny i kompanię moździerzy
- 18 pułków kawalerii – każdy po 4 szwadrony liniowe i 1 szwadron szkolny (dodatkowo było 7 szwadronów kawalerii dywizyjnej)
- 24 grupy artylerii – każda po 3 baterie
- 7 batalionów inżynieryjnych – każdy z 2 kompaniami saperów, kompanią pontonową i sekcją reflektorów plot.
Dyslokacja
Dyslokacja dywizji Reichswehry i pododdziałów wchodzących w ich skład na terytorium Rzeszy przedstawiała się następująco na dzień 1 stycznia 1921 roku:
- 1 Dywizja Reichswehry w Królewcu
- 1 (Pruski) pułk piechoty w Królewcu
- I batalion w Królewcu
- II batalion w Tylży
- III batalion w Wystruciu i Gąbinie
- batalion uzupełniający w Królewcu
- 2 (Pruski) pułk piechoty w Olsztynie
- I batalion (strzelców) w Olsztynie
- II batalion w Kętrzynie
- III batalion w Giżycku
- batalion uzupełniający w Olsztynie
- 3 (Pruski) pułk piechoty w Iławie
- I batalion w Kwidzynie i Malborku
- II batalion w Iławie
- III batalion w Ostródzie
- batalion uzupełniający w Malborku
- 2 Dywizja Reichswehry w Szczecinie
- 4 (Pruski) pułk piechoty w Kołobrzegu
- I batalion w Stargardzie
- II batalion (strzelców) w Kołobrzegu
- III batalion w Wałczu i Pile
- batalion uzupełniający w Szczecinku
- 5 (Pruski) pułk piechoty w Szczecinie
- I batalion w Szczecinie
- II batalion w Prenzlau i Angermünde
- III batalion w Rostocku
- batalion uzupełniający w Greifswaldzie
- 6 pułk piechoty w Lubece
- I (Meklemburski) batalion w Schwerinie
- II (Hanzeatycki) batalion w Lubece i Eutinie
- III (Pruski) batalion we Flensburgu
- (Pruski) batalion uzupełniający w Ratzeburgu
- 3 Dywizja Reichswehry w Berlinie
- 7 (Pruski) pułk piechoty w Świdnicy
- I batalion w Brzegu i Nysie
- II batalion (strzelców) w Jeleniej Górze i Kłodzku
- III batalion we Wrocławiu
- batalion uzupełniający w Świdnicy
- 8 (Pruski) pułk piechoty we Frankfurcie nad Odrą
- I batalion we Frankfurcie nad Odrą
- II batalion w Legnicy i Głogowie
- III batalion w Zgorzelcu
- batalion uzupełniający w Lubinie
- 9 (Pruski) pułk piechoty w Poczdamie
- I batalion w Poczdamie
- II batalion w Lichterfelde i Wünsdorfie
- III batalion w Szpandawie
- batalion uzupełniający w Poczdamie
- 4 Dywizja Reichswehry w Dreźnie
- 10 (Saski) pułk piechoty w Poczdamie
- I batalion (strzelców) w Dreźnie
- II batalion w Budziszynien
- III batalion we Freibergu i Miśni
- batalion uzupełniający w Löbau
- 11 (Saski) pułk piechoty w Lipsku
- I batalion w Glauchau
- II batalion w Lipsku
- III batalion w Lipsku
- batalion uzupełniający w Torgau
- 12 pułk piechoty w Halberstadcie
- I (Anhalcki) batalion w Dessau i Zerbst
- II (Pruski) batalion w Kwedlinburgu
- III (Pruski) batalion w Magdeburgu
- (Pruski) batalion uzupełniający w Halberstadcie
- 5 Dywizja Reichswehry w Stuttgarcie
- 13 (Wirtemberski) pułk piechoty w Ludwigsburgu
- I batalion w Ulmie
- II batalion w Stuttgarcie – Bad Canstatt
- III batalion w Ludwigsburgu
- batalion uzupełniający w Schwäbisch Gmünd
- 14 (Badeński) pułk piechoty w Konstancji
- I batalion w Konstancji
- II batalion w Tybindze
- III batalion w Meiningen
- batalion uzupełniający w Donaueschingen i Villingen
- 15 pułk piechoty w Kassel
- I (Heski) batalion w Giessen
- II (Turyński) batalion w Eisenach i Sondershausen
- III (Pruski) batalion (strzelców) w Kassel
- (Heski) batalion uzupełniający w Marburgu
- 6 Dywizja Reichswehry w Münsterze
- 16 pułk piechoty w Oldenburgu
- I (Hanzeatycki) batalion w Bremie
- II (Pruski) batalion w Hanowerze
- III (Oldenburski) batalion w Odlenburgu
- (Pruski) batalion uzupełniający w Osnabrück
- 17 pułk piechoty w Brunszwiku
- I (Brunszwicki) batalion w Brunszwiku
- II (Pruski) batalion w Getyndze
- III (Pruski) batalion (strzelców) w Goslarze
- (Pruski) batalion uzupełniający w Celle
- 18 pułk piechoty w Paderborn
- I (Pruski) batalion w Paderborn
- II (Pruski) batalion w Münsterze
- III (Schaumburg-Lippski i Pruski) batalion w Bückeburgu i Hameln
- (Lippski) batalion uzupełniający w Detmold
- 7 Dywizja Reichswehry w Monachium
- 19 (Bawarski) pułk piechoty w Monachium
- I batalion w Monachium
- II batalion w Augsburgu
- III batalion w Kempten i Lindau
- batalion uzupełniający w Landshut
- 20 (Bawarski) pułk piechoty w Ratyzbonie
- I batalion w Ratyzbonie
- II batalion w Ingolstadcie
- III batalion w Pasawie
- batalion uzupełniający w Ambergu
- 21 (Bawarski) pułk piechoty w Norymberdze
- I batalion w Würzburgu
- II batalion w Norymberdze
- III batalion w Bayreuth
- batalion uzupełniający w Erlangen
- 1 Dywizja Kawalerii we Frankfurcie nad Odrą
- 1 (Pruski) pułk rajtarów w Tylży
- 1 szwadron w Tylży
- 2 szwadron w Wystruciu
- 3 szwadron w Wystruciu
- 4 szwadron w Tylży
- 5 szwadron (uzupełniający) w Wystruciu
- 2 (Pruski) pułk rajtarów w Węgorzewie, tymczasowo w Królewcu
- 1 szwadron w Ełku, tymczasowo w Królewcu
- 2 szwadron w Ełku, tymczasowo w Królewcu
- 3 szwadron w Olszynie, tymczasowo w Dobrym Mieście
- 4 szwadron w Olszynie, tymczasowo w Węgorzewie
- 5 szwadron (uzupełniający) w Olsztynie, tymczasowo w Węgorzewie
- 6 szwadron w Królewcu
- 3 (Pruski) pułk rajtarów w Rathenow
- 1 szwadron w Rathenow
- 2 szwadron w Rathenow
- 3 szwadron w Stendalu
- 4 szwadron w Stendalu
- 5 szwadron (uzupełniający) w Rathenow
- 4 (Pruski) pułk rajtarów w Poczdamie
- 1 szwadron w Poczdamie
- 2 szwadron w Poczdamie
- 3 szwadron w Poczdamie
- 4 szwadron w Poczdamie
- 5 szwadron (uzupełniający) w Poczdamie
- 6 szwadron w Poczdamie
- 5 (Pruski) pułk rajtarów w Słupsku
- 1 szwadron w Białogardzie
- 2 szwadron w Białogardzie
- 3 szwadron w Słupsku
- 4 szwadron w Słupsku
- 5 szwadron (uzupełniający) w Słupsku
- 6 (Pruski) pułk rajtarów w Pasewalku
- 1 szwadron w Pasewalku
- 2 szwadron w Pasewalku, tymczasowo w Schwedt
- 3 szwadron w Demmin
- 4 szwadron w Schwedt
- 5 szwadron (uzupelniający) w Pasewalku
- 6 szwadron w Demminie
- 2 Dywizja Kawalerii we Wrocławiu
- 7 (Pruski) pułk rajtarów we Wrocławiu
- 1 szwadron we Wrocławiu
- 2 szwadron we Wrocławiu
- 3 szwadron w Oławie
- 4 szwadron w Oławie
- 5 szwadron (uzupełniający) we Wrocławiu
- 8 (Pruski) pułk rajtarów w Oleśnicy
- 1 szwadron w Miliczu
- 2 szwadron w Oleśnicy
- 3 szwadron w Miliczu
- 4 szwadron w Namysłowie
- 5 szwadron (uzupełniający) w Bierutowie
- 9 (Pruski) pułk rajtarów w Fürstenwalde
- 1 szwadron w Fürstenwalde
- 2 szwadron w Fürstenwalde
- 3 szwadron w Beeskow, tymczasowo w Jüterbogu
- 4 szwadron w Beeskow, tymczasowo w Perlebergu
- 5 szwadron (uzupełniający) w Fürstenwalde
- 10 (Pruski) pułk rajtarów w Sulechowie
- 1 szwadron w Torgau
- 2 szwadron w Torgau
- 3 szwadron w Sulechowie
- 4 szwadron w Sulechowie
- 5 szwadron (uzupełniający) w Sulechowie
- 11 (Pruski) pułk rajtarów w Lubiniu, a od 1922 – w Prudniku
- 1 szwadron w Lubiniu
- 2 szwadron w Lubiniu
- 3 szwadron w Szprotawie, tymczasowo w Perlebergu, później w Prudniku
- 4 szwadron w Szprotawie, tymczasowo w Perlebergu, później w Prudniku
- 5 szwadron (uzupełniający) w Lubinie, później w Oławie
- 12 (Saski) pułk rajtarów w Dreźnie
- 1 szwadron w Grimma
- 2 szwadron w Grossenhain
- 3 szwadron w Grimma
- 4 szwadron w Grossenhain
- 5 szwadron (uzupełniający) w Dreźnie
- 6 szwadron w Dreźnie
- 3 Dywizja Kawalerii w Weimarze
- 13 (Pruski) pułk rajtarów w Hanowerze
- 1 szwadron w Hanowerze
- 2 szwadron w Hanowerze
- 3 szwadron w Lüneburgu
- 4 szwadron w Lüneburgu
- 5 szwadron (uzupełniający) w Hanowerze
- 14 pułk rajtarów w Ludwigslust
- 1 (Meklemburski) szwadron w Ludwigslust
- 2 (Meklemburski) szwadron w Parchimiu
- 3 (Pruski) szwadron w Szlezwiku
- 4 (Pruski) szwadron w Szlezwiku
- 5 (Pruski) szwadron (uzupełniający) w Ludwigslust
- 15 (Pruski) pułk rajtarów w Paderborn
- 1 szwadron w Paderborn
- 2 szwadron w Paderborn
- 3 szwadron w Münsterze
- 4 szwadron w Münsterze
- 5 szwadron (uzupełniający) w Paderborn
- 6 szwadron w Münsterze
- 16 pułk rajtarów w Langensalza, następnie w Erfurcie
- 1 (Pruski) szwadron w Hofgeismar (później w Erfurcie)
- 2 (Pruski) szwadron w Hofgeismar
- 3 (Heski) szwadron w Lagensalzy, tymczasowo w Hofgeismar
- 4 (Pruski) szwadron w Langensalzy
- 5 szwadron (uzupełniający) w Langensalzy
- 6 szwadron w Kassel (później w Erfurcie)
- 17 (Bawarski) pułk rajtarów w Bambergu (podlegał bawarskiej 7 Dywizji)
- 1 szwadron w Bambergu
- 2 szwadron w Ansbach
- 3 szwadron w Ansbach
- 4 szwadron w Straubing
- 5 szwadron (uzupełniający) w Bambergu, tymczasowo w Bayreuth
- 6 szwadron w Straubingu
- 18 (Bawarski) pułk rajtarów w Stuttgarcie – Bad Canstatt
- 1 (Wirtemberski) szwadron w Ludwigsburgu
- 2 (Wirtemberski) szwadron w Bad Canstatt
- 3 (Badeński) szwadron w Ludwigsburgu
- 4 (Badeński) szwadron w Ludwigsburgu
- 5 (Wirtemberski) szwadron (uzupełniający) w Bad Canstatt
- 1 (Pruski) pułk artylerii w Królewcu
- I dywizjon w Insterburgu
- II dywizjon w Królewcu
- III dywizjon w Olsztynie
- bateria uzupełniająca w Królewcu
- 2 (Pruski) pułk artylerii w Schwerinie
- I dywizjon w Szczecinie
- II dywizjon w Güstrow i Schwerinie
- III dywizjon w Itzehoe
- bateria uzupełniająca w Schwerinie
- 3 (Pruski) pułk artylerii we Frankfurcie nad Odrą
- I dywizjon w Świdnicy (początkowo II dywizjon)
- II dywizjon we Frankfurcie nad Odrą (początkowo I dywizjon)
- III dywizjon w Jüterbogu
- bateria uzupełniająca w Poczdamie
- IV dywizjon (konny) w Poczdamie (11 – 13 Baterie)
- V dywizjon (konny) w Żaganiu i Szprotawie (14 – 16 Baterie)
- 4 pułk artylerii w Dreźnie
- I (Pruski) dywizjon w Halberstadt
- II (Saski) dywizjon w Bautzen
- III (Saski) dywizjon w Dreźnie
- bateria uzupełniająca w Dreźnie
- 5 pułk artylerii w Fuldzie
- I (Hesko-pruski) dywizjon w Fuldzie (początkowo II)
- II (Badeński) dywizjon w Ulmie (początkowo I)
- III (Wirtemberski) dywizjon w Ludwigsburgu
- (Wirtemberska) Bateria uzupełniająca w Ulmie
- 11 (Pruska) Bateria (konna) we Fritzlarze
- 6 (Pruski) pułk artylerii w Minden
- I dywizjon w Minden
- II dywizjon w Minden
- III dywizjon w Hanowerze i Wolfenbüttel
- bateria uzupełniająca w Hanowerze
- IV dywizjon (konny) w Verden (11 i 12 Baterie)
- 7 (Bawarski) pułk artylerii w Norymberdze
- I dywizjon w Würzburgu
- II dywizjon w Landsbergu nad Lechem i Monachium
- III dywizjon w Norymberdze i Fürth
- bateria uzupełniająca w Erlangen
- 1 (Pruski) batalion saperów w Królewcu
- 2 (Pruski) batalion saperów w Szczecinie
- 3 (Pruski) batalion saperów w Kostrzynie
- 4 (Pruski) batalion saperów w Magdeburgu
- 5 batalion saperów w Ulm (1 (Pruska) Kompania w Neu-Ulmie, 2 (Wirtemberska) Kompania w Ulmie)
- 6 (Pruski) batalion saperów w Minden
- 7 (Bawarski) batalion saperów w Monachium
Etatowo (1927–1932) Reichswehra miała 4291 oficerów, 20 880 podoficerów i 74 020 szeregowców, razem 99 191 żołnierzy. Według rodzajów wojsk liczba żołnierzy była następująca: piechota – 52 689, kawaleria – 15 991, artyleria – 10 827, saperzy – 2870, łączność – 2156, transport – 5733, służby medyczne i weterynaryjne – 3349, pozostałe – 5576.
Reichsmarine
Po I wojnie światowej znacznie ograniczono wielkość marynarki wojennej. W 1913 roku łączny tonaż floty niemieckiej wynosił 1 033 700 ton, w 1919 roku – 646 500 ton, a w 1933 roku 152 480 ton. W okresie międzywojennym zbudowano pewną ilość nowych okrętów, jednak ich wielkość i uzbrojenie były ograniczone przez traktat wersalski.
W 1933 roku Reichsmarine posiadała:
- 1 nowoczesny pancernik kieszonkowy „Deutschland” (wszedł do służby w 1933)
- 6 starych pancerników „Hannover”, „Schleswig-Holstein”, „Schlesien”, „Hessen”, „Elsass” i „Braunschweig” (z lat 1904–1908)
- 5 nowoczesnych krążowników lekkich „Leipzig”, „Köln”, „Königsberg”, „Karlsruhe” i „Emden” (z lat 1926–1931)
- 3 stare krążowniki „Berlin”, „Hamburg” i „Amazone” (z lat 1901–1905)
- 12 niszczycieli klas „Möwe” i „Wolf” (z lat 1926–1928) – później klasyfikowane jako torpedowce z racji małej wyporności
- 20 torpedowców różnych klas z lat 1906–1913
- 84 inne jednostki (trałowce, patrolowce, okręty logistyczne itd.)
Należy zwrócić uwagę, że liczba jednostek jeszcze przed dojściem do władzy nazistów była powyżej dozwolonych.
Budżet
Roczny budżet sił zbrojnych w okresie międzywojennym wynosił z reguły 600–700 milionów reichsmarek. W roku budżetowym 1932/33 było to 634 mln reichsmarek, co stanowiło zaledwie ok. 0,7% PKB Niemiec. Potem wydatki gwałtownie podskoczyły, jednak w 1935 roku Niemcy ostatni raz ujawniły wielkość tych wydatków (wyniosły 894 mln reichsmarek w roku 1934/35, czyli ok. 1,2% PKB).
Zbrojenia i koniec Reichswehry
Ograniczenia traktatowe pozbawiały Niemcy właściwie jakichkolwiek możliwości obronnych. Armia była w pełni zawodowa i służyli w niej wyłącznie najlepsi z najlepszych, ale i tak bez ciężkiego sprzętu nie byliby w stanie w razie konfliktu zbyt wiele zdziałać.
Z traktatu wywiązywano się w latach 20. sumiennie, choć starano się obchodzić przepisy jak tylko się dało, np. Niemcy tworzyli lotnictwo pod pozorem wspomagania szkolenia artylerzystów (co dopuszczał traktat), a niemieckie firmy prowadziły badania nad zakazanymi rodzajami uzbrojenia używając swoich zagranicznych filii (np. Boforsa w Szwecji). Jednak jeszcze przed dojściem do władzy nazistów rząd niemiecki zaczął łamać postanowienia traktatu – w 1932/1933 roku liczba żołnierzy przekroczyła dopuszczalny limit, ilość zmagazynowanego uzbrojenia także przekraczała limity, prowadzono nielegalne prace nad samolotami bojowymi i czołgami. W najgłębszej tajemnicy utworzono wywiad i kontrwywiad.
Po dojściu do władzy przez Adolfa Hitlera w styczniu 1933 roku zaczęto szybko rozbudowywać siły zbrojne łamiąc dalsze postanowienia traktatu wersalskiego. Już w październiku 1934 roku, w ramach realizacji planu „A”, Reichsheer liczył 240 000 żołnierzy (21 dywizji piechoty, 2 kawalerii i 1 lekką pancerną). W 1934 roku utworzono 2 okręgi wojskowe, rok później następny. 16 marca 1935 roku wprowadzono powszechną służbę wojskową (pierwszy rocznik wcielono do wojska 1 listopada). W tym miesiącu ustalono, że armia będzie się składać z 12 korpusów, 36 dywizji piechoty i 3 dywizji pancernych (450 000 żołnierzy). Zaczęto intensywnie rozbudowywać flotę (pod koniec 1935 roku miała 14 okrętów podwodnych, chociaż pierwsze przyjęto do służby już po rozwiązaniu Reichswehry). W 1933 roku zaczęto formować lotnictwo bojowe (w oparciu o kadry cywilnych aeroklubów). 9 marca 1935 roku oficjalnie utworzono lotnictwo (Luftwaffe) jako samodzielny rodzaj sił zbrojnych. Pod koniec roku Luftwaffe miało 6 okręgów z 33 dywizjonami (13 lotniczych, 19 przeciwlotniczych i 1 łączności).
21 maja 1935 roku Reichswehrę rozwiązano, tworząc Wehrmacht.
Przypisy
- ↑ Georg Tessin, Deutsche Verbände und Truppen 1918 – 1939, Osnabrück 1974, ss 189 - 202
Bibliografia
- League of Nations Armaments Yearbook 1930/1931, 1934 (i za inne lata)
- Feldgrau.com
- Encyklopedia II Wojny Światowej, Ministerstwo Obrony Narodowej 1975.
- Georg Tessin: Deutsche Verbände und Truppen 1918 – 1939, Osnabrück 1974.