Nastawa ołtarzowa

Nastawa ołtarzowa (także łac. retabulum od słów retro tabulum, tj. za stołem) – dekoracja ołtarza we wnętrzu kościoła w formie malowidła, płaskorzeźby lub rzeźby, także nadbudowa umieszczona w tylnej części ołtarza ustawiana bezpośrednio na mensie, łącząca się z nią za pośrednictwem predelli (typowo gdy mensa jest zespolona ze ścianą, jak w ołtarzach pobocznych) lub na osobnym postumencie za mensą.

Nastawa pojawiła się w XI wieku jako dekoracja malowana, w formie płaskorzeźby lub rzeźby, ustawiona w tylnej części ołtarza bezpośrednio na mensie lub osobnej podbudowie. Wywodzi się ją czasem z obecnych na stole ołtarzowym wcześniej półek na świeczniki i inne akcesoria. W gotyku pojawił się ołtarz szafiasty, gdzie nastawa miała postać płytkiej skrzyni z bocznymi skrzydłami, które po zamknięciu tworzą rodzaj szafy. Ruchome skrzydła pokryte są z obu stron malowidłami lub rzeźbami. Nastawa łączy się z mensą za pośrednictwem predelli. Ponad retabulum znajduje się ozdobne zwieńczenie. Sama nastawa przybiera formę tryptyku, poliptyku lub pentaptyku. Kolejne warianty układu skrzydeł poliptyku nazywane są odsłonami, związanymi z momentem roku liturgicznego: codzienną, niedzielną i świąteczną.

W renesansie pojawiła się nastawa ołtarzowa w postaci wielokondygnacyjnej kompozycji architektonicznej z obrazem lub rzeźbą w polu środkowym. Wykonywano je z drewna, stiuku, marmuru, zdobiono polichromią.

Od okresu baroku często jako samodzielnie stojąca, rozbudowana struktura umieszczana za ołtarzem, z bogatą dekoracją rzeźb i zwieńczeniem w formie glorii.

Retabulum w rokoku ma lekką ażurową formę, jasną kolorystykę, złocenia, bogatą ornamentykę. W ołtarzach klasycystycznych przeważają formy architektoniczne.

Odsłony późnogotyckiej nastawy ołtarzowej: codzienna, niedzielna, świąteczna
Poliptyk z Lusiny, Małopolska, 1505–1510, odsłona codzienna: sceny z przedstawieniami świętych.
Poliptyk z Lusiny, Małopolska, 1505–1510, odsłona niedzielna: sceny drogi krzyżowej.
Poliptyk z Lusiny, Małopolska, 1505–1510, odsłona świąteczna: sceny z życia Marii.

Przypisy

1 2 3 Daniel P.D.P. DeGreve Daniel P.D.P., Retro Tablum: The Origins and Role of the Altarpiece in the Liturgy, „{{{czasopismo}}}” (17), Sacred Architecture Jorunal, 2010 (ang.).
↑ Katharine D.K.D. Scherff Katharine D.K.D., The Virtual Liturgy and Ritual Artifacts in Medieval and Early Modern Studies, Taylor & Francis, 2023 (ang.).
1 2 3 4 Krystyna Kubalska-Sulkiewicz, Monika Bielska-Łach, Anna Manteuffel-Szarota: Słownik terminologiczny sztuk pięknych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007.
1 2 3 4 5 Sztuka świata. T. 18. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, ISBN 978-83-213-4726-4.
↑ J. Białostocki, Sztuka XV wieku od Parlerów do Dürera, Warszawa 2010, s. 337-338.

Bibliografia

Piotr Skubiszewski, Le retable gothique sculpté: entre le dogme et l'univers humain [w:] Le retable d'Issenheim et la sculpture au Nord des Alpes à la fin de Moyen Âge, Colmar 1989.

[:0-1] 1 2 3 Daniel P.D.P. DeGreve Daniel P.D.P., Retro Tablum: The Origins and Role of the Altarpiece in the Liturgy, „{{{czasopismo}}}” (17), Sacred Architecture Jorunal, 2010 (ang.).

[2] Katharine D.K.D. Scherff Katharine D.K.D., The Virtual Liturgy and Ritual Artifacts in Medieval and Early Modern Studies, Taylor & Francis, 2023 (ang.).

[stsz-3] 1 2 3 4 Krystyna Kubalska-Sulkiewicz, Monika Bielska-Łach, Anna Manteuffel-Szarota: Słownik terminologiczny sztuk pięknych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007.

[sz-4] 1 2 3 4 5 Sztuka świata. T. 18. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, ISBN 978-83-213-4726-4.

[5] J. Białostocki, Sztuka XV wieku od Parlerów do Dürera, Warszawa 2010, s. 337-338.