Rojstona

Rojstona
	; Aleja z rojstoną królewską
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	arekowce
Rodzina	arekowate
Rodzaj	rojstona
	Nazwa systematyczna
	Roystonea O.F. Cook; Science ser. 2. 12: 479. 28 Sep 1900
	Typ nomenklatoryczny
	R. regia (Kunth) O. F. Cook
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Rojstona, opatrznica, palma królewska (Roystonea O.F. Cook) – rodzaj roślin z rodziny arekowatych, czyli palm (Arecaceae). Obejmuje 10 gatunków. Rośliny te występują na Antylach, Florydzie, w Meksyku, Ameryce Centralnej i w północnej części Ameryki Południowej. Większość gatunków z tego rodzaju uprawiana jest jako rośliny ozdobne, przy czym najszerzej rozprzestrzeniona została rojstona królewska R. regia.

Majestatyczna rojstona królewska, zwana też palmą królewską, jest bardzo cenionym w tropikach drzewem alejowym. Bywa opisywana jako „bez zaprzeczenia najpiękniejsza ze wszystkich palm”. Wymaga wilgotnej i przepuszczalnej gleby, ale dobrze znosi burze i zasolenie, dlatego szczególnie często sadzona jest wzdłuż alei w nadmorskich kurortach, choć raczej na terenach parkowych (jej liście spadając z wysokości ok. 20 m i ważąc ponad 20 kg stanowią zagrożenie na bardziej ruchliwych ulicach). Drzewa te dostarczają bardzo cenionego drewna konstrukcyjnego. Nasady liści używane są do krycia chat (zwłaszcza na Kubie), palmy te służą także do karmienia zwierząt domowych, są też jadane przez ludzi – zarówno serce palmy (rdzeń młodego pędu), „kapusta palmowa” (szczyt pędu), jak i owoce. Z nasion pozyskuje się także olej. Jako rośliny użytkowe wykorzystuje się, poza rojstoną królewską, także warzywną. Rojstona królewska została bardzo rozpowszechniona zwłaszcza na Kubie i trafiła tam nawet do państwowego herbu.

Naukowa nazwa rodzaju upamiętnia amerykańskiego generała Roya Stone'a (1836–1905).

Morfologia

Pokrój: Palmy o pojedynczym, prosto wzniesionym, gładkim pniu (kłodzinie), osiągające do 40 cm średnicy i ok. 20 m wysokości. Rośliny bez kolców i cierni.
Liście: Zebrane zwykle na szczycie pędu w gęstą, zieloną koronę. Liście pierzaste, pojedynczo złożone, z listkami całobrzegimi, równowąskimi do lancetowatych, pojedynczo złożone. Ogonek liściowy i oś liścia nieuzbrojone.

Kwiaty: Jednopłciowe (rośliny jednopienne), zebrane w kwiatostany wyrastające między liśćmi. Kwiatostany zwykle rozgałęzione do odgałęzień trzeciego, rzadko czwartego rzędu. Kwiaty siedzące zebrane po trzy, z żeńskim pośrodku i męskimi z jego boków. Kwiaty męskie promieniste, z trzema listkami zewnętrznego i trzema listkami wewnętrznego okółka okwiatu, ze zwykle 6, rzadziej 10–12 pręcikami. Kwiaty żeńskie mają okazałe listki zewnętrznego okółka okwiatu i kształt kulistawy lub stożkowaty. Sześć prątniczków tworzy pierścień przylegający do wewnętrznego okółka okwiatu. Zalążnia pojedyncza, jednokomorowa (powstaje jednak z trzech owocolistków), szyjka słupka niepozorna, na szczycie z trójdzielnym znamieniem.

Owoce: Pestkowce, w czasie dojrzewania zmieniające kolor od zielonego do czerwonego, czasem purpurowoczarnego. Egzokarp skórzasty, mezokarp mięsisty, zawierający oleje i włókna tworzące warstwę otaczającą nasiono, te pojedyncze, kuliste lub kształtu owalnego.

Systematyka

Rodzaj w obrębie arekowatych Arecaceae klasyfikowany jest do monotypowego podplemienia Roystoneinae J. Dransf. & N. Uhl (1986) z plemienia Areceae Drude (1881) i podrodziny Arecoideae Beilschmied. W innych ujęciach w tej podrodzinie tworzy monotypowe plemię Roystoneeae.

Wykaz gatunków

Roystonea altissima (Mill.) H.E.Moore
Roystonea borinquena O.F.Cook
Roystonea dunlapiana P.H.Allen
Roystonea lenis León
Roystonea maisiana (L.H.Bailey) Zona
Roystonea oleracea (Jacq.) O.F.Cook – rojstona warzywna
Roystonea princeps (Becc.) Burret
Roystonea regia (Kunth) O.F.Cook – rojstona królewska, opatrznica królewska
Roystonea stellata León
Roystonea violacea León

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-11-24] (ang.).
1 2 Roystonea. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-11-24].
1 2 Jens G. Rohwer: Atlas roślin tropikalnych. Warszawa: Horyzont, Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media, 2002, s. 36. ISBN 83-7311-378-9.
1 2 3 4 5 6 Jolanta i Karol Węglarscy: Rośliny dalekiej Azji. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 228-229. ISBN 83-60247-27-7.
1 2 3 Janet Marinelli (red.): Wielka encyklopedia roślin. Warszawa: Świat Książki, 2006, s. 378. ISBN 83-7391-888-4.
1 2 Roystonea. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-11-23].
1 2 3 4 5 6 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 806, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 4 5 6 7 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 359. ISBN 978-3-642-08378-5.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Roystonea O. F. Cook. [w:] Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-23].
↑ A. Pokorny: Historyja naturalna trzech królestw. Botanika, Tom 2. Praga, Poznań, Lwów, Stanisławów: 1874, s. 187.
↑ Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 502. ISBN 83-7079-779-2.
↑ Roystonea O.F. Cook. [w:] Flora de Nicaragua [on-line]. Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2019-11-23].
↑ Genus: Roystonea O. F. Cook. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-11-23].

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-11-24] (ang.).

[ing-3] 1 2 Roystonea. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-11-24].

[rohwer-4] 1 2 Jens G. Rohwer: Atlas roślin tropikalnych. Warszawa: Horyzont, Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media, 2002, s. 36. ISBN 83-7311-378-9.

[weglarscy-5] 1 2 3 4 5 6 Jolanta i Karol Węglarscy: Rośliny dalekiej Azji. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 228-229. ISBN 83-60247-27-7.

[marinelli-6] 1 2 3 Janet Marinelli (red.): Wielka encyklopedia roślin. Warszawa: Świat Książki, 2006, s. 378. ISBN 83-7391-888-4.

[tpl-7] 1 2 Roystonea. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-11-23].

[mabb-8] 1 2 3 4 5 6 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 806, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[kubitzki-9] 1 2 3 4 5 6 7 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 359. ISBN 978-3-642-08378-5.

[america-10] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Roystonea O. F. Cook. [w:] Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-23].

[11] A. Pokorny: Historyja naturalna trzech królestw. Botanika, Tom 2. Praga, Poznań, Lwów, Stanisławów: 1874, s. 187.

[encyk-12] Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 502. ISBN 83-7079-779-2.

[nicaragua-13] Roystonea O.F. Cook. [w:] Flora de Nicaragua [on-line]. Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2019-11-23].

[grin-14] Genus: Roystonea O. F. Cook. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-11-23].