Ruch komunalny (łac. communitas – gmina) – był wielką reformą miejską, formą emancypacji mieszczaństwa w średniowiecznej Europie między XI a XIII stuleciem i sprzysiężeniem obywateli miast przeciwko władzy seniorów. Jego rezultatem było powstanie komun miejskich – miasta uzyskały osobowość prawną i przywileje samorządowe realizujące się w postaci własnego sądownictwa i administracji, murów obronnych, herbu itd.
Ruch komunalny, którego celem było wyemancypowanie się miast spod władzy feudałów, rozpoczął się już w końcu XI wieku, na skutek wzrostu liczby ludności oraz ożywienia ekonomicznego. Motorem reformy było wzrastające w zamożność mieszczaństwo, dla którego uzyskanie autonomii warunkowało dalszy rozwój życia miejskiego. Kolebką ruchu komunalnego była północna Francja, gdzie powstawały gminy (communitas), rodzaj sprzysiężenia mieszczan przeciwko feudałom. Miasta przystąpiły do walki o:
Niekiedy walka ta przybierała zbrojną postać, np. w Le Mans (1069), Cambrai (1076), Laon (1111), innym razem mieszczanie wykupywali od feudałów karty komunalne, jak np. w Saint-Omer. Karta były podstawą ustroju autonomicznego i zapewniała miastu:
Na przełomie XII i XIII w., gdy władcy francuscy zwalczali dążenia decentralizacyjne feudałów, starania miast o autonomię cieszyły się poparciem monarchów. Sytuacja uległa zmianie wraz ze zdobyciem przez władzę królewską przewagi nad feudałami w połowie XIII w. Królowie dążyli odtąd do ograniczenia swobód miejskich. Z początkiem XIV w., w miarę jak władcy umacniali władzę centralną, ingerencja panujących w wewnętrzne sprawy miast nasiliła się. Nie wszędzie była ona przy tym jednakowa. W związku z tym, w zależności od zakresu istniejących swobód, na obszarze Francji można było wyróżnić 3 rodzaje miast:
Ponadto można wyróżnić tzw. bastydy, czyli miasta nowo zakładane w XIII w. na terenach przygranicznych o zakresie swobód podobnym do miast prewotalnych.