Rudolph Valentino

Rudolph Valentino
Ilustracja
Rudolph Valentino (1919)
Imię i nazwisko

Rodolfo Alfonzo Raffaelo Pietro Filiberto Guglielmi di Valentina d’Antonguolla

Data i miejsce urodzenia

6 maja 1895
Castellaneta

Data i miejsce śmierci

23 sierpnia 1926
Nowy Jork

Zawód

aktor

Współmałżonek

Jean Acker
(1919–1923; rozwód)
Natacha Rambova
(1923–1925; rozwód)

Lata aktywności

1914–1926

Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Rudolph Valentino, właśc. Rodolfo Alfonzo Raffaelo Pietro Filiberto Guglielmi di Valentina d’Antonguolla (ur. 6 maja 1895 w Castellaneta, zm. 23 sierpnia 1926 w Nowym Jorku) – włoski aktor filmowy, gwiazda ery kina niemego. Zdaniem ekspertów był pierwszym symbolem seksu Hollywood.

8 lutego 1960 otrzymał pośmiertnie własną gwiazdę w Alei Gwiazd w Los Angeles znajdującą się przy 6164 Hollywood Boulevard.

Życiorys

Urodził się 6 maja 1895 nad ranem w domu przy Via Commercio w Castellanecie. Był synem weterynarza i badacza Giovanniego Guglielmiego (1853–1906) i jego żony, Marii Berty Gabrieli z domu Barbin (1856–1918), którzy pobrali się w 1889. Miał starszego o trzy lata brata, Alberto, i młodszą siostrę, Marię; jego rodzice mieli także córkę, Beatrice „Bice” (1890–1891), która zmarła wkrótce po swoich pierwszych urodzinach. Jego mamką była Giuseppina Ranaldi. Dorastał w zamożnej rodzinie.

We wczesnym dzieciństwie zdiagnozowano u niego krótkowzroczność i tzw. „leniwe” lewe oko. Kiedy miał pięć lub sześć lat, okaleczył się brzytwą ojca, wskutek czego nosił bliznę na prawym policzku. Już jako młody chłopak zwracał uwagę swoją urodą. Był nadpobudliwym, niesfornym upartym, nieposłusznym, krnąbrnym i awanturniczym dzieckiem, co nasiliło się po śmierci ojca w 1906. W młodości kilka razy trafił do policyjnego aresztu za włóczęgostwo i drobne kradzieże.

Początkowo pobierał lekcje w parafii u proboszcza. Następnie uczył się w szkole technicznej z internatem Collegio Convitto per gli Orfani dei Santari Italiani w Tarencie, ale został z niej wydalony po tym, jak uwiódł córkę jednego z członków personelu. Następnie ubiegał się o miejsce w technikum okrętowym w Wenecji, ale nie został przyjęty do szkoły z uwagi na zbyt wąską klatkę piersiową. W 1912 ukończył szkołę rolniczą Instituto di Agraria di San’Ilario Ligure w Nervi.

W młodości uprawiał wiele dyscyplin sportu, m.in. piłkę nożną, bieganie, wspinaczkę górską, wioślarstwo, zapasy, szermierkę i jazdę konno. Umiał grać na fortepianie i mandolinie. W 1912 przez krótki czas mieszkał w Paryżu, gdzie uczył się tańczyć tango argentyńskie i tango apaszowskie. Podczas pobytu w Paryżu popadł w długi spowodowane hazardem. W grudniu 1913 wyjechał do Nowego Jorku, gdzie upatrywał większej szansy na osiągnięcie sukcesu. Po przybyciu do Stanów Zjednoczonych zamieszkał przy 49th Street na Manhattanie. Wkrótce poznał George’a Ragniego oraz Otta i Alexa Salma von Hoogstraestenów, z którymi często uczestniczył w potańcówkach i przyjęciach wśród nowojorskich elit. Imał się wielu dorywczych prac, m.in. pracował jako ogrodnik, polerował miedź, sprzątał w sklepach, zamiatał ulice, zbierał odpady i mył samochody. Przez kilka tygodni był bezdomnym włóczęgą. Po wybuchu I wojny światowej zapisał się na kurs pilotażu w Mineola na Long Island i zgłosił się na listę poborową we Włoskim Biurze Rekrutacji, ale nie został przyjęty z powodu swojej wady wzroku.

Valentino (1924)

Jego sytuacja finansowa poprawiła się, kiedy został zatrudniony jako pomocnik kelnera w restauracji na Manhattanie. Nauczony tańca przez jednego ze starszych kelnerów tego lokalu, wkrótce zaczął pracować jako fordanser w nowojorskim kabarecie „Maxim”. W tym okresie przybrał pseudonim artystyczny Rudolph Valentino. Udoskonalił swój wygląd, m.in. zgolił zarost i przygładzał włosy brylantyną oraz zaczął nosić garnitury zwężane w talii i biodrach. Występował m.in. w Moulin Rouge, Klubie 400, hotelu Knickerbockera, Vernon Country Club, Cliff House, Tait’s Cafe w Los Angeles, Baron’s Long’s Watts Tavern i hotelu Maryland w Pasadenie. Tańczył m.in. z aktorką rewiową Mary Petri, tancerkami: Bonnie Glass i Joan Sawyer oraz z aktorką Mae Murray, która w późniejszych latach pomogła mu rozwinąć karierę filmową. Statystował w filmach: Głupia dziewczyna (Foolish Virgin, 1916) Alberta Capellaniego, W poszukiwaniu życia (Quest of Life, 1916), Siedemnastolatek (Seventeen, 1916) Roberta G. Vignoli i Patria (1917) Leopolda Whartona, Theodore’a Whartona i Jacques’a Jaccarda.

W 1916 został aresztowany przez nowojorską policję w charakterze podejrzanego w sprawie o płatne stręczycielstwo. W 1917, nie chcąc być powiązanym ze swoją dawną kochanką, oskarżoną o zabójstwo męża Bianką de Saulles, wyjechał z Nowego Jorku. Występował z zespołem rewiowym w objazdowym spektaklu komediowym w reż. Johna Courta Zamaskowany model (The Masked Model), początkowo jako chórzysta i tancerz, a następnie również jako dubler odtwórcy głównej roli. Po przerwaniu trasy koncertowej wyjechał do San Francisco, gdzie pracował jako fordanser i agent ubezpieczeniowy, a także tańczył w musicalu Bronsona Baldwina Nikogo nie ma w domu (Nobody Home) w Alcazarze. Zachęcony przez aktora Normana Kerry’ego, wyjechał do Hollywood, bo wierzył, że zrobi tam karierę filmową. Po przyjeździe do Los Angeles został przedstawiony przez Kerry’ego wielu reżyserom, producentom filmowym i agentom, ale nie zyskał ich zainteresowania. Z uwagi na brak propozycji filmowych, dorabiał jako tancerz i żigolak. W tym okresie występował m.in. z tancerką Marjorie Tain.

Z pomocą Kerry’ego nawiązał współpracę z reżyserem Emmettem Flynnem, u którego zagrał epizodyczne role w Alimentach (Alimony, 1917) i Cnotliwych grzesznikach (Virtuous Sinners, 1919). Zapamiętany przez scenarzystę Alimentów, Haydena Talbota, został obsadzony w głównej roli nikczemnego i uwodzicielskiego hrabiego z Włoch w filmie Josepha Maxwella Zamężna dziewica (The Married Virgin, 1918). Polecony przez Boba Leonarda, zagrał główne role męskie u boku Carmel Myers w dwóch komediach Paula Powella: jako Dick Bradley, właściciel jachtu i syn damy do towarzystwa, w Sensacji towarzyskiej (A Society Sensation, 1918), oraz nieśmiałego i dobrze wychowanego Richarda Thayera w Całej nocy (All Night, 1918).

W 1919 uzyskał stały angaż w Universal Studios. W tym okresie był etatowym tancerzem i fordanserem w Vernon Club, w którym wkrótce odnowił znajomość z często bywającą w tym klubie Mae Murray. Rekomendowany przez aktorkę, zagrał u jej boku postać dwulicowego i niesympatycznego narzeczonego głuchej nauczycielki w dramacie romantycznym Boba Leonarda Wielki mały człowiek (The Big Little Person, 1919). Następnie zagrał Jimmy’ego Calhouna, syna irlandzkiego milionera, który zakochuje się w tancerce Mary McGuire (Murray), w komedii Rozkoszny mały diabeł (The Delicious Little Devil, 1919). Wystąpił także jako indiański tancerz w filmie Jamesa Younga Romans hultaja (A Rogue’s Affair, 1919) oraz czarny charakter w komediach: Włamywacz (The Homebreaker, 1919) Victora Schertzingera i Pech (Out of Luck/Nobody Home, 1919) Davida W. Groffitha. Tańczył z Carol Dempster przed pokazami kolejnych dwóch filmów Griffitha: Największa rzecz w życiu (The Greatest Thing in Life, 1918) i Szkarłatne dni (Scarlet Days, 1919). W tym okresie tańczył również z Violą Daną. W 1920 premierę miały kolejne filmy z Valentino: Awanturnica (The Adventuress), Oszust (The Cheater), Igraszki namiętności/Plac namiętnych zabaw (Passion’s Playground), Skradzione chwile (Stolen Moments), Cudowny przypadek (The Wonderful Chance) i To zdarza się raz każdej kobiecie (Once to Every Woman).

Dzięki występowi w roli kabareciarza Clarence’a Morgana w filmie Alberta Parkera Oczy młodości (Eyes of Youth, 1919) został dostrzeżony przez scenarzystkę June Mathis, która obsadziła go w roli argentyńskiego rozpustnika Julia Desnoyersa, głównego bohatera kasowego romansu wojennego Rexa Ingrama Czterech jeźdźców Apokalipsy (The Four Horsemen of Apocalypse, 1921) dla wytwórni Metro Pictures Corporation, z którą podpisał stały kontrakt. Kreacja wnuka bogacza z Ameryki Południowej, który przed wybuchem I wojny światowej przyjeżdża do Paryża i zostaje okrzyknięty królem tanga, przyniosła mu pochwalne recenzje i zapewniła międzynarodową rozpoznawalność. W ramach kontraktu z Metro Pictures zagrał także główną rolę męską, Franka Underwooda, byłego ukochanego Lucretii Eastman (Alice Lake), w dramacie romantycznym Wesleya Rugglesa Nieznane morza (Uncharted Seas, 1921), a także Armanda, kochanka tytułowej bohaterki dramatu Raya C. Smallwooda Kamelia/Dama kameliowa (Camille, 1921) z Ałłą Nazimową, i paryskiego dandysa Charles’a Grandet w filmie Rexa Ingrama Zdobywcza moc (The Conquering Power, 1921) z Alice Terry. Wystąpił także w filmie krótkometrażowym Studia charakteru (Character Studies, 1921) z Roscoe „Fattym” Arbuckle’em.

Niezadowolony ze współpracy z Metro Pictures Corporation, zerwał kontrakt z wytwórnią i w lipcu 1921 podpisał pięcioletnią umowę z firmą Famous Players-Lasky. Pod szyldem nowej wytwórni zadebiutował tytułową rolą szejka Ahmeda ben Hassana w kasowym filmie George’a Melforda Szejk (1921), ekranizacji bestsellerowej powieści Edith Maud Winstanley o tym samym tytule z 1919. Kreacją szejka umocnił swoją pozycję gwiazdy kina, dzięki niej stał się także męskim idolem kultury masowej, kinowym bożyszczem i symbolem seksu, który uosabia romantycznego i namiętnego kochanka, czym wyróżniał się spośród silnych, lecz prostackich amantów filmowych. Na fali popularności Szejka zagrał w kolejnym filmie Melforda, Moran of the Lady Letty (1922), ale za rolę marynarza Ramona Laredo zebrał mieszane recenzje. Wystąpił także jako lord Bracondale w filmie Sama Wooda Za górami (Beyond the Rocks, 1922) z Glorią Swanson. Również w 1922 pojawił się w filmach wytwórni Paramount Pictures (przekształconej z Famous Players-Lasky): jako porywczy matador Juan Gallard w Krwi na piasku (Blood and Sand) Freda Niblo i Amos Judd w Młodym radży (The Young Rajah) Phila Rosena. O ile pierwszy z filmów odniósł kasowy sukces, o tyle drugi okazał się artystyczną klapą, a Valentino za występ w nim zebrał chłodne recenzje.

W lutym 1922, niedługo po rozpoczęciu zdjęć do Syna pierworodnego, zerwał kontrakt z wytwórnią m.in. po awanturze jego żony, Nataszy Rambowej, z reżyserem Georgiem Fitzmauricem, ale też w związku z niedopełnianiem przez firmę warunków kontraktu i otrzymywaniem niskiego honorarium. Wytwórnia wymusiła sądowe nałożenie na aktora zakazu występowania w filmach innych, niż Famous Players-Lasky, jak i teatrze przez następne dwa lata, do 7 lutego 1924. Valentino w odpowiedzi na orzeczenie sądu wystąpił do sądu z żądaniem 350 tys. dol. odszkodowania za rzekomą zmowę swojego agenta, Clifforda Robertsona, z Adolphem Zukorem i Jessem J. Laskym, jednak sąd odrzucił jego roszczenia. Poza tym został pozwany do sądu również przez swojego adwokata, Arthura Butlera Grahamem, za niepłacenie długów (zalegał mu ok. 50 tys. dol.). Po nawiązaniu współpracy z menedżerem S. George’em Ullmanem zaangażował nowego prawnika, Maksa Steuera, dzięki któremu zapłacił byłemu adwokatowi jedynie 20 tys. dol.

W okresie przymusowej przerwy w karierze aktorskiej wystąpił w serii audycji radiowych Co się dzieje w filmie?, wydał bestsellerowy tomik poezji miłosnej pt. „Day Dreams”, napisał autobiografię pt. „My Life Story” (prezentowaną cyklicznie w kilku wydaniach czasopisma „Photoplay”) i opublikował dziennik filmowy pt. „My Private Diary” w tygodniku „Movie Weekly”). Również w 1923 odbył kilkumiesięczną, cieszącą się popularnością wśród widowni, trasę objazdową po USA i Kanadzie, podczas której tańczył z Nataszą Raumową, reklamował produkty firmy kosmetycznej Mineralava Beauty Clay Company i prowadził konkursy piękności, co zostało udokumentowane w filmie krótkometrażowym Davida O. Selznicka Rudolf Valentino i jego 88 amerykańskich piękności (Rudolph Valentino and His 88 American Beauties, 1923). Valentino planował także debiut fonograficzny (śpiewał barytonem) i nagrał dwie piosenki dla wytwórni Brunswick Records („Kashmiri Love Song” i „El relicario”), które jednak zostały opublikowane dopiero po jego śmierci.

Po wygaśnięciu sądowego zakazu występów renegocjował kontrakt z Paramount, na którego mocy miał kontrolę nad scenariuszami, ekipą i obsadą kolejnych filmów ze swoim udziałem. Powrócił do kina jako diuk de Chartres/Beaucaire w kasowym filmie kostiumowym Sidneya Olcotta Monsieur Beaucaire (1924) i choć sam film zebrał pochwalne recenzje, to rola Valentino – odmienna od dotychczasowego wizerunku amanta – wywołała mieszane reakcje wśród widzów. Uzyskał chłodne recenzje za występy w krytycznie przyjętych filmach Josepha Henabery’ego: jako don Alonso Castro w Diable ogłoszonym świętym (A Sainted Devil, 1924) i hrabia Rodrigo Torrani w Kobrze (Cobra, 1925). Miał zagrać Maura w filmie Zakapturzony sokół (Hooded Falcon) dla spółki Ritz-Carlton Pictures, ale produkcja filmu po kilku miesiącach została zaniechana, a kontrakt Valentino z firmą – rozwiązany. Valentino w międzyczasie zerwał także współpracę menedżerską z J.D. Williamsem. W tym okresie amatorsko trenował boks, a jego system ćwiczeń został opublikowany w książce pt. How You Can Keep Fit (pol. Jak można utrzymać sprawność) wydrukowanej w kilku wydaniach czasopisma „Valentino’s Beauty Secrets” (pol. Sekrety piękności Valentina).

Po podpisaniu umowy z wytwórnią United Artists, na mocy której miał wyłączne prawo do prowadzenia rozmów z realizatorami filmu (za co wcześniej odpowiedzialna była Rambowa), zagrał Dubrowskiego w filmie Clarence’a Browna Czarny orzeł (Eagle, 1925), za króry zebrał przychylne recenzje. W tym okresie podpisał kolejny kontrakt z United Artists, który zobowiązywał go do zagrania w trzech filmach w następnym roku. W listopadzie 1925 ubiegał się o obywatelstwo amerykańskie, co tłumaczył kwestiami ekonomicznymi i zawodowymi, ale ostatecznie wycofał wniosek paszportowy z powodu ostracyzmu i wrogiego nastawienia ze strony Włochów. Zagrał podwójną rolę – wodza Ahmeda Bena Hassana i jego syna – w filmie George’a Fitzmaurice’a Syn szejka (1926). W lipcu 1926 był bohaterem krytycznego artykułu Johna Herricka z redakcji czasopisma „Chicago Tribune”, który obwinił go o doprowadzenie do zniewieścienia amerykańskich mężczyzn. Valentino, oburzony wydźwiękiem tekstu, odpowiedział autorowi w liście opublikowanym na łamach „Chicago Herald-Examiner”.

Od 1925 coraz częściej skarżył się na bóle żołądka, które tłumaczył niestrawnością na tle nerwowym i które łagodził dużymi dawkami sody oczyszczonej. Bał się lekarzy. Wbrew radom menedżera, nie ograniczył palenia papierosów i mało spał. 15 sierpnia 1926 nad ranem, dzień po przyjęciu w apartamencie Barclaya Warburtona jr., źle się poczuł, ale nie udał się do lekarza. Następnego dnia trafił z silnym bólem żołądka, przyspieszonym tętnem i twardym brzuchem do szpitala klinicznego przy Fiftieth Street w Nowym Jorku, gdzie przeszedł operację zapalenia wyrostka robaczkowego i otrzewnej, którą przeprowadził dr Harold Meeker. Po wybudzeniu się z narkozy czuł się dobrze, choć jego stan pozostawał poważny. 20 sierpnia, choć lekarze stwierdzili przesilenie choroby, zaczął odczuwać ostry ból lewej części klatki piersiowej i brzucha. Lekarze zdiagnozowali u niego rozerwany wrzód żołądka z ogólnym zapaleniem otrzewnej oraz zakaźne zapalenie płuc i wsierdzia. 23 sierpnia ok. godz. 8:00 zapadł w śpiączkę farmakologiczną i tego samego dnia zmarł o godz. 12:10.

Zwłoki Valentino zostały przeniesione do kaplicy zakładu pogrzebowego Franka E. Campbella przy Broadway i 66th Street, a następnego dnia – wystawione na widok publiczny; szacuje się, że ciało aktora przez dwa dni obejrzało ok. 70–90 tys. osób. Uroczystości pogrzebowe Valentino odbyły się 30 sierpnia 1926 w Kościele św. Malachiasza w Nowym Jorku; w pogrzebie uczestniczyło ok. 100 tys. żałobników. Aktor został pochowany 7 września w Beverly Hills, tuż po prywatnej ceremonii pogrzebowej w Kościele Good Shepherd. W testamencie, który spisał we wrześniu poprzedniego roku, cały majątek podzielił między swoje rodzeństwo i ciotkę Nataszy Rambowej, Teresę Werner, zaś byłej żonie zapisał tylko jednego dolara. Cały majątek Valentino (w tym posiadłość Falcon Lair, dom w Whitley Heights, jacht motorowy, odzież i książki) został zlicytowany i przyniósł zysk w kwocie 96 654 dol.

Po ujawnieniu informacji o śmierci aktora w USA i w kilku krajach Europy odnotowano samobójstwa kilkudziesięciu zrozpaczonych kobiet, m.in. Agaty Hearn i aktorki Peggy Scott.

Upamiętnienie

W 1927 została uruchomiona organizacja charytatywna Rudolph Valentino Memorial Guild, która zbierała pieniądze m.in. na pracę oddziału dziecięcego w Szpitalu Włoskim w Londynie. Każdego roku 23 sierpnia czci się rocznicę śmierci Valentino ceremonią na cmentarzu Memorial w Hollywood.

Stał się inspiracją do m.in. stworzenia filmów: Lewisa Allena Valentino (1951) Lewisa Allena, Valentino (1977) Kena Russela i Dobranoc Valentino (Good Night Valentino, 2002) Edoardo Ballerinego, a także musicalu Ciao Rudy (1966) i telewizyjnego serialu biograficznego Legenda Valentino (Legend of Valentino, 1975).

W 1930 w parku De Longpre w Hollywood został odsłonięty pomnik ku czci Valentino zatytułowany „Aspiration”, który został wykonany przez Rogera Burnhama z pozłacanego brązu. W 1961 w Castellanecie odsłonięto ceramiczną rzeźbę Valentino w wykonaniu Lugiego Gheno, a w 1995 w tym mieście otwarte zostało Museo Valentino.

Życie prywatne

Związki

Przez rok miał romans z Bianką de Saulles, żoną przedsiębiorcy i byłego futbolisty Johna de Saullesa. Pod koniec 1919, po zaledwie kilku dniach znajomości (choć niektóre źródła wskazują na dwa miesiące), poślubił aktorkę Jean Acker, ale został przez nią porzucony już kilka godzin po ślubie; ich rozwód został tymczasowo orzeczony 10 stycznia 1922 i miał się uprawomocnić 4 marca 1923. 13 maja 1922 w Mexicali poślubił aktorkę Nataszę Rambową, przez co po powrocie do Hollywood został aresztowany za bigamię, ale zarzuty wobec niego ostatecznie zostały wycofane przez sąd. 14 marca 1923 w Crown Point (Indiana) ponownie poślubił Rambową, ale rozwiódł się z nią dwa lata później. W trakcie małżeństwa nawiązał romans z Maureen Engling, a po rozwodzie spotykał się z aktorką Nitą Naldi. Następnie związał się z aktorką Polą Negri, która twierdziła, że byli zaręczeni, czemu Valentino zaprzeczał. Z uwagi na nieskonsumowanie małżeństwa z Acker, która była lesbijką, prasa czasem podważała heteroseksualność Valentino.

Poglądy i wiara

Wierzył w Boga, ale nie był przywiązany do Kościoła. Interesował się spirytyzmem.

Teorie spiskowe wokół śmierci

Okolicznościom śmierci Valentino towarzyszyły liczne teorie spiskowe. Niektóre plotki głosiły, że aktor został otruty bądź postrzelony. Niejasności wywołuje również fakt, że po śmierci Valentino nie sporządzono sekcji zwłok, która wskazałaby jednoznaczną przyczynę zgonu.

Przeklęty pierścień Rudolpha Valentino

Pola Negri z pierścieniem Rudolpha Valentino

Po śmierci aktora powstała legenda miejska głosząca, że Valentino, a także cztery inne osoby miały paść ofiarami tzw. klątwy pierścienia, który aktor kupił w San Francisco. Złoty sygnet ze wstawionym tygrysim okiem miał być przeklęty, o czym Valentino rzekomo został poinformowany przez sprzedawcę. Aktor w chwili śmierci miał nosić na palcu pierścień, który później trafił w ręce jego kochanki, Poli Negri (pierścień znajduje się na jej palcu na obrazie, którego namalowanie zleciła po śmierci Valentino), a następnie do: Russa Columbo, Joego Casino, Jamesa Willisa i Jacka Dunna; wszyscy posiadacze biżuterii zmarli nagle, w wyniku choroby lub zabójstwa. Po śmierci Dunna pierścień miał zaginąć.

Filmografia

Spis sporządzono na podstawie materiału źródłowego.

Przypisy

  1. 1 2 3 Botham 2004 ↓, s. 12.
  2. ↑ Botham 2004 ↓, s. 8.
  3. ↑ Rudolph Valentino. Walk of Fame. [dostęp 2026-05-18]. (ang.).
  4. ↑ Susan King, Richard Schickel, Hollywood Star Walk: Rudolph Valentino, Actor, „Los Angeles Times”, 10 września 2007 [dostęp 2026-05-18] (ang.).
  5. ↑ Leider 2004 ↓, s. 15.
  6. 1 2 3 Cawthorne 2005 ↓, s. 41.
  7. ↑ Leider 2004 ↓, s. 9, 15–17, 19, 28, 82.
  8. ↑ Leider 2004 ↓, s. 15, 17.
  9. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 75.
  10. ↑ Leider 2004 ↓, s. 22.
  11. ↑ Leider 2004 ↓, s. 16–17.
  12. ↑ Leider 2004 ↓, s. 16.
  13. ↑ Leider 2004 ↓, s. 20.
  14. ↑ Leider 2004 ↓, s. 22–23.
  15. ↑ Leider 2004 ↓, s. 23.
  16. ↑ Leider 2004 ↓, s. 23, 30.
  17. ↑ Botham 2004 ↓, s. 12–13, 15–16.
  18. ↑ Botham 2004 ↓, s. 16.
  19. ↑ Botham 2004 ↓, s. 14.
  20. ↑ Leider 2004 ↓, s. 27, 31.
  21. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 41–42.
  22. ↑ Leider 2004 ↓, s. 33.
  23. ↑ Leider 2004 ↓, s. 34–36.
  24. ↑ Leider 2004 ↓, s. 32–35.
  25. ↑ Leider 2004 ↓, s. 35.
  26. ↑ Leider 2004 ↓, s. 38.
  27. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 42–44.
  28. ↑ Leider 2004 ↓, s. 40.
  29. ↑ Leider 2004 ↓, s. 41.
  30. 1 2 3 4 5 Beresford 1991 ↓, s. 47.
  31. ↑ Botham 2004 ↓, s. 18.
  32. ↑ Leider 2004 ↓, s. 42–43.
  33. ↑ Botham 2004 ↓, s. 22.
  34. ↑ Leider 2004 ↓, s. 46.
  35. ↑ Leider 2004 ↓, s. 47–49.
  36. ↑ Botham 2004 ↓, s. 23, 25–26.
  37. ↑ Leider 2004 ↓, s. 49.
  38. ↑ Botham 2004 ↓, s. 28.
  39. ↑ Leider 2004 ↓, s. 50.
  40. ↑ Botham 2004 ↓, s. 32.
  41. ↑ Botham 2004 ↓, s. 33–34.
  42. ↑ Leider 2004 ↓, s. 51–52.
  43. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 49–51.
  44. ↑ Botham 2004 ↓, s. 35–36.
  45. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 45.
  46. ↑ Leider 2004 ↓, s. 60, 76, 79.
  47. ↑ Leider 2004 ↓, s. 62–63, 76, 79.
  48. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 48.
  49. ↑ Botham 2004 ↓, s. 37.
  50. ↑ Leider 2004 ↓, s. 60.
  51. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 49–51, 62.
  52. ↑ Botham 2004 ↓, s. 49.
  53. ↑ Botham 2004 ↓, s. 51.
  54. ↑ Leider 2004 ↓, s. 71–72.
  55. ↑ Botham 2004 ↓, s. 52–53.
  56. ↑ Leider 2004 ↓, s. 72–73.
  57. ↑ Botham 2004 ↓, s. 53–54.
  58. ↑ Leider 2004 ↓, s. 75.
  59. ↑ Botham 2004 ↓, s. 54–55.
  60. ↑ Botham 2004 ↓, s. 57.
  61. ↑ Botham 2004 ↓, s. 58, 60.
  62. ↑ Botham 2004 ↓, s. 60.
  63. ↑ Botham 2004 ↓, s. 59.
  64. ↑ Botham 2004 ↓, s. 65–66.
  65. ↑ Botham 2004 ↓, s. 61.
  66. ↑ Leider 2004 ↓, s. 81.
  67. ↑ Botham 2004 ↓, s. 67–71.
  68. ↑ Leider 2004 ↓, s. 85.
  69. ↑ Leider 2004 ↓, s. 86.
  70. ↑ Botham 2004 ↓, s. 63–65.
  71. ↑ Leider 2004 ↓, s. 87.
  72. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 49–52.
  73. 1 2 Cawthorne 2005 ↓, s. 52.
  74. ↑ Leider 2004 ↓, s. 84–87.
  75. ↑ Botham 2004 ↓, s. 77.
  76. ↑ Botham 2004 ↓, s. 77–78.
  77. 1 2 Cawthorne 2005 ↓, s. 55.
  78. ↑ Botham 2004 ↓, s. 94, 96–98.
  79. ↑ Leider 2004 ↓, s. 100.
  80. ↑ Leider 2004 ↓, s. 10, 60, 80.
  81. ↑ Leider 2004 ↓, s. 89.
  82. ↑ Botham 2004 ↓, s. 80, 99, 105.
  83. ↑ Beresford 1991 ↓, s. 46–47.
  84. ↑ Leider 2004 ↓, s. 96, 100–103, 108–110.
  85. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 56.
  86. ↑ Botham 2004 ↓, s. 111–112.
  87. ↑ Leider 2004 ↓, s. 113.
  88. ↑ Leider 2004 ↓, s. 96–97, 119.
  89. ↑ Leider 2004 ↓, s. 126–127.
  90. ↑ Leider 2004 ↓, s. 173.
  91. ↑ Botham 2004 ↓, s. 137–138.
  92. ↑ Leider 2004 ↓, s. 130–131, 135, 147–148.
  93. ↑ Botham 2004 ↓, s. 139–142.
  94. 1 2 Botham 2004 ↓, s. 158.
  95. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 60–61.
  96. ↑ Botham 2004 ↓, s. 9.
  97. ↑ Botham 2004 ↓, s. 7–9.
  98. ↑ Beresford 1991 ↓, s. 46.
  99. ↑ Leider 2004 ↓, s. 140, 148.
  100. ↑ Leider 2004 ↓, s. 153–155, 158–159.
  101. ↑ Leider 2004 ↓, s. 165–167, 171.
  102. ↑ Leider 2004 ↓, s. 131.
  103. ↑ Leider 2004 ↓, s. 175.
  104. 1 2 3 Leider 2004 ↓, s. 188.
  105. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 63–65.
  106. ↑ Beresford 1991 ↓, s. 45, 48.
  107. ↑ Leider 2004 ↓, s. 198–203.
  108. 1 2 3 Beresford 1991 ↓, s. 48.
  109. ↑ Leider 2004 ↓, s. 206.
  110. 1 2 Leider 2004 ↓, s. 208.
  111. ↑ Leider 2004 ↓, s. 206–207.
  112. ↑ Leider 2004 ↓, s. 210. 224.
  113. ↑ Leider 2004 ↓, s. 210.
  114. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 65–66.
  115. ↑ Leider 2004 ↓, s. 72, 212.
  116. ↑ Leider 2004 ↓, s. 222–223, 234.
  117. 1 2 3 Beresford 1991 ↓, s. 49.
  118. ↑ Leider 2004 ↓, s. 212, 215, 219.
  119. ↑ Botham 2004 ↓, s. 190.
  120. ↑ Leider 2004 ↓, s. 212, 216, 249–250.
  121. ↑ Leider 2004 ↓, s. 224.
  122. ↑ Botham 2004 ↓, s. 195.
  123. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 66–67.
  124. ↑ Leider 2004 ↓, s. 246, 255, 257, 260.
  125. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 68–69.
  126. ↑ Botham 2004 ↓, s. 217.
  127. ↑ Leider 2004 ↓, s. 259–261.
  128. ↑ Leider 2004 ↓, s. 262–267, 279–28.
  129. ↑ Leider 2004 ↓, s. 250, 267, 285.
  130. ↑ Leider 2004 ↓, s. 284–286.
  131. ↑ Leider 2004 ↓, s. 269, 281.
  132. ↑ Leider 2004 ↓, s. 269.
  133. ↑ Beresford 1991 ↓, s. 48–49.
  134. ↑ Leider 2004 ↓, s. 285.
  135. ↑ Leider 2004 ↓, s. 291–292, 297–298.
  136. ↑ Leider 2004 ↓, s. 315.
  137. ↑ Botham 2004 ↓, s. 241.
  138. ↑ Leider 2004 ↓, s. 300–301, 303.
  139. ↑ Beresford 1991 ↓, s. 50.
  140. ↑ Leider 2004 ↓, s. 312–313.
  141. ↑ Leider 2004 ↓, s. 317–319.
  142. ↑ Leider 2004 ↓, s. 318–319.
  143. ↑ Botham 2004 ↓, s. 244, 274.
  144. ↑ Leider 2004 ↓, s. 189, 323.
  145. ↑ Botham 2004 ↓, s. 256.
  146. ↑ Botham 2004 ↓, s. 274–275.
  147. 1 2 Botham 2004 ↓, s. 275.
  148. ↑ Leider 2004 ↓, s. 323–324.
  149. 1 2 Beresford 1991 ↓, s. 43–44.
  150. ↑ Leider 2004 ↓, s. 324.
  151. ↑ Leider 2004 ↓, s. 326.
  152. 1 2 Leider 2004 ↓, s. 327.
  153. ↑ Leider 2004 ↓, s. 11, 329.
  154. ↑ Leider 2004 ↓, s. 330, 332–333.
  155. ↑ Leider 2004 ↓, s. 333–334.
  156. ↑ Leider 2004 ↓, s. 336.
  157. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 76.
  158. ↑ Leider 2004 ↓, s. 341–342.
  159. ↑ Leider 2004 ↓, s. 297, 342–343.
  160. ↑ Leider 2004 ↓, s. 345–347.
  161. 1 2 Beresford 1991 ↓, s. 44.
  162. ↑ Leider 2004 ↓, s. 11, 330.
  163. ↑ Leider 2004 ↓, s. 330.
  164. ↑ Leider 2004 ↓, s. 355.
  165. ↑ Leider 2004 ↓, s. 354.
  166. ↑ Leider 2004 ↓, s. 355, 357–359.
  167. ↑ Leider 2004 ↓, s. 349.
  168. ↑ Leider 2004 ↓, s. 356.
  169. ↑ Botham 2004 ↓, s. 42.
  170. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 46–49, 53.
  171. ↑ Botham 2004 ↓, s. 40.
  172. ↑ Leider 2004 ↓, s. 92–93.
  173. ↑ Botham 2004 ↓, s. 88–89.
  174. ↑ Botham 2004 ↓, s. 91.
  175. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 54–55, 61–62, 71.
  176. ↑ Botham 2004 ↓, s. 155.
  177. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 61–63.
  178. ↑ Botham 2004 ↓, s. 173, 176.
  179. ↑ Botham 2004 ↓, s. 188.
  180. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 65, 73.
  181. ↑ Botham 2004 ↓, s. 250.
  182. ↑ Leider 2004 ↓, s. 306.
  183. ↑ Cawthorne 2005 ↓, s. 41, 68, 73–75.
  184. ↑ Richard Schickel, A stardom doomed by expectation, „Los Angeles Times”, 11 maja 2003 [dostęp 2026-05-18] (ang.).
  185. ↑ Leider 2004 ↓, s. 308–309.
  186. ↑ Leider 2004 ↓, s. 164.
  187. ↑ Leider 2004 ↓, s. 13.
  188. 1 2 Leider 2004 ↓, s. 209.
  189. ↑ Beresford 1991 ↓, s. 45–46.
  190. ↑ Botham 2004 ↓, s. 291–292.
  191. ↑ Leider 2004 ↓, s. 13, 328–329.
  192. ↑ Leider 2004 ↓, s. 329.
  193. ↑ J.W. Ocker, Katarzyna Dumińska, Przeklęte przedmioty: osobliwe, ale prawdziwe historie o najbardziej niesławnych obiektach świata, Wydanie I, Białystok: Wydawnictwo Kobiece, 2021, s. 133-137, ISBN 978-83-67014-16-8 [dostęp 2023-12-03].
  194. ↑ Leider 2004 ↓, s. 363–373.

Bibliografia

Linki zewnętrzne