Rydwan

Ten artykuł należy dopracować:

od 2020-05 → poprawić styl – powinien być encyklopedyczny,
od 2020-05 → zweryfikować treść i dodać przypisy,
od 2020-05 → usunąć/zweryfikować prawdopodobną twórczość własną.
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tego artykułu.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu.

Rydwan – pojazd konny, najczęściej dwukołowy zaprzężony w dwa lub cztery konie, zwykle z tyłu otwarty.

David W. Anthony z Uniwersytetu Pennsylwanii przypisuje rydwan jako wynalazek praindoeuropejski z kultury kuro-arakskiej oraz kultury majkopskiej, niemal w tym samym czasie kiedy udomowiono dzikie konie. Mógł być zaprzężony w dwa konie – wtedy zwał się bigą, lub w cztery i wtedy nazywał się kwadrygą. Jechały nim zazwyczaj stojąc dwie osoby.^{[potrzebny przypis]}

Budowa

Rydwan był w istocie platformą na kołach ciągniętą przez konie, zaprzęgnięte dzięki uprzęży mocowanej do dyszla przyłączonego do środkowej części rydwanu i czasem zakończonego ostrzem. W wersji czterokonnej stosowano dwa dyszle. Kierowanie końmi umożliwiały długie lejce, prowadzone osobno do każdego z nich bądź łączone w jedną parę. Lejce przeciągano przez pierścienie mocowane do końskiej uprzęży. Składała się ona z pętli wokół szyi oraz dodatkowych, utrzymujących całość; do dyszla mocowano je w sposób elastyczny.

Na konie zwykle nakładano ozdobne kropierze dla łatwiejszego odróżnienia od obcych, a do ogłowi mocowano grzebienie lub pióropusze.

Zastosowanie

Rydwanu używano w różnych celach. Na Bliskim Wschodzie pojawiał się na polach bitew jeszcze w IV w. p.n.e. W Europie tradycja walki z rydwanu przetrwała najdłużej na Wyspach Brytyjskich, bo do I w. n.e. Na początku swego istnienia rydwan służył także do polowań. W Grecji i Rzymie służył głównie do wyścigów w czasie igrzysk olimpijskich, natomiast w cyrkach – także w celach kultowych i reprezentacyjnych.

Zastosowanie w bitwach

Rydwanów używano głównie w celach bojowych. Służyły do rozbijania szyków wroga. Załogę rydwanu mogły stanowić 2-4 osoby. W przypadku dwóch był to tylko woźnica i łucznik. W załodze czteroosobowej także włócznik i miecznik. Niekiedy zeskakiwali oni z wozu i walczyli potem pieszo.

Ciężkie rydwany

Rydwany wykonywano również w wersjach ciężkich, wówczas zaprzęgano je w cztery konie, zazwyczaj chronione zbroją.

Używano ciężkiej zbroi łuskowej, osłaniając przód i boki koni, tył pozostawał nieosłonięty. Niekiedy używano również zbroi płytowej bądź kolczugi.

Rydwany takie były wolniejsze od lekkich, lecz było je trudniej pokonać, a opancerzenie koni zwiększało użyteczność w walce.

Rydwany z kosami

Osobny artykuł: Rydwan z kosami.

Sposoby przeciwdziałania

Na początku bitew często dochodziło do starcia wrogich rydwanów, wówczas większość jednostek ginęła.

Rydwanom przeciwdziałano:

Ustawiając pale wbite na polu bitwy. Rydwan nie mógł się przecisnąć, co zmuszało załogę do dalszej walki pieszo.
Wykopując zamaskowane doły. Jeżeli koło rydwanu wpadło do takiego wgłębienia, rydwan przewracał się.
Jazda często zachodziła rydwany od tyłu; te nie mogąc jej stratować były łatwym celem.
Rydwan po uderzeniu w szyki wroga zwalniał, był to dobry moment dla atakujących, by łatwo zabić załogę i konie.
Opancerzone słonie bojowe były doskonałą obroną przed rydwanami. Rydwan po zderzeniu ze słoniem roztrzaskiwał się.
Rzeka przebiegająca w poprzek pola bitwy uniemożliwiała użycie rydwanów.
Ciężko opancerzone rydwany również nie były bezpieczne, jazda podjeżdżała do nich i zatrzymywała konie oraz niszczyła koła rydwanu i lejce.

Zalety i wady

Zalety:

Rydwan skutecznie przebijał szyki wroga
Umożliwiał przenoszenie dużej liczby strzał

Wady:

Był łatwy do zniszczenia, upadek bądź śmierć chociaż jednego z koni powodowała zatrzymanie całego rydwanu. Problem częściowo rozwiązywały zbroje dla koni, lecz nie chroniły przed zatrzymaniem poprzez chwycenie lejcy, ani przed potknięciem
Innym problemem było urywanie się kół, które powodowało wywrócenie się całego rydwanu
Przekraczanie rzek było bardzo utrudnione
Brak kontroli nad rydwanem mógł spowodować, że konie w panice pociągną rydwan w stronę własnych oddziałów, tratując je

W wierzeniach

Rydwan był atrybutem bogów i bogiń:

Afrodyta – miała rydwan zaprzężony w gołębie;
Demeter – miała rydwan zaprzężony w skrzydlate smoki;
Hera – miała rydwan zaprzężony w pawie;
Kybele – miała rydwan zaprzężony w lwy;
Dionizos – miał rydwan zaprzężony w pantery;
Helios – miał rydwan zaprzężony w 4 konie;
Pluton – miał rydwan zaprzężony w kare konie;
Posejdon – miał rydwan zaprzężony w hippokampy.

Specjalnymi typami rydwanu były currus w starożytnym Rzymie i carroccio w średniowiecznych republikach włoskich, gdzie służył za punkt dowodzenia, ołtarz i miejsce ekspozycji sztandaru państwa-miasta.

Zobacz też

taczanka

Przypisy

↑ Artykuł „Indoeuropejczycy” autorstwa Szymona Modzelewskiego
↑ David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton University Press, 2010, s. 419. ISBN 978-06-9114-818-2.

Linki zewnętrzne

Artykuł na temat rydwanów. histurion.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-02-24)].
Obszerny artykuł Marcina Iglikowskiego o rydwanach egipskich i hetyckich. hipologia.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-11-09)].

[1] Artykuł „Indoeuropejczycy” autorstwa Szymona Modzelewskiego

[2] David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton University Press, 2010, s. 419. ISBN 978-06-9114-818-2.