Salaka

Salaka
	; S. zalacca
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	arekowce
Rodzina	arekowate
Rodzaj	salaka
	Nazwa systematyczna
	Salacca Reinwardt; Syll. Pl. Nov. 2: 3. 1825
	Typ nomenklatoryczny
	S. zalacca (Gaertn.) Voss
Synonimy
	Lophospatha Burret; Salakka Reinw. ex Blume; Zalacca Rumph.;
	Lophospatha Burret; Salakka Reinw. ex Blume; Zalacca Rumph.;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Salaka, oszplina (Salacca Reinw.) – rodzaj roślin z rodziny arekowatych, czyli palm (Arecaceae). Obejmuje ok. 20, 21 lub 23 gatunki. Rośliny te występują w Azji Południowo-Wschodniej, od północno-wschodniej części Indii, poprzez Mjanmę, Tajlandię, Malezję po Sumatrę, Jawę, Borneo i Filipiny. Jeden gatunek (Salacca griffithii) na północy sięga do chińskiej prowincji Junnan.

Salaka jadalna zwana też oszpliną jadalną uprawiana jest dla owoców. Jadalne owoce ma także Salacca wallichiana. Mają one kremowobiały miąższ o kruchej i mało soczystej konsystencji. Smak ich jest specyficzny, przypominający kombinację jabłka, banana i ananasa. Ze względu na okrycie łuskami zwane są „owocami wężowymi” (ang. snake fruit).

Kolczaste pochwy i osadki liści oraz niewielka wysokość salaki jadalnej powodują, że roślina ta często sadzona jest w formie żywopłotów otaczających ogrody przydomowe i wybiegi dla zwierząt. Liście wykorzystuje się także do krycia dachów, a liście i kłącza dostarczają włókien służących do wyplatania mat. Salacca magnifica o okazałych i długi czas niepodzielonych blaszkach uprawiana jest w parkach jako roślina ozdobna.

Nazwa naukowa rodzaju utworzona została od malajskiej nazwy tych palm – salak.

Morfologia

Pokrój: Palmy kępiaste, o skróconych, niemal w całości podziemnych pędach, przesłoniętych dodatkowo trwałymi nasadami liści.

Liście: Wyrastają z łodygi w liczbie 6–20. Są na ogół pierzastozłożone, ale u niektórych gatunków, zwłaszcza młode liście, bywają niepodzielone. U niektórych przedstawicieli listki na końcu liścia pozostają zrośnięte tworząc listek złożony, tzw. flabellum. Ogonek liściowy i pochwa liściowa są wydłużone i pokryte spłaszczonymi kolcami wyrastającymi w szeregach, czasem otaczających okółkowo ogonek lub pochwę liściową. Poszczególne listki są rombowate lub równowąskie, z pojedynczym kilem. U niektórych gatunków od spodu liście kontrastowo jaśniejsze, srebrzystoszare.

Kwiaty: Część gatunków jest monokarpiczna – na pędzie rozwijają się kwiatostany w kątach zredukowanych liści po czym pęd ten zamiera. U większości jednak kolejne kwiatostany rozwijają się regularnie i sukcesywnie. Palmy te są dwupienne – na różnych osobnikach rozwijają się tylko kwiaty męskie albo żeńskie. Kwiatostany w przeciwieństwie do liści pozbawione są kolców, za to pokryte są licznymi przysadkami. Rozgałęziają się jedno- lub dwukrotnie, u niektórych gatunków są kłosopodobne. Zwykle występują znaczące różnice między kwiatostanami męskimi i żeńskimi. Kwiatostany mogą być krótkie lub bardzo długie (u S. flabellata przewisające kwiatostany zakorzeniają się i mogą dać początek nowej roślinie). Kwiaty męskie wyrastają parami na krótkich, ale grubych odgałęzieniach kwiatostanu. W kwiatostanach żeńskich kwiaty wyrastają pojedynczo, parami lub gęsto skupione, kwiaty te zwykle są większe od męskich. Kwiaty męskie zawierają 6 pręcików o krótkich pylnikach.

Owoce: Jajowate, elipsoidalne lub gruszkowate pestkowce, z reguły trójnasienne. Egzokarp czerwonawobrązowy, pokryty łuskami o wywiniętych i kolczasto wydłużonych wyrostkach.

Systematyka

Rodzaj klasyfikowany jest jako jeden z dwóch (obok podobnego rodzaju Eleiodoxa) do podplemienia Salaccinae z plemienia Calameae i podrodziny Calamoideae w obrębie arekowatych Arecaceae.

Wykaz gatunków

Salacca acehensis Mogea & Zumaidar
Salacca affinis Griff.
Salacca bakeriana J.Dransf.
Salacca clemensiana Becc.
Salacca dolicholepis Burret
Salacca dransfieldiana Mogea
Salacca flabellata Furtado
Salacca glabrescens Griff.
Salacca graciliflora Mogea
Salacca griffithii A.J.Hend.
Salacca lophospatha J.Dransf. & Mogea
Salacca magnifica Mogea
Salacca minuta Mogea
Salacca multiflora Mogea
Salacca ramosiana Mogea
Salacca rupicola J.Dransf.
Salacca sarawakensis Mogea
Salacca secunda Griff.
Salacca stolonifera Hodel
Salacca sumatrana Becc.
Salacca vermicularis Becc.
Salacca wallichiana Mart.
Salacca zalacca (Gaertn.) Voss – salaka jadalna, oszplina jadalna

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-03-22] (ang.).
1 2 Salacca. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-03-22].
1 2 Genus: Salacca Reinw.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-03-22].
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Andrew Henderson: Palms of Southern Asia. Princeton, Oxford: The New York Botanical Garden, Princeton University Press, 2009, s. 163-164. ISBN 978-0-691-13449-9.
1 2 3 4 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 342. ISBN 978-3-642-08378-5.
1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 458, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 Salacca Reinw.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-03-22].
1 2 Salacca Reinwardt. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-03-23].
1 2 3 4 Jolanta i Karol Węglarscy: Użyteczne rośliny tropików. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2008, s. 415-417. ISBN 978-83-61320-17-3.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-03-22] (ang.).

[ing-3] 1 2 Salacca. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-03-22].

[grin-4] 1 2 Genus: Salacca Reinw.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-03-22].

[henderson-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Andrew Henderson: Palms of Southern Asia. Princeton, Oxford: The New York Botanical Garden, Princeton University Press, 2009, s. 163-164. ISBN 978-0-691-13449-9.

[kubitzki-6] 1 2 3 4 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 342. ISBN 978-3-642-08378-5.

[mabb-7] 1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 458, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[pow-8] 1 2 Salacca Reinw.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-03-22].

[china-9] 1 2 Salacca Reinwardt. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-03-23].

[weglarscy-10] 1 2 3 4 Jolanta i Karol Węglarscy: Użyteczne rośliny tropików. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2008, s. 415-417. ISBN 978-83-61320-17-3.