Lipka (roślina)

Lipka
	; Lipka afrykańska
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	ślazowce
Rodzina	ślazowate
Rodzaj	lipka
	Nazwa systematyczna
	Sparrmannia Linnaeus f.; Suppl. 41 ('Sparmannia'), 265, [468]. Apr 1782
	Typ nomenklatoryczny
	S. africana Linnaeus f.
Synonimy
	Vossianthus O. Kuntze;
	Vossianthus O. Kuntze;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Lipka, sparmania, jeżatka (Sparrmannia) – rodzaj roślin z rodziny ślazowatych Malvaceae. Obejmuje trzy gatunki występujące w południowej Afryce (na południe od Sudanu i Erytrei, włącznie z Krajem Przylądkowym) i na Madagaskarze.

Rośliny te są uprawiane, zwłaszcza popularna jest lipka afrykańska S. africana – w krajach o klimacie chłodniejszym traktowana jako roślina pokojowa. Nazwa naukowa rodzaju upamiętnia szwedzkiego botanika Andersa Sparrmana, uczestnika drugiej podróży Jamesa Cooka.

Morfologia

Pokrój: Krzewy i drzewa osiągające do 7 m wysokości, o korze włóknistej. Pędy są miękko owłosione, kwitnące rozgałęziają się sympodialnie.
Liście: Skrętoległe, zimozielone, ząbkowane na brzegu do klapowanych, stosunkowo duże i miękko owłosione – pokryte są włoskami gwiazdkowatymi i prostymi.
Kwiaty: Zebrane są w baldachopodobne wierzchotkowate kwiatostany wyrastające na długich szypułach naprzeciw liści. Kwiaty są obupłciowe i czterokrotne. Działki kielicha i płatki korony są w kolorze białym, wszystkie o płaskich, nie kapturkowatych brzegach. Pręciki są liczne, czasem skupione w cztery grupy, zawsze skrajne wykształcone jako prątniczki – pozbawione pylników, z nitkami falistymi lub koralikowato zgrubiałymi. Zalążnia 4- lub 5-komorowa zwykle z niepełną przegrodą w szczytowej części zalążni. W komorach rozwijają się liczne zalążki. Szyjka słupka zwieńczona jest znamieniem z 4-5 ząbkami.
Owoce: Kuliste lub elipsoidalne torebki 4-5 komorowe, od zewnątrz pokryte kolcami, otwierające się klapami.

Systematyka

Pozycja systematyczna

Rodzaj z podrodziny Grewioideae, rodziny ślazowatych Malvaceae z rzędu ślazowców. Jest blisko spokrewniony z Entelea z Nowej Zelandii (różni się liczbą komór w zalążni i obecnością prątniczków).

Wykaz gatunków

Sparrmannia africana L.f. – lipka afrykańska
Sparrmannia discolor Baker
Sparrmannia ricinocarpa (Eckl. & Zeyh.) Kuntze

Biologia i ekologia

Rośliny te występują w lasach i na terenach skalistych.

Kwiaty zapylane są przez owady. W zwisających kwiatach skrajne prątniczki mają budowę i żółtą barwę przypominającą ciałka odżywcze wabiące zapylaczy. Odwiedzając kwiat wchodzą one w wyniku haptonastii w kontakt z płodnymi pręcikami (podrażnione pręciki wykonują dość szybkie ruchy) i znamieniem słupka, dokonując zapylenia. Przed wizytą zapylacza pręciki pozostają stulone. Są one utrzymywane w suchym stanie ponieważ osłonięte są od góry miseczkowato stulonymi i wzniesionymi ku górze działkami i płatkami okwiatu, gromadzącymi wodę i pozwalającymi na przelewanie się jej kropla po kropli przez krawędź okwiatu.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-07-21] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-07-21] (ang.).
1 2 3 Sparrmannia. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2021-07-21].
1 2 GeoffreyG. Burnie GeoffreyG., GordonG. Cheers GordonG., SueS. Forrester SueS., DeniseD. Greig DeniseD., Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
↑ Debicz R.. Sparmania afrykanska najpiekniej prezentuje się solo. „Mój piękny ogród”. 1, s. 33, 2009.
1 2 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 468. ISBN 83-214-1305-6.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. V. Flowering Plants. Dicotyledons. Berlin, Heidelberg, New York: Springer-Verlag, 2003, s. 234, 254-255. ISBN 3-540-42873-9.
1 2 Sparrmannia L.f.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-07-21].
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 151. ISBN 0-333-73003-8.
↑ United States Department of Agriculture Agricultural Research Service: Family: Malvaceae Juss.. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-19]. (ang.).
↑ Corchorus. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2016-10-21].
↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 871, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-07-21] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-07-21] (ang.).

[ing-3] 1 2 3 Sparrmannia. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2021-07-21].

[burnie-4] 1 2 GeoffreyG. Burnie GeoffreyG., GordonG. Cheers GordonG., SueS. Forrester SueS., DeniseD. Greig DeniseD., Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .

[5] Debicz R.. Sparmania afrykanska najpiekniej prezentuje się solo. „Mój piękny ogród”. 1, s. 33, 2009.

[slownik-6] 1 2 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 468. ISBN 83-214-1305-6.

[kubitzki-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. V. Flowering Plants. Dicotyledons. Berlin, Heidelberg, New York: Springer-Verlag, 2003, s. 234, 254-255. ISBN 3-540-42873-9.

[powo-8] 1 2 Sparrmannia L.f.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-07-21].

[philips-9] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 151. ISBN 0-333-73003-8.

[grin-10] United States Department of Agriculture Agricultural Research Service: Family: Malvaceae Juss.. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-19]. (ang.).

[tpl-11] Corchorus. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2016-10-21].

[mabb-12] David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 871, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .