Sumak

Sumak
	; Sumak octowiec
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	mydleńcowce
Rodzina	nanerczowate
Rodzaj	sumak
	Nazwa systematyczna
	Rhus L.; Sp. Pl. 265. 1753
	Typ nomenklatoryczny
	Rhus coriaria L.
Synonimy
	Duckera F.A.Barkley; Festania Raf.; Lobadium Raf.; Melanococca Blume; Neostyphonia Shafer; Pocophorum Neck.; Rhoeidium Greene; Schmaltzia Desv. ex DC.; Styphonia Nutt.; Sumacus Raf.; Thezera Raf.; Turpinia Raf.;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Sumak (Rhus L.) – rodzaj roślin należący do rodziny nanerczowatych. Obejmuje 51 gatunków akceptowanych, przy czym w dawniejszym szerokim ujęciu włączano tu ok. 250 gatunków. Większość gatunków z rodzaju występuje w Ameryce Północnej (od Kostaryki po Kanadę), jeden rośnie na Hawajach, 6 w Azji wschodniej, jeden (sumak garbarski R. coriaria) w Azji południowo-zachodniej i basenie Morza Śródziemnego, w tym w południowej Europie. W Polsce występuje często uprawiany i zadomowiony już antropofit – sumak octowiec R. typhina.

Ze względu na wysoką zawartość tanin rośliny te wykorzystywane są w garbarstwie. Szereg gatunków używanych jest też do produkcji barwników, wykorzystywanych leczniczo. Jadalne i wykorzystywane do wyrobu napojów są owoce sumaka octowca R. typhina, R. glabra i R. trilobata. Pędy tego ostatniego wykorzystywane były w plecionkarstwie. Sumak octowiec uprawiany jest jako ozdobny.

Morfologia

Pokrój: Krzewy i niskie drzewa osiągające zwykle do 10 m wysokości, czasem z pędami podziemnymi i rozgałęzieniami dychotomicznymi.
Liście: Zimozielone lub sezonowe, skrętoległe, nieparzystopierzasto złożone, trójlistkowe i jednolistkowe, ogonkowe i czasem z oskrzydloną osią liścia.
Kwiaty: Drobne, siedzące lub krótkoszypułkowe, zebrane w wyrastające na szczytach pędów wiechy i kłosy złożone. Okwiat z dwóch okółków złożony, 5-krotny. Pręcików jest 5. W kwiatach męskich zalążnia jest silnie zredukowana. W kwiatach żeńskich występują silnie zredukowane prątniczki, zalążnia jest górna, jednokomorowa i z pojedynczym zalążkiem, choć tworzona jest z trzech owocolistków.
Owoce: Kulistawe, jednonasienne pestkowce, z zewnątrz czerwone do brązowych, czasem ogruczolone i owłosione włoskami prostymi.

Systematyka

Pozycja systematyczna

Rodzaj należy do podrodziny Anacardioideae z rodziny nanerczowatych (Anacardiaceae). W tradycyjnym ujęciu był to rodzaj liczący najwięcej gatunków w rodzinie (ok. 200–250), ale ujęcie rodzaju uległo ograniczeniu po wyłączeniu z niego większości gatunków w osobne rodzaje: Baronia, Malosma, Searsia, Toxicodendron, a czasem jeszcze dodatkowo Melanococca i Terminthia (w najwęższym ujęciu w rodzaju Rhus zostaje ok. 35 gatunków). Mimo że wąskie ujęcie rodzaju potwierdzone zostało jako trafne w badaniach molekularnych na początku XXI wieku, to jego autorem był już w 1937 Fred Alexander Barkley. Cała grupa rodzajów określana jako kompleks Rhus jest kłopotliwa do klasyfikowania ze względu na szybkie różnicowanie taksonów i znaczny udział ewolucji retikularnej (siateczkowatej).

W węższym ujęciu rodzaj Rhus stanowi takson monofiletyczny dzielący się na dwa podrodzaje Rhus i Lobadium, w obrębie drugiego wyróżniane są cztery sekcje: Lobadium, Rhoeidium, Styphonia i Terebinthifolia.

Wykaz gatunków

Rhus allophyloides Standl.
Rhus amherstensis W.W.Sm.
Rhus andrieuxii Engl.
Rhus aromatica Aiton – sumak aromatyczny
Rhus arsenei F.A.Barkley
Rhus × ashei (Small) Greene
Rhus bahamensis G.Don
Rhus barclayi (Hemsl.) Standl.
Rhus caudata Lauterb.
Rhus chinensis Mill. – sumak chiński
Rhus chondroloma Standl.
Rhus ciliolata Turcz.
Rhus copallinum L.
Rhus coriaria L. – sumak garbarski
Rhus dhuna Buch.-Ham. ex Hook.f.
Rhus duckerae F.A.Barkley
Rhus galeottii Standl.
Rhus glabra L. – sumak szkarłatny
Rhus hartmanii F.A.Barkley
Rhus hypoleuca Champ. ex Benth.
Rhus integrifolia (Nutt.) Benth. & Hook.f. ex W.H.Brewer & S.Watson – sumak całolistny
Rhus jaliscana Standl.
Rhus kearneyi F.A.Barkley
Rhus lamprocarpa Merr. & L.M.Perry
Rhus lenticellosa Lauterb.
Rhus lentii Kellogg
Rhus linguata Slis
Rhus michauxii Sarg.
Rhus microphylla Engelm. – sumak drobnolistny
Rhus muelleri Standl. & F.A.Barkley
Rhus nelsonii F.A.Barkley
Rhus oaxacana Loes.
Rhus ovata S.Watson
Rhus pachyrrhachis Hemsl.
Rhus palmeri Rose
Rhus potaninii Maxim.
Rhus × pulvinata Greene
Rhus punjabensis J.L.Stewart ex Brandis
Rhus rubifolia Turcz.
Rhus sandwicensis A.Gray
Rhus schiedeana Schltdl.
Rhus schmidelioides Schltdl.
Rhus standleyi F.A.Barkley
Rhus taishanensis S.B.Liang
Rhus taitensis Guill.
Rhus tamaulipana B.L.Turner
Rhus teniana Hand.-Mazz.
Rhus tepetate Standl. & F.A.Barkley
Rhus terebinthifolia Schltdl. & Cham.
Rhus typhina L. – sumak octowiec
Rhus vestita Loes.
Rhus virens Lindh. ex A.Gray
Rhus wilsonii Hemsl.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-25] (ang.).
↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-25].
1 2 3 4 5 Rhus L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2026-05-12].
1 2 3 Rhus Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-02-05].
1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 795, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
1 2 3 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 362. ISBN 0-333-73003-8.
1 2 3 4 5 K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. X. Flowering Plants. Eudicots. Heidelberg, Dordrecht, London, New York: Springer, 2011, s. 35. ISBN 978-3-642-14396-0.
↑ Genus Rhus L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-02-05].
1 2 Agustina Rosa Andrés-Hernández, Teresa Terrazas, Gerardo Salazar, Helga Ochoterena. Phylogenetic analysis based on structural and combined analyses of Rhus s.s. (Anacardiaceae). „Botanical Journal of the Linnean Society”. 176, 4, s. 452–468, 2014. DOI: 10.1111/boj.12222.
↑ Fred Alexander Barkley. A Monographic Study of Rhus and Its Immediate Allies in North and Central America, Including the West Indies. „Annals of the Missouri Botanical Garden”. 24, 3, s. 265-468, 1937.
↑ Ze‐Long Nie, Hang Sun, Ying Meng, Jun Wen. Phylogenetic analysis of Toxicodendron (Anacardiaceae) and its biogeographic implications on the evolution of north temperate and tropical intercontinental disjunctions. „Journal of Systematics and Evolution”. 47, 5, s. 416-430, 2009.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-25] (ang.).

[A-3] Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-25].

[powo-4] 1 2 3 4 5 Rhus L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2026-05-12].

[china-5] 1 2 3 Rhus Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-02-05].

[mabb-6] 1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 795, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[checklist2002-7] Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.

[philips-8] 1 2 3 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 362. ISBN 0-333-73003-8.

[kubitzki-9] 1 2 3 4 5 K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. X. Flowering Plants. Eudicots. Heidelberg, Dordrecht, London, New York: Springer, 2011, s. 35. ISBN 978-3-642-14396-0.

[grin-10] Genus Rhus L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-02-05].

[rosa-11] 1 2 Agustina Rosa Andrés-Hernández, Teresa Terrazas, Gerardo Salazar, Helga Ochoterena. Phylogenetic analysis based on structural and combined analyses of Rhus s.s. (Anacardiaceae). „Botanical Journal of the Linnean Society”. 176, 4, s. 452–468, 2014. DOI: 10.1111/boj.12222.

[12] Fred Alexander Barkley. A Monographic Study of Rhus and Its Immediate Allies in North and Central America, Including the West Indies. „Annals of the Missouri Botanical Garden”. 24, 3, s. 265-468, 1937.

[nie-13] Ze‐Long Nie, Hang Sun, Ying Meng, Jun Wen. Phylogenetic analysis of Toxicodendron (Anacardiaceae) and its biogeographic implications on the evolution of north temperate and tropical intercontinental disjunctions. „Journal of Systematics and Evolution”. 47, 5, s. 416-430, 2009.