System semiparlamentarny

Założenia

System ten polega na bezpośrednim wyborze premiera przez wyborców w czasie głosowania powszechnego, które odbywa się równocześnie z wyborami parlamentarnymi. Duverger zaproponował powiązanie kadencji parlamentu z kadencją wybieranego w głosowaniu powszechnym premiera – każdorazowa dymisja premiera, udzieleniu mu wotum nieufności przez parlament lub samorozwiązanie parlamentu skutkowałyby nowymi wyborami parlamentarnymi i równoczesnymi wyborami na premiera (w myśl zasady aut simul stabunt aut simul cadent(inne języki)). System ten nie wyklucza istnienia głowy państwa (innej niż premier), jednak jej ewentualne kompetencje w systemie tym sprowadzają się do funkcji ceremonialno-reprezentacyjnej, zaś prezydent pochodzi z wyborów pośrednich.

System ten znany był pod różnymi nazwami – sam Duverger definiował go jako system neoparlamentarny, jednak bardziej znane stały się nazwy system premieratu (ang. prime ministerial) oraz system semiparlamentarny (nazwa zaproponowana przez Eduarda Virgalę Forurię). Teoretyczne koncepcje tego systemu rozwijali Maurice Duverger, Serio Galeotti(inne języki), Sergio Fabbrini, Giovanni Bognetti(inne języki) i Augusto Barbera.

Realizacja

Jedyną praktyczną realizacją zasad działania tego systemu był ustrój Izraela w latach 1992–2001 – w kraju tym wprowadzono bezpośredni wybór premiera w głosowaniu powszechnym, jednak odwołanie/rezygnacja premiera nie wiązały się z rozpisaniem przedwczesnych wyborów parlamentarnych (co zakłada model systemu).

Na szczeblu samorządowym mechanizmy przewidziane przez założenia systemu semiparlamentarnego (premieratu) wprowadzono we Włoszech. W państwie tym od czasu reformy administracyjnej z 1993 roku wybory wójta i rady gminy przeprowadzane są jednocześnie i oba w głosowaniu powszechnym. Odwołanie wójta ze stanowiska (np. na skutek udzielenia mu wotum nieufności przez radę) lub jego rezygnacja/wygaśnięcie mandatu (np. na skutek śmierci w trakcie pełnienia urzędu) są równoznaczne z rozwiązaniem zarządu i rady gminy oraz rozpisaniem nowych wyborów samorządowych w gminie. Mechanizmem dodatkowo zwiększającym stabilność rządów jest wprowadzenie tzw. premii większościowej, która zapewnia kandydatom listy powiązanej z wójtem większość w radzie gminy, niezależnie od wyniku listy w wyborach do rady.

Wprowadzenie podobnego systemu (zwanego „premierato”) na szczeblu ogólnokrajowym było jedną z propozycji reform konstytucyjnych Giorgii Meloni. Jej propozycja zakładała wprowadzenie bezpośrednich powszechnych wyborów na premiera i zagwarantowanie liście wybranego premiera 55% mandatów w Izbie Deputowanych i Senacie. Nieudzielenie przez parlament wotum zaufania premierowi równałoby się jego automatycznemu rozwiązaniu (zasada Aut simul stabunt aut simul cadent, dosł. „Albo przetrwają razem, albo razem upadną.”). Parlament zachowałby możliwość odwołania premiera poprzez konstruktywne wotum nieufności, jednak mógłby zrobić to tylko raz w ciągu kadencji i wybierając na nowego premiera osobę wybraną z listy popierającej premiera – taki premier trwałby na stanowisku do końca kadencji parlamentu lub do momentu jego rozwiązania.

Założenia

System ten opiera się na podziale legislatywy na dwie części (zazwyczaj w formie bikameralizmu). Według Steffena Ganghofa minimalne warunki zaistnienia systemu semiparlamentarnego są następujące: ani głowa państwa ani szef rządu nie są wybierani w bezpośrednich wyborach powszechnych, parlament składa się z dwóch części, z których każda wybierana jest w wyborach powszechnych a przetrwanie rządu jest zależne od poparcia (zaufania) jedynie jednej z izb parlamentu, podczas gdy druga izba nie ma na to wpływu.

Zdaniem Ganghofa w idealnym systemie izba wyższa powinna mieć absolutne prawo weta wobec wszystkich aktów prawnych uchwalanych przez izbę niższą, poza budżetowymi (autor uznaje weto w sprawie budżetu jako de facto rodzaj wotum nieufności). Obie izby powinny dysponować równą legitymizacją, aby zapewnić izbie wyższej realne uprawnienie do użycia weta. Izba wyższa powinna cechować się wysoką reprezentatywnością i być wybierana w wysoce proporcjonalnych wyborach. Izba niższa ma prawo rozwiązać obie izby parlamentu, ale nie musi dysponować absolutnym prawem weta ustawodawczego podobnym do tego izby wyższej. System dąży do zwiększenia reprezentatywności i proporcjonalności izby wyższej i większościowego charakteru izby niższej. Pożądanym jest, aby liczba deputowanych w izbie wyższej, stanowiącej faktyczną legislaturę, była wyższa niż w izbie niższej, która stanowi rodzaj kolegium elektorów i kolegium zaufania rządu.

Sarah Birch zaproponowała modyfikację systemu stworzonego przez Ganghofa poprzez wprowadzenie losowania członków izby wyższej jako mechanizmu zmniejszenia upolitycznienia, zwiększenia reprezentatywności izby i przekształcenia jej w „izbę refleksji”.

Według Ganghofa semiparlamentaryzm może również istnieć w systemie unikameralnym. Rozwiązanie to bazowałoby na wprowadzeniu progu uprawniającego do głosowania nad wotum nieufności – przykładowo jeśli próg wyborczy wynosiłby 2% to posłowie wszystkich partii, które by go przekroczyły mogliby brać udział w pracach parlamentu i głosowaniach, jednak w głosowaniu nad wotum nieufności mogliby brać udział deputowani tylko tych partii, które przekroczyły inny, wyższy próg (np. 10%). Dwupartyjny komitet zaufania stanowiłby wbudowaną część proporcjonalnej izby legislacyjnej.

Realizacja

Według Ganghofa idee systemu semiparlamentarnego najpełniej realizowane są przez ustrój Nowej Południowej Walii. Poza tym zasady tego systemu realizowane są w ustrojach Japonii, Australii i czterech innych australijskich stanów.