Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej
Court of Justice of the European Union,
Cour de justice de l’Union européenne
Ilustracja
Emblemat Trybunału Sprawiedliwości UE
Obszar właściwości

Unia Europejska

Podstawa prawna

Traktat o Unii Europejskiej,
Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej,
Euratom

Organizacja wewnętrzna
Przewodniczy

Koen Lenaerts

Funkcjonowanie
Okres funkcjonowania

od 1952

Siedziba

Luksemburg

Język urzędowy

język francuski

Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Zastrzeżenia dotyczące pojęć prawnych

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (ang. Court of Justice of the European Union, fr. Cour de justice de l’Union européenne), w skrócie TSUE – instytucja sądownicza Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej, z siedzibą w Luksemburgu. Stosunkowo często jest niepoprawnie nazywany Europejskim Trybunałem Sprawiedliwości. Ma cechy sądu międzynarodowego, a równocześnie sądu krajowego, jednak w odróżnieniu od typowych sądów międzynarodowych jego orzeczenia mają znaczenie wykraczające poza konkretne postępowania. Państwa członkowskie Unii Europejskiej są zobowiązane do podporządkowywania się orzeczeniom Trybunału Sprawiedliwości UE. Obecnie składa się z dwóch organów sądowniczych: Trybunału Sprawiedliwości i Sądu. Jest najstarszą instytucją główną Wspólnot europejskich.

Językiem urzędowym jest francuski, natomiast orzeczenia publikowane zazwyczaj są w językach: urzędowym i sprawy, której dotyczą (np. dla Polaków w języku polskim).

Historia

Trybunał został ustanowiony 23 lipca 1952 na mocy Traktatu paryskiego, zawartego 18 kwietnia 1951 przez członków Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. Jednolity akt europejski (1986) wprowadził instytucję Sądu Pierwszej Instancji, a Traktat nicejski (2001) sądy wyspecjalizowane. Traktat z Nicei określił także, że zarówno Trybunał Sprawiedliwości, jak i Sąd, działając w granicach swoich kompetencji, dbają o poszanowanie prawa w stosowaniu i w interpretacji postanowień Traktatu, co dało początek europejskiemu systemowi wymiaru sprawiedliwości. Traktat lizboński (2007) wprowadził jedynie korekty pojęciowe i terminologiczne, nie zmieniając istoty systemu. Trybunał Sprawiedliwości UE jest jedyną instytucją Unii Europejskiej funkcjonującą nieprzerwanie od 1952 roku.

Status prawny

Trybunał działa na mocy Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) i Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Traktaty te konstytuują także istnienie dwóch jego organów sądowniczych: Trybunału Sprawiedliwości i Sądu. Art. 19 ust. 1 TUE oraz art. 257 TFUE pozwalają na tworzenie w jego ramach sądów wyspecjalizowanych. Sądy takie tworzone są przez Parlament Europejski i Radę Unii Europejskiej stanowiące zgodnie ze zwykłą procedurą prawodawczą. W latach 2005–2016 istniał jeden sąd wyspecjalizowany, Sąd do spraw Służby Publicznej, który orzekał w sprawie sporów między Unią a jej pracownikami. W roku 2015, z uwagi na wzrost liczby sporów oraz nadmierny czas rozpatrywania spraw przez Sąd, prawodawca UE zdecydował o stopniowym zwiększeniu liczby sędziów Sądu do 56 oraz o przekazaniu Sądowi właściwości Sądu do spraw Służby Publicznej. Sąd do spraw Służby Publicznej został rozwiązany z dniem 1 września 2016.

Struktura

Zgodnie z art. 19 ust. 1 Traktatu Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej obejmuje:

Funkcje

Trybunał Sprawiedliwości UE pełni funkcję orzeczniczą i wydawania opinii doradczych, a także funkcje arbitrażowe. Organy Trybunału Sprawiedliwości UE orzekają w sprawach spornych lub niespornych (np. opinie, wykładnia prawa, orzeczenia prejudycjalne). Trybunał nie ma kompetencji prawotwórczych, a jedynie może w orzeczeniach stwierdzać istnienie lub też określać zasady prawa Unii, które już funkcjonują na terenie UE i państw członkowskich jako normy prawne. Priorytetem w postępowaniach TS UE jest stosowanie metody koncyliacyjnej – strony mogą na każdym etapie sporu zawrzeć ugodę, która kończy tok postępowania.

Trybunał Sprawiedliwości UE łączy funkcje:

Skład

 Osobny artykuł: Lista członków Trybunału Sprawiedliwości.

W skład Trybunału Sprawiedliwości (sensu stricto) i Sądu wchodzą sędziowie mianowani przez poszczególne państwa członkowskie. W skład Trybunału wchodzi 27 sędziów mianowanych przez każde państwo członkowskie oraz 11 rzeczników generalnych (art. 19 TUE i art. 254 TFUE). Liczbę sędziów Sądu określa Statut TSUE. Art. 48 protokołu nr 3 w sprawie Statutu określa, że od dnia 1 września 2016 w skład Sądu wchodzi 47 sędziów, a od 1 września 2019 po dwóch sędziów z każdego państwa członkowskiego. Od 25 grudnia 2015 do 31 sierpnia 2016 w skład Sądu wchodziło 40 sędziów. Sąd nie ma stałych rzeczników generalnych. Do wykonywania tej funkcji mogą zostać wezwani poszczególni sędziowie.

Polskimi sędziami Trybunału Sprawiedliwości byli dotychczas: Jerzy Makarczyk (2004–2009) i Marek Safjan (2009–2024). Marek Safjan pełnił funkcję prezesa dziewiątej izby. Rzecznikiem generalnym (od 2013) jest Maciej Szpunar.

Prezesi Trybunału Sprawiedliwości UE
(za: „The Presidents of the Court of Justice”)
OkresPrezesPaństwo
członkowskie
11952–1958Massimo Pilotti Włochy
21958–1964Andreas Matthias Donner(inne języki) Holandia
31964–1967Charles Léon Hammes(inne języki) Luksemburg
41967–1976Robert Lecourt(inne języki) Francja
51976–1980Hans Kutscher(inne języki) Niemcy
61980–1984Josse Mertens de Wilmars(inne języki) Belgia
71984–1988Alexander John Mackenzie Stuart(inne języki) Wielka Brytania
81988–1994Ole Due Dania
91994–2003Gil Carlos Rodríguez Iglesias Hiszpania
107 października 2003 – 6 października 2015Wasilios Skuris Grecja
118 października 2015 –Koen Lenaerts Belgia

Kompetencje

Trybunał Sprawiedliwości UE zapewnia jednolitą wykładnię prawa unijnego we wszystkich krajach członkowskich, a także orzeka o jego przestrzeganiu przez poszczególne kraje i instytucje UE:

Trybunał Sprawiedliwości rozpatruje:

oraz

Trybunał opiniuje również umowy międzynarodowe zawierane przez Unię pod względem ich zgodności z traktatami.

Postępowanie

Postępowanie przed organami sprawiedliwości UE, zarówno w zakresie opiniodawczym, jak i orzeczniczym, składa się z dwóch faz:

po czym następuje jawna część, w której ogłaszany jest wyrok. Językiem danej sprawy jest najczęściej język strony pozwanej, lecz sędzia przewodniczący danemu składowi może dopuścić procedowanie w innym języku. Roboczym językiem Trybunału jest język francuski.

Zgodnie z art. 279 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej po złożeniu skargi lub w trakcie postępowania mogą być stosowane środki tymczasowe, jakie należy zastosować w interesie stron lub właściwego przebiegu postępowania. Decyzję podejmuje prezes lub skład orzekający.

Orzeczenia mogą mieć charakter konstytutywny (np. w postaci zasądzenia określonej kary pieniężnej) lub deklaratywny (orzeczenie niewykonywania przez państwo członkowskie obowiązków wynikających z traktatów). Na podstawie art. 256 TFUE orzeczenia konstytutywne mają status tytułu wykonawczego. Wszystkie orzeczenia są publikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.

Na podstawie regulaminów postępowania przed jednostkami Trybunału Sprawiedliwości UE publikowany jest (we wszystkich językach urzędowych UE) oficjalny „Zbiór Orzeczeń”. Zbiór jest udostępniony na stronie Curia (w domenie: curia.europa.eu).

Zakres związania orzecznictwem Trybunału

Orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie są wiążące dla niego samego w trakcie rozpoznawania spraw podobnych do spraw, jakie już zostały przez niego rozpoznane. Stanowią natomiast precedensy de iure dla sądów krajowych, które – gdy nie chcą się do nich stosować – mogą się zwrócić z pytaniem prejudycjalnym w celu zmiany zawartego w nich stanowiska. Odpowiedź na takie pytanie będzie jednak dla nich wiążąca.

Krytyka i kontrowersje

Aktywizm sędziowski i granice kompetencji

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest przedmiotem debaty dotyczącej granic jego kompetencji oraz tzw. aktywizmu sędziowskiego(inne języki).

W 2008 roku były prezydent Niemiec i były prezes Federalnego Trybunału Konstytucyjnego Roman Herzog opublikował artykuł, w którym skrytykował TSUE za przekraczanie granic wykładni traktatów. W 2011 roku prezes Trybunału Konstytucyjnego Belgii Marc Bossuyt(inne języki) ostrzegał przed zjawiskiem „rządów sędziów" w kontekście działalności TSUE oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Wyroki TSUE w sprawach Laval (C-341/05, 2007)(inne języki) i Viking (C-438/05, 2007)(inne języki), które ograniczyły możliwość podejmowania akcji zbiorowych przez związki zawodowe w imię swobód gospodarczych traktatu, wywołały krytykę w państwach nordyckich i debatę o relacji między prawami socjalnymi a swobodami rynkowymi.

Niemiecki Federalny Trybunał Konstytucyjny (FTK) rozwinął doktrynę Kompetenz-kompetenz(inne języki), zgodnie z którą ostateczna kompetencja do określania granic kompetencji UE leży po stronie krajowych trybunałów konstytucyjnych. W wyroku z 5 maja 2020 roku w sprawie programu skupu obligacji Europejskiego Banku Centralnego (PSPP/Weiss), niemiecki FTK po raz pierwszy w historii uznał wyrok TSUE za wydany ultra vires (poza zakresem kompetencji) i orzekł, że nie wiąże on niemieckich organów i sądów.

Podobne napięcia wystąpiły w Polsce, gdzie Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 7 października 2021 roku (sygn. K 3/21) orzekł, że wybrane przepisy Traktatu o Unii Europejskiej są niezgodne z Konstytucją RP. W szczególności Trybunał uznał za niezgodne z Konstytucją art. 1 akapit drugi w związku z art. 4 ust. 3 TUE oraz art. 19 TUE w zakresie, w jakim umożliwiają one sądom polskim kontrolę niezależności sędziów powołanych przez Prezydenta RP. W literaturze prawniczej podkreśla się, że wyrok ten wykracza poza wcześniejsze orzeczenia innych trybunałów konstytucyjnych, kwestionując nie pojedynczy wyrok TSUE, lecz całą linię orzeczniczą dotyczącą niezależności sądownictwa opartą na art. 19 TUE.

W reakcji na wyrok Parlament Europejski przyjął 21 października 2021 rezolucję potępiającą decyzję jako atak na zasadę pierwszeństwa prawa unijnego. Komisja Europejska wszczęła postępowanie o naruszenie prawa UE przez Polskę.

W literaturze prawniczej prezentowane są różne stanowiska - od tych wskazujących na kluczową rolę orzecznictwa TSUE w konstytucjonalizacji UE i pogłębieniu integracji, po te argumentujące o deficycie demokratycznym wynikającym z rozszerzania kompetencji przez wykładnię sądową.

Legitymacja demokratyczna

Zgodnie z art. 253 TFUE, sędziowie są mianowani za wspólnym porozumieniem rządów państw członkowskich na 6-letnią kadencję z możliwością ponownej nominacji. Sędziowie nie są wybierani w wyborach powszechnych ani przez Parlament Europejski, lecz nominowani przez rządy państw członkowskich.

Badanie procedur nominacyjnych w 2014 roku wykazało zróżnicowanie procesów i wskazało, że w większości analizowanych państw proces nominacji nie jest w pełni sformalizowany i opiera się głównie na decyzjach władzy wykonawczej.

W literaturze naukowej prezentowane są różne stanowiska dotyczące tej procedury. Część badaczy wskazuje na brak bezpośredniej legitymacji demokratycznej oraz ograniczoną przejrzystość procesu, a inni argumentują, że nominacje przez demokratycznie wybrane rządy stanowią wystarczającą formę pośredniej legitymacji demokratycznej.

Na brak legitymacji demokratycznej wskazuje się tezę „no demos", gdzie instytucje takie jak TSUE napotykają na fundamentalny problem legitymacji, ponieważ nie reprezentują konkretnej wspólnoty politycznej (demosu) zdolnej do kolektywnego samostanowienia. W tej perspektywie legitymacja demokratyczna wymaga istnienia wspólnego narodu (lub wspólnoty narodowej), która posiada wspólną tożsamość, język i przestrzeń publiczną umożliwiającą demokratyczną debatę. TSUE, jako sąd ponadnarodowy niereprezentujący żadnego konkretnego państwa narodowego, nie posiada takiego demosu, co stawia pod znakiem zapytania jego demokratyczną legitymację w tradycyjnym rozumieniu.

Akty prawne

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ Zmienionego rozporządzeniem (UE, Euratom) 2016/1192 z 6 lipca 2016.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Jarosław Sozański: Trybunał Sprawiedliwości. Warszawa ; Poznań: Polskie Wydawnictwo Prawnicze „Iuris”, 2010, s. 208. ISBN 978-83-89363-82-4.
  2. ↑ Maja Strzałkowska: Sąd do spraw Służby Publicznej Unii Europejskiej. Toruń: Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizatora”, 2008, s. 149. ISBN 978-83-7285-326-4.
  3. ↑ Maria Magdalena Kenig-Witkowska, Adam Łazowski, Rudolf Ostrihansky; (red. Maria Magdalena Kenig-Witkowska): Prawo instytucjonalne Unii Europejskiej. Warszawa: Wydawnictwo C. H. Beck, 2007, s. 461, seria: Podręczniki Prawnicze. ISBN 978-83-7483-334-9.
  4. 1 2 3 4 Aureliusz Wlaź: Instytucje Unii Europejskiej. Warszawa: Ministerstwo Spraw Zagranicznych, bd, s. 26–28. ISBN 978-83-7567-037-0.
  5. ↑ Trybunał SprawiedliwościV Language arrangements at the Court of Justice of the European Union. curia.europa.eu. (ang.).
  6. ↑ Sąd do spraw Służby Publicznej – Prezentacja. curia.europa.eu. [dostęp 2017-04-11]. (pol.).
  7. 1 2 3 Trybunał Sprawiedliwości. curia.europa.eu. [dostęp 2018-10-20]. (pol.).
  8. ↑ Unia Europejska. Protokół nr 3 w sprawie Statutu Trybunału Sprawiedliwości. „Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej”. C.08.115.210, 2008-05-09. (pol.).
  9. 1 2 3 4 PE. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. „Dokumenty informacyjne o Unii Europejskiej”, s. 1–5, 2018-05. Parlament Europejski. (pol.).
  10. ↑ Trybunał Sprawiedliwości UE: Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Sprawozdanie roczne.. Luksemburg: 2015, s. 238. ISBN 978-92-829-1966-8.
  11. ↑ The Presidents of the Court of Justice. CVCE. [dostęp 2018-10-20]. (ang.).
  12. ↑ Trybunał Sprawiedliwości UE. Koen Lenaerts ponownie wybrany na stanowisko p rezesa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. „Komunikat prasowy”, s. 1, 2018-10-09. 151/8. (pol.).
  13. ↑ Zbiór Orzeczeń. curia.europa.eu. [dostęp 2018-11-27]. (pol.).
  14. ↑ Maciej Koszowski: Granice związania orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, [w:] Granice państwa jako granice jurysdykcji w Unii Europejskiej, red. S.M. Grochalski. Dąbrowa Górnicza: 2012, s. 38–44, 52. ISBN 978-83-62897-26-1.
  15. ↑ Karen J Alter, The European Court’s Political Power: Selected Essays, Oxford University PressOxford, 19 marca 2009, DOI: 10.1093/oso/9780199558353.001.0001, ISBN 978-0-19-955835-3 (ang.).
  16. ↑ Former German President Criticizes ECJ [online], Harvard International Law Journal, 10 października 2008 [dostęp 2026-01-11] (ang.).
  17. ↑ Bossuyt waarschuwt voor 'regering door rechters' [online], hbvl.be.
  18. ↑ Susanne K. Schmidt, The European Court of Justice and its political impact, „West European Politics”, DOI: 10.1080/01402382.2017.1281652.
  19. ↑ The Autonomy of the Community Legal Order: Through the Looking Glass [online], Harvard International Law Journal, 1996 [dostęp 2026-01-11].
  20. ↑ Proceedings brought by Heinrich Weiss and Others [online], TSUE, 2018 [dostęp 2026-01-11] (ang.).
  21. ↑ Mattias Wendel, Paradoxes of Ultra-Vires Review: A Critical Review of the PSPP Decision and Its Initial Reception, „German Law Journal”, 21 (5), 2020, s. 979–994, DOI: 10.1017/glj.2020.62, ISSN 2071-8322 [dostęp 2026-01-11] (ang.).
  22. ↑ Trybunał Konstytucyjny: Ocena zgodności z Konstytucją RP wybranych przepisów Traktatu o Unii Europejskiej [online], trybunal.gov.pl [dostęp 2026-01-11].
  23. ↑ The Primacy of EU Law and the Polish Constitutional Law Judgment [online], European Parliament Policy Department for Citizens' Rights and Constitutional Affairs, 2022 (ang.).
  24. ↑ Aleksandra Gliszczyńska-Grabias, Wojciech Sadurski, Is It Polexit Yet? Comment on Case K 3/21 of 7 October 2021 by the Constitutional Tribunal of Poland, „European Constitutional Law Review”, 19 (1), 2023, s. 163–181, DOI: 10.1017/S1574019622000396, ISSN 1574-0196 [dostęp 2026-01-11] (ang.).
  25. ↑ European Parliament resolution of 21 October 2021 on the rule of law crisis in Poland and the primacy of EU law (2021/2935(RSP)) [online], 2021 [dostęp 2026-01-11] (ang.).
  26. 1 2 Andreas Follesdal, Simon Hix, Why There is a Democratic Deficit in the EU: A Response to Majone and Moravcsik, „JCMS: Journal of Common Market Studies”, 44 (3), 2006, s. 533–562, DOI: 10.1111/j.1468-5965.2006.00650.x, ISSN 1468-5965 [dostęp 2026-01-11] (ang.).
  27. ↑ Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej | EUR-Lex [online], eur-lex.europa.eu [dostęp 2026-01-11] (ang.).
  28. ↑ Selecting Europe’s judges: time for more democratic legitimacy? [online], Epthinktank, 7 listopada 2013 [dostęp 2026-01-11] (ang.).
  29. ↑ Armin von Bogdandy, Christoph Krenn, On the Democratic Legitimacy of Europe’s Judges, Michal Bobek (red.), Oxford University Press, 1 marca 2015, s. 162–180, DOI: 10.1093/acprof:oso/9780198727781.003.0008, ISBN 978-0-19-872778-1.
  30. ↑ Arjen Boin, Susanne K. Schmidt, The European Court of Justice: Guardian of European Integration, Arjen Boin, Lauren A. Fahy, Paul ‘t Hart (red.), Cham: Springer International Publishing, 2021, s. 135–159, DOI: 10.1007/978-3-030-51701-4_6, ISBN 978-3-030-51701-4 (ang.).
  31. ↑ Andrew Moravcsik, Reassessing Legitimacy in the European Union, „JCMS: Journal of Common Market Studies”, 40 (4), 2002, s. 603–624, DOI: 10.1111/1468-5965.00390, ISSN 1468-5965 [dostęp 2026-01-11] (ang.).
  32. ↑ R. Daniel Kelemen, Eurolegalism: The Transformation of Law and Regulation in the European Union, Harvard University Press, kwiecień 2011, s. 47-49, ISBN 978-0-674-04694-8 (ang.).
  33. 1 2 3 Andrzej Podraza, Problem konstytucjonalizacji Unii Europejskiej, „Rocznik Integracji Europejskiej” (18), 2024, s. 21–31, DOI: 10.14746/rie.2024.18.2, ISSN 2956-5030 [dostęp 2026-01-11].

Linki zewnętrzne