Temistios

Temistios (gr. Θεμίστιος, łac. Themistius) z Paflagonii (ur. ok. 317, zm. w 388) – grecki filozof i retor, wykładowca w założonej przez Konstantyna szkole w Konstantynopolu.

Już jako dwudziestolatek napisał kilka utworów. W mowach skierowanych do władców podkreślał takie zalety jak: filantropia, tolerancja czy sprawiedliwość. W swej lojalności do władcy kierował się zasadą: salus imperii [tj. imperatoris] suprema lex esto (najwyższym prawem [dla obywatela] niech będzie dobro imperatora). W wychowywaniu swoich uczniów kładł nacisk na etykę, zakładając, że celem filozofii jest wychowanie uczniów na ludzi moralnych, kierujących się w życiu przyzwoitością, wstydem i umiarkowaniem.

W 383 roku został mianowany prefektem miasta Konstantynopol (Praefectus urbi) przez cesarza Teodozjusza, który powierzył Temistionowi na wychowanie swoich synów (mianowany przywódcą młodzieży, princeps iuventutis). Objął także godność princeps senatus.

Stosunek do religii

Temistios był obojętny wobec chrześcijan i spraw wyznaniowych, propagował tolerancję religijną, czym zyskał uznanie Konstancjusza i kolejnych cesarzy. Uważał, że nikt nie jest w stanie zmusić drugiego do życzliwości, czy miłości, zwłaszcza poprzez cesarskie nakazy. Wyżej cenił edykt tolerancyjny Jowiana niż pokój zawarty z Persami. Uważał, że Bóg uznaje różne formy czci, a więc różnorodność kultu jest wręcz pożądana. Wyznawcy różnych religii i tak staną przed jednym Sędzią wszystkich, do którego prowadzą różne drogi.

Parafraza dzieł Arystotelesa

Sławę Temistiosowi przyniosło parafrazowanie w krótkiej formie myśli z dzieł Arystotelesa, przez co w dużej mierze spopularyzował jego pisma. Zainteresowanie dziełami Arystotelesa odziedziczył po swym ojcu, Eugeniuszu, który również zajmował się parafrazą Arystotelesa w szkole w Paflagonii (prawdopodobnie przez jakiś czas również w Konstantynopolu). Temistios zdecydował się na ich publikację po tym, jak jego stenogramy przedostały się spomiędzy szkolnego środowiska do zewnętrznej publiki, gdzie zyskały uznanie. Swoją metodologię wyjaśniał następująco:

Zachowane parafrazy poświadczają, że Temistios starał się ściśle trzymać myśli Arystotelesa, czasami jednak zdobywał się na krytykę tekstu, proponując i uzasadniając własne poprawki. Nie wszystkie parafrazy są jednakowe. Temistios niektóre dzieła streszczał własnymi słowami, w innym miejscu pozwalał sobie na krytykę Arystotelesa. Zachowały się parafrazy następujących dzieł Arystotelesa:

• Analityki wtóre (Analytica Posteriora)
• Fizyka (Physica)
• O duszy (De anima)
• O niebie (De caleo)
• Metafizyka (Metaphysica)

Od końca IV wieku jego parafrazy były tłumaczone na łacinę przez Vettiusa Praetextatusa (zm. 378), który – według Boecjusza – dokonał tłumaczenia Analityki (I i II) nie z Arystotelesa, ale właśnie z Temistiosa. Z tych tłumaczeń korzystali: Ammonios, Symplicjusz z Cylicji, Sophonias, Boecjusz, Kasjodor oraz francuski encyklopedysta z XIII wieku, Vincentius Bellovacensis; studiował je Focjusz.

Styl

Temistios pisał w czystym attyckim, wzorując się na Platonie, w parafrazach Arystotelesa nie pomijał jednak wyrazów i form koine. Libaniusz wychwalał jego styl, porównywał go z Demostenesem, nazywał drugim Platonem. Grzegorz z Nazjanzu nazywał go wielkim, przyznając tytuł króla mów. Naśladowali go Julian Apostata i Libanios. Focjusz w następujący sposób charakteryzował styl Temistiosa:

Inne dzieła

Temistios objaśniał również innych filozofów: Platona, Pitagorasa, Epikura i stoików. Z jego dzieł zachowały się diatryby (7 sztuk) oraz mowy. Focjusz pisał o 36 politycznych mowach Temistiosa.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

• Anna Świderkówna, Słownik pisarzy antycznych, WP Warszawa 1982, s. 451.
• Tadeusz Sinko, Zarys historii literatury greckiej. T. II. Warszawa: PWN, 1959, s. 716–725.
• H. F. Bouchery, Contribution a l'etude de la chronologie des discours de Themistius, L'Antiquite Classique, Louvain 1936, s. 191–208.