Teodor Parnicki

Teodor Parnicki
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

5 marca 1908
Charlottenburg

Data i miejsce śmierci

5 grudnia 1988
Warszawa

Narodowość

Polak

Dziedzina sztuki

literatura

Ważne dzieła
Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony dla Kultury Narodowej” Odznaka Nagrody Państwowej Odznaka Nagrody Państwowej
Nagrody

Nagroda paryskiej Kultury (1963), Nagroda Młodych im. Włodzimierza Pietrzaka (1963, 1971), Nagroda Państwowa I stopnia (1972), Nagroda Prezesa Rady Ministrów I stopnia (1979), Nagroda Państwowa I stopnia (1984), Nagroda Funduszu Literatury (1984), Nagroda Fundacji im. Alfreda Jurzykowskiego (1985)

Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Teodor Parnicki (ur. 5 marca 1908 w Berlinie-Charlottenburgu, zm. 5 grudnia 1988 w Warszawie) – polski pisarz, autor powieści historycznych i historyczno-fantastycznych.

Życiorys

Dzieciństwo i młodość

Rodzina jego ojca pochodziła z Wielkopolski i była silnie zniemczona. Dziadek August używał nazwiska Parnitzky i wziął udział w wojnie francusko-pruskiej 1871 roku w stopniu feldfebla. Będąc z zawodu majstrem, a potem technikiem znalazł korzystne warunki pracy na prężnie rozwijającym się rynku rosyjskim. Jego syn Bruno, początkowo alumn seminarium katolickiego w Kijowie, po wystąpieniu z seminarium, podjął studia na politechnice kijowskiej. Relegowany z uczelni za działalność rewolucyjną, kontynuował studia w Berlinie. Ożenił się ze swą kijowską narzeczoną, polską Żydówką, Augustyną z Piekarskich, z którą wkrótce doczekał się syna Teodora. Po zdobyciu tytułu inżyniera wyjechał z rodziną do Moskwy, gdzie pracował aż do wybuchu I wojny światowej. Chcąc uniknąć internowania, które stało się udziałem jego braci, zmienił wówczas niemieckie imię Bruno na Bronisław. W ten sposób jego sześcioletni wówczas syn dowiedział się, że ojciec jest Polakiem. Pomimo to, jako poddany cesarza niemieckiego zmuszony został wraz z rodziną, powiększoną o kolejnego syna, do opuszczenia Moskwy. Parniccy udali się wówczas do Ufy. W 1918 zmarła matka Teodora. Ponowne małżeństwo ojca z o wiele młodszą Rosjanką, niechętną pasierbom, spowodowało umieszczenie dziesięciolatka w korpusie kadetów w Omsku. Po wybuchu rewolucji kandydaci na carskich oficerów zostali przeniesieni do Władywostoku. Wyjazd oznaczał rozłąkę z ojcem, z którym nie miał się już więcej spotkać.

Źle traktowany w korpusie, ze względu na swe żydowskie pochodzenie, w wieku 12 lat Teodor Parnicki, posługujący się na co dzień językiem rosyjskim albo niemieckim, uciekł do Harbinu w Mandżurii, gdzie miał nadzieję odnaleźć przyjaciela ojca. Bez dokumentów i pieniędzy przekroczył granicę dzięki pomocy konduktora ujętego jego determinacją. Przyjaciela ojca jednak w Harbinie nie zastał. Ponowne przekroczenie granicy już mu się jednak nie udało, a ponieważ zadeklarował się jako Polak (Ja Palak), został odesłany pod opiekę Polonii harbińskiej. Zajęli się nim wówczas konsul RP w Chinach Konstanty Symonolewicz i proboszcz parafii św. Stanisława ks. Władysław Ostrowski. Podjął naukę w Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza w Harbinie. Z trudem opanowując język polski, w wieku 15 lat, pod wpływem lektury Faraona i Quo vadis postanowił wrócić do Polski i zostać polskim pisarzem.

W II RP

Po maturze i śmierci ojca w 1928 przyjechał do Lwowa i rozpoczął studia na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jana Kazimierza na anglistyce, orientalistyce i filologii polskiej, pod kierunkiem filologa, badacza twórczości Juliusza Słowackiego, prof. Juliusza Kleinera. Studiów na żadnym z kierunków nie ukończył. W czerwcu 1929 roku został aresztowany pod zarzutem udziału w antysemickich rozruchach. Wygłaszał na Uniwersytecie Lwowskim cykle wykładów o literaturze rosyjskiej. Zajął się publicystyką. Pisał o literaturze rosyjskiej i powieści historycznej.

Zaczął też publikować swoje prace. W latach 1929–1930 w Lwowskim Kurierze Porannym ukazywała się jego powieść sensacyjno-fantastyczna Trzy minuty po trzeciej, rozgrywająca się w realiach mandżurskich. W 1934 Parnicki poślubił Elżbietę Jackowską. Powieść Aecjusz, ostatni Rzymianin (1936) przyniosła mu w nagrodę stypendium, dzięki któremu zwiedził Bułgarię, Grecję, Turcję i Włochy (Rzym, Neapol, Rawennę, Wenecję). Wrócił do Lwowa na cztery dni przed wybuchem II wojny światowej.

Wojna i emigracja

Po agresji ZSRR na Polskę i zajęciu miasta przez Armię Czerwoną, 24 stycznia 1940 został aresztowany przez NKWD. Aresztowanie rozdzieliło go z żoną. Był kolejno więziony we Lwowie, Gorodni, Czernichowie, Nowogorodzie, Siewiersku i Kustanaj w Kazachstanie. W marcu 1941 w Czernichowie został skazany na osiem lat łagru. Uwolniony w sierpniu 1941 po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej i układzie Sikorski-Majski, objął funkcję zastępcy attaché prasowego przy ambasadzie polskiej w Kujbyszewie, a następnie attaché prasowego i redaktora organu ambasady Polska. Opuścił ZSRR z Armią Andersa, ewakuując się najpierw do Teheranu, następnie do Jerozolimy, gdzie przebywał do roku 1944, i gdzie powstały Srebrne orły. Na początku 1944 został wezwany przez ówczesnego ministra informacji do Londynu i latem tego roku skierowany do Meksyku jako attaché kulturalny przy tamtejszym Poselstwie. Po wycofaniu przez Meksyk uznania Rządu RP na Uchodźstwie i zamknięciu ambasady, utrzymywał się z renty ufundowanej przez Polonię (w wysokości 70-75 dolarów miesięcznie).

Po wojnie nawiązał kontakt listowy z mieszkającą i pracującą we Wrocławiu żoną. W 1954 małżeństwo zostało rozwiązane przez rozwód. W listopadzie 1955 pisarz zawarł kolejne małżeństwo z Eleonorą Winczewską-Grygier. Ślub został zawarty per procura, gdyż panna młoda nie miała prawa pobytu stałego w Meksyku. Zyskała je przez zawarcie małżeństwa i 29 stycznia 1956 przybyła do męża. W 1955 Instytut Kultury w Paryżu wydał kolejną powieść Parnickiego Koniec „Zgody Narodów”. Książka nie znalazła uznania u czytelników emigracyjnych. Po przełomie w Polsce od 1956 jego książki zaczęły się ukazywać w kraju w Pax-ie: Aecjusz ostatni Rzymianin i Srebrne orły (1956), Koniec «Zgody Narodów» (1957 i 1958), Słowo i ciało (1959), dwa tomy Twarzy księżyca (1961), I tom Nowej baśni (w PIW-ie) i Tylko Beatrycze (1962).

Kolejne powieści Parnickiego okazały się sukcesem czytelniczym. Nie przyniosły jednak autorowi poprawy skromnych warunków egzystencji, a raczej jej pogorszenie. Pisarz zrezygnował ze stypendium Polonii, a trudna sytuacja dewizowa Polski spowodowała, że wynagrodzenie w dolarach otrzymał tylko za dwie pierwsze umowy. Kolejne były wypłacane w złotych, przez co ich wartość okazała się wielokrotnie niższa. W latach 1960–1961 pisarz utrzymywał się z wyprzedaży swojej biblioteki i okazjonalnych stypendiów (stypendium Kultury, Kongresu Wolności Kultury, zaliczki za włoskie tłumaczenie Srebrnych orłów). W 1963 Parnicki przyjechał na pół roku do Polski. W czasie pobytu w kraju otrzymał Nagrodę im. Włodzimierza Pietrzaka. Po raz kolejny odwiedził Polskę w 1965.

W Polsce Ludowej

W 1967 wrócił do kraju na stałe. Zajął się twórczością literacką, nie dając się zaangażować w działalność polityczną. W 1972 otrzymał nagrodę państwową I stopnia, a w 1986 uhonorowany został tytułem „Zasłużony dla Kultury Narodowej”. Laureat Nagrody „Miesięcznika Literackiego” (1980) za książkę „Historia w literaturę przekuwana” (Wyd. Czytelnik).

Zmarł w 1988 w Warszawie w trakcie pracy nad 4-tomową kolejną powieścią historyczną. Został pochowany 14 grudnia 1988 na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera K-5-55). W pogrzebie wziął udział m. in. minister kultury i sztuki prof. Aleksander Krawczuk.

Twórczość

Oficjalnym debiutem Parnickiego była powieść historyczno-biograficzna Aecjusz, ostatni Rzymianin (1936), w napisaniu kontynuacji przeszkodził mu wybuch wojny. Kilka lat później, przebywając w Jerozolimie, napisał i wydał Srebrne orły (1943). Oba te utwory należą do najpopularniejszych, a zarazem stosunkowo najłatwiejszych w dorobku pisarza. W latach 50. i 60. (tzw. „okres meksykański”) powstały jego najważniejsze powieści historyczne – m.in. Koniec „Zgody Narodów”, Słowo i ciało oraz trylogia Twarz księżyca. Kolejne utwory pisarza cechuje ewolucja w kierunku autotematyzmu, autobiografizmu i fantastyki naukowej.

Pisarstwo Parnickiego, erudycyjne i wymagające wytrwałego odbiorcy, choć tematyką obejmuje dwa tysiąclecia, wszelkie niemal nacje i zakątki świata, zdominowane zostało przez dwa zasadnicze momenty dziejowe: późne cesarstwo rzymskie i narodziny w jego łonie chrześcijaństwa oraz początki państwa polskiego i jego miejsce w ówczesnej Europie. Całą twórczość pisarza cechuje kosmopolityzm i brak jakiejkolwiek stronniczości narodowościowej czy światopoglądowej. Jego utwory dążą nie tyle do odtworzenia zewnętrznego kolorytu, co głębiej rozumianej atmosfery kulturowo-intelektualnej danej epoki, a także do ukazania procesu przenikania się różnych kultur i ich wpływów.

Teodor Parnicki był także najważniejszym krytykiem i teoretykiem powieści historycznej od czasów Józefa Ignacego Kraszewskiego. Począwszy od lat 30. XX wieku, w swoich licznych szkicach i wykładach postulował odnowę gatunku, której sam się zresztą podjął, ale – jak sam przyznawał – nie podołał. Wierzył, że o historii można pisać w sposób inny niż robił to Henryk Sienkiewicz i polemice z powieścią sienkiewiczowską poświęcił wiele uwagi. Był znawcą literatury rosyjskiej i radzieckiej.

Wśród autorów i myślicieli, którzy wywarli wpływ na twórczość pisarza, byli m.in. Juliusz Słowacki, Henryk Sienkiewicz, a także: Dante Alighieri, Aleksander Dumas (ojciec), Dmitrij Mereżkowski, Mark Ałdanow, Nikołaj Bierdiajew i Arnold Joseph Toynbee. O twórczości Parnickiego pisali m.in. Ryszard Koziołek, Stefan Szymutko, Jacek Hajduk, Krzysztof Uniłowski.

Tablica pamiątkowa na domu przy ul. Szymona Zimorowicza 2 w Warszawie
Grób Teodora Parnickiego

Ważniejsze utwory

Powieści według okresu, w którym toczy się ich akcja

Powieści Parnickiego na osi czasu
 Starożytność
 Średniowiecze
 Nowożytność



Uwagi

  1. ↑ Elżbieta Parnicka z domu Jackowska (1909-1983), ukończyła studia chemiczne na Uniwersytecie Lwowskim. Małżonkowie zostali rozdzieleni przez wojnę. Wydane w latach 1944–1945 w Jerozolimie Srebrne orły pisarz zadedykował Elżbiecie Parnickiej, gdziekolwiek jest.
  2. ↑ Eleonora Parnicka z domu Kubińska, primo voto Grygier (ur. 1922), była siostrzenicą starosty nieświeskiego Antoniego Winczewskiego, z którym po 17 września znalazła się na Litwie. W czerwcu 1940 po wkroczeniu wojsk sowieckich na Litwę została wywieziona do Komi. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski pracowała w Delegaturze Ambasady w Syktywkarze. Aresztowana pod zarzutem szpiegostwa, zwolniona po interwencji dyplomatycznej, jesienią 1942 znalazła się w Kujbyszewie. Po zerwaniu stosunków między rządem RP a Moskwą znalazła się w Persji. Wiosną 1943 została wezwana do MSZ w Londynie, gdzie pracowała do 1952.

Przypisy

  1. ↑ List Teodora Parnickiego do Jerzego Giedroycia [online], web.archive.org, 30 grudnia 2003 [dostęp 2022-08-18] [zarchiwizowane z adresu 2003-12-30].
  2. ↑ Giedroyć 2014 ↓, s. 62-64.
  3. ↑ Czermińska 1974 ↓, s. 10-12.
  4. ↑ Giedroyć 2014 ↓, s. 15, 62.
  5. ↑ Czermińska 1974 ↓, s. 12-13.
  6. 1 2 3 Czermińska 1974 ↓, s. 13-14.
  7. ↑ Kazimierz Rędziński. Studenci żydowscy we Lwowie w latach 1918–1939. „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Pedagogika”. XXV, s. 591–592, 2016. ISSN 1734-185X.
  8. ↑ Giedroyć 2014 ↓, s. 54.
  9. ↑ Czermińska 1974 ↓, s. 14.
  10. ↑ Giedroyć 2014 ↓, s. 65-66.
  11. ↑ Giedroyć 2014 ↓, s. 104-105.
  12. 1 2 Czermińska 1974 ↓, s. 109-110.
  13. ↑ Dziennik Polski, rok XXVIII, nr 172 (8835), s. 3.
  14. ↑ „Życie Literackie”, nr 31, 3 sierpnia 1980, s. 15.
  15. ↑ Wyszukiwarka cmentarna – Warszawskie cmentarze.
  16. ↑ Pogrzeb Teodora Parnickiego, "Trybuna Ludu", nr 291, 15 grudnia 1988, s. 8.

Bibliografia

Linki zewnętrzne