Ubogla
 Gilliesia isopetala | |
| Systematyka | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Podkrólestwo | |
| Nadgromada | |
| Gromada | |
| Podgromada | |
| Nadklasa | |
| Klasa | |
| Nadrząd | |
| Rząd | |
| Rodzina | |
| Podrodzina | |
| Rodzaj |
ubogla |
| Nazwa systematyczna | |
| Gilliesia Lindl. Bot. Reg. 12: t. 992 (1826) | |
| Typ nomenklatoryczny | |
|
Gilliesia graminea Lindl. | |
Ubogla (Gilliesia Lindl.) – rodzaj roślin należących do rodziny amarylkowatych (Amaryllidaceae), obejmujący 13 gatunków występujących endemicznie w Ameryce Południowej, na obszarze północno-zachodniej i południowej Argentyny oraz środkowego Chile.
Morfologia
_(8609988225).jpg)
- Pokrój
- Wieloletnie rośliny zielne.
- Liście
- Rośliny tworzą jeden lub dwa równowąskie, spłaszczone liście, zwężające się od nasady.
- Kwiaty
- Kwiaty grzbieciste, zielonkawe do fioletowych, wyrastające na długich szypułkach, zebrane po 2-9 w baldach. Kwiatostan wyrasta na smukłym głąbiku, dłuższym od liści. Kwiat podparty jest dwoma listkami okrywy o nierównej wielkości. Budowa kwiatów tych roślin różni się od innych z podrodziny czosnkowych tym, że ich okwiat zbudowany jest ze zmiennej liczby listków (od pięciu do sześciu położonych w dwóch okółkach) oraz zmiennej symetrii, również w ramach tej samej rośliny. Większość kwiatów jest dwustronnie symetryczna, jednak niekiedy kwiaty wykazują asymetrię: w niektórych jeden z dwóch bocznych listków zewnętrznego okółka jest dwuwrębny, w innych listki te mają różne rozmiary i kształty. U G. graminea zewnętrzny środkowy listek jest nieco większy niż pozostałe dwa. Duża jest również zmienność listków wewnętrznego okółka: od małych odchylonych struktur do wielkości zbliżonej do listków okółka zewnętrznego. W kwiatach G. graminea obecne są ponadto dwa różne typy przydatków, które w dużej mierze odpowiadają za mimikrę seksualną tych roślin: dwie grube struktury, które rozciągają się odosiowo i przypominają pokrywy skrzydłowe owadów oraz kilka długich, wąskich wyrostków otaczających pręcikowie (dłuższych od strony "odwłoka"), pochodzących od nasady listków i przypominających nogi owadów. Dwa wewnętrzne listki boczne okwiatu przypominają skrzydła, a dwa z trzech pręcików przypomina oczy. Podobne przydatki obecne są u wszystkich gatunków tego rodzaju. Nitki pręcików zrośnięte u nasady w rurkę otaczającą słupek, z jednej strony otwartą szczeliną. Trzy pręciki przednie płodne, trzy tylne zredukowane do prątniczek. Zalążnia eliptyczna, górna, trójkomorowa, z 8 zalążkami w każdej komorze. Miodniki nieobecne. Szyjka słupka smukła, lekko trójklapowa.
Biologia
- Rozwój
- Geofity cebulowe. Przypominające uskrzydlonego owada kwiaty G. graminea oraz obecność osmoforów i brak nektaru wskazują na mechanizm zapylania oparty na oszustwie seksualnym, podobny do tego, który występuje u niektórych storczyków. Niewiele wiadomo o biologii zapylania i zapylaczach tych roślin, które najczęściej kwitną wczesną wiosną, od sierpnia do października (a niekiedy późną zimą). U roślin z tego gatunku obserwowano jednak samopylność i apomiksję.
- Cechy fitochemiczne
- Rośliny zawierają saponiny. Łuski cebul zawierają flawonoidy: glikozydy kwercetyny.
- Relacje z innymi gatunkami
- Rośliny z tego rodzaju wchodzą w mikoryzę arbuskularną z grzybami.
Systematyka
- Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany System APG V z 2026)
Rodzaj należy do plemienia Gilliesieae w podrodzinie czosnkowych (Allioideae) wyróżnianej w ramach rodziny amarylkowatych (Amaryllidaceae) w obrębie rzędu szparagowców Asparagales w kladzie jednoliściennych.
We wcześniejszych ujęciach zaliczany do rodziny Gilliesiaceae lub czosnkowatych Alliaceae.
- Wykaz gatunków
- Gilliesia atropurpurea (Phil.) M.F.Fay & Christenh.
- Gilliesia attenuata (Ravenna) M.F.Fay & Christenh.
- Gilliesia brevicoalita (Ravenna) M.F.Fay & Christenh.
- Gilliesia curacavina (Ravenna) M.F.Fay & Christenh.
- Gilliesia curicana Ravenna
- Gilliesia cuspidata (Harv. ex Baker) M.F.Fay & Christenh.
- Gilliesia dimera Ravenna
- Gilliesia graminea Lindl.
- Gilliesia isopetala Ravenna
- Gilliesia miersioides (Phil.) M.F.Fay & Christenh.
- Gilliesia monophylla Reiche
- Gilliesia montana Poepp. & Endl.
- Gilliesia nahuelbutae Ravenna
Nazewnictwo
- Etymologia nazwy naukowej
- Nazwa naukowa rodzaju została nadana na cześć Johna Gilliesa, lekarza marynarki Edynburgu, który w okresie zamieszkiwania w Chile w latach 1823-1828 wysyłał do Królewskich Ogrodów Botanicznych w Kew oraz do Muzeum Historii Naturalnej w Londynie okazy zielnikowe flory chilijskiej.
- Nazwy zwyczajowe w języku polskim
- Polska nazwa rodzaju ubogla dla rodzaju Gilliesia, za polskim tłumaczeniem Tytusa Chałubińskiego Wykładu początków botaniki A. du Jussieu z 1849 r., została podana między innymi w wydanym w tym samym roku Ukazicielu polskich nazwisk na rodzaje królestwa roślinnego Antoniego Wagi, Słowniku języka polskiego pod redakcją Aleksandra Zdanowicza z 1861 r., Słowniku nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich... Erazma Majewskiego z 1894 r. i Słowniku polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin, poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach z roku 1900, pod redakcją Józefa Rostafińskiego. W wydanym w 2008 Słowniku roślin zielnych łacińsko-polskim Wiesława Gawrysia rodzaj nie został ujęty.
- Synonimy taksonomiczne
- Solaria Phil.
- Symea Baker
- Gethyum Phil.
- Ancrumia Harv. ex Baker
- Homonimy taksonomiczne
- Gilliesia Peters & Edmunds, 1970 to również rodzaj jętek z rodziny szczecielowatych (Leptophlebiidae).
Przypisy
- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- 1 2 Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-11-11] (ang.).
- 1 2 3 4 Plants of the World Online (POWO). The Royal Botanic Gardens, Kew, 2026. [dostęp 2026-11-11]. (ang.).
- ↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2021-02-14]. (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 Muñoz M. i Moreira A.: Géneros Endémicos Monocotiledóneas, Chile: Gilliesia. [dostęp 2021-02-14].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 K. Rahn: Alliaceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons: Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998. DOI: 10.1007/978-3-662-03533-7. ISBN 978-3-662-03533-7. (ang.).
- 1 2 3 Floral anatomy and systematics of Alliaceae with particular reference to Gilliesia, a presumed insect mimic with strongly zygomorphic flowers } autor = Rudall Paula J., Bateman Richard M., Fay Michael F., Eastman Alison. „American Journal of Botany”. 89 (12), s. 1867–1883, 2002.
- ↑ Torres-Mellado G.A., Escobar I., Palfner G., Casanova-Katny A.. Mycotrophy in Gilliesieae, a threatened and poorly known tribe of Alliaceae from central Chile. „Revista Chilena de Historia Natural”. 85 (1), s. 179-186, 2012.
- ↑ Ravenna P.. The family Gilliesiaceae. „Onira Botanical Leaflets”. 4, s. 11–14, 2000.
- ↑ Martyn Rix, Kit Strange i Paula J. Rudall. Gilliesia montana: Amaryllidaceae — Allioideae. „Curtis's Botanical Magazine”. 30 (1), s. 28, 2013.
- ↑ Jakub Waga, Antoni Waga: Flora polonica: indices. Warszawa: Drukarnia Stanisława Strąbskiego, 1849.
- ↑ Aleksander Zdanowicz: Słownik języka polskiego. T. 2. Selbstverlag, 1861.
- ↑ Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich.... T. 2: T. 2.: Słownik Łacińsko – Polski.... Warszawa: Druk Noskowskiego, 1894. (pol.).
- ↑ Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin, poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900. (pol.).
- ↑ Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych: łacińsko-polski. Kraków: Officina Botanica, 2008. ISBN 978-83-925110-5-2.
- 1 2 Global Biodiversity Information Facility (GBIF) Backbone Taxonomy. GBIF Secretariat. [dostęp 2021-02-14]. (ang.).
Identyfikatory zewnętrzne (takson):