Wachlarzyk

Wachlarzyk (łac., ang. rhipidium) – rodzaj kwiatostanu z grupy wierzchotek jednoramiennych. Ma kwiat na szczycie pędu. Rozgałęzia się naprzemiennie z kąta liścia po jednej stronie osi, a następnie z kąta liścia po drugiej stronie, przy czym kwiaty osadzone są w jednej płaszczyźnie. Niekiedy, przy szypułkach różnej długości (gdy wszystkie kwiaty dorastają mniej więcej do tego samego poziomu), cały kwiatostan przypomina baldachogrono.

Wachlarzyk z szypułkami różnej długości

Różni się od sierpika, który rozgałęzia się po jednej stronie osi kwiatostanu. Różni się od dwurzędki, która rozgałęzia się naprzemiennie, ale kwiaty wyrastają w dwóch rzędach i z góry są ułożone zygzakowato.

W wierzchotkach jednoramiennych możliwe jest również występowanie stopniowych przejść między różnymi ich typami. Pewne stadia przejścia od wachlarzyka do dwurzędki można zaobserwować w rozgałęzieniach kwiatostanu Acis autumnalis i Elegia capensis. Formę przejściową między wachlarzykiem a skrętkiem może stanowić typ kwiatostanu występujący u roślin z rodzaju przyklęk.

Terminologia

W polskiej literaturze przedmiotu definicja wachlarzyka może obejmować wszystkie kwiatostany typu wierzchotki jednoramiennej, w których odgałęzienia boczne powstają na przemian po obu stronach kwiatostanu, obejmując tą definicją dwurzędkę.

W „Botanice szkolnej dla klas wyższych” Józefa Rostafińskiego z 1886 roku wachlarzyk (łac. rhipidium, niem. Füchel) opisuje kwiatostan o ulistnieniu skrętoległym, dwuszeregowym, w którym z pierwszej szypułki druga wychodzi na prawą stronę, trzecia z drugiej na lewą i tak kolejno w obie strony, w jednej płaszczyźnie, tworząc kwiatostan płaski.

W artykule opublikowanym w „Rozprawach Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii Umiejętności” z 1914 roku wachlarzyk (ripidium) opisany był jako dwustronny typ wierzchotki jednoramiennej.

W podręczniku akademickim do botaniki Zygmunta Wóycickiego z 1924 roku wachlarzyk (rhipodium) jest podany jako jedna z odmian wierzchotki jednodzielnej.

Przykłady

Przykładem roślin, u których występują kwiatostany o typie wachlarzyka, jest rodzina kosaćcowatych, u których wachlarzyki, występujące pojedynczo, a także ułożone wiechowato, kłosowato lub w inny sposób skupione na końcach pędów, złożone są w baldachowate kwiatostany. Wachlarzyki w tej rodzinie niekiedy zredukowane są do pojedynczych kwiatów. W podrodzinie Nivenioideae para wachlarzyków jest częściowo zrośnięta.

Przypisy

1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Glossary Q-Z, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-08-19] (ang.).
↑ Henk J. Beentje: The Kew plant glossary: an illustrated dictionary of plant terms. Wyd. 2. Richmond: Kew publishing, 2012, s. 23. ISBN 978-1-84246-604-9.
↑ Focko Weberling: Morphology of Flowers and Inflorescences. 1992, s. 214–215. ISBN 978-0-521-43832-2.
↑ Nordal I.: Hypoxidaceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons: Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 287. DOI: 10.1007/978-3-662-03533-7. ISBN 978-3-662-03533-7. (ang.).
↑ Alicja Szwejkowska, Jerzy Szwejkowski: Botanika. Wyd. 2. T. 1: Morfologia. 2003, s. 292. ISBN 978-83-01-13946-9.
↑ Konstanty Stecki: Botanika dla Wyższych Szkół Rolniczych. Wyd. 1. Wrocław: PWN, 1966.
↑ Józef Rostafiński: Botanika szkolna dla klas wyższych. Kraków: Towarzystwo Nauczycieli Szkół Wyższych, 1886, s. 94–95.
↑ Janina Małkowska. O młodoliściach Angiopteris Teysmanniana. „Rozprawy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii Umiejętności”. 14B (2), s. 190, 1914.
↑ Zygmunt Wóycicki: Botanika. Część I. Warszawa: Wydawnictwo Koła Medyków Studentów Uniwersytetu Warszawskiego, 1924, s. 96–97.
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-08-22] (ang.).
↑ Goldblatt P. i Rudall P.: Iridaceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons: Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 295–324. DOI: 10.1007/978-3-662-03533-7. ISBN 978-3-662-03533-7. (ang.).

[mobot-1] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Glossary Q-Z, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-08-19] (ang.).

[kew-2] Henk J. Beentje: The Kew plant glossary: an illustrated dictionary of plant terms. Wyd. 2. Richmond: Kew publishing, 2012, s. 23. ISBN 978-1-84246-604-9.

[3] Focko Weberling: Morphology of Flowers and Inflorescences. 1992, s. 214–215. ISBN 978-0-521-43832-2.

[4] Nordal I.: Hypoxidaceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons: Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 287. DOI: 10.1007/978-3-662-03533-7. ISBN 978-3-662-03533-7. (ang.).

[5] Alicja Szwejkowska, Jerzy Szwejkowski: Botanika. Wyd. 2. T. 1: Morfologia. 2003, s. 292. ISBN 978-83-01-13946-9.

[6] Konstanty Stecki: Botanika dla Wyższych Szkół Rolniczych. Wyd. 1. Wrocław: PWN, 1966.

[7] Józef Rostafiński: Botanika szkolna dla klas wyższych. Kraków: Towarzystwo Nauczycieli Szkół Wyższych, 1886, s. 94–95.

[8] Janina Małkowska. O młodoliściach Angiopteris Teysmanniana. „Rozprawy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii Umiejętności”. 14B (2), s. 190, 1914.

[9] Zygmunt Wóycicki: Botanika. Część I. Warszawa: Wydawnictwo Koła Medyków Studentów Uniwersytetu Warszawskiego, 1924, s. 96–97.

[10] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-08-22] (ang.).

[11] Goldblatt P. i Rudall P.: Iridaceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons: Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 295–324. DOI: 10.1007/978-3-662-03533-7. ISBN 978-3-662-03533-7. (ang.).