Ma długość 272 km, z czego pierwsze 80 km w Grecji, a pozostałe 192 km w Albanii. Jej źródła znajdują się w górach Pindos, w masywie Avgo na wysokości 1343 m n.p.m. Powierzchnia zlewni rzeki Wjosy wynosi 6704 km² z czego 4365 km² na obszarze Albani. Uchodzi do Morza Adriatyckiego. Uznawana za jeden z najmniej przekształconych systemów rzecznych Europy.
Charakterystyka przyrodnicza
Rzeka Wjosa wraz z dopływami stanowi miejsce życia organizmów z różnych grup taksonomicznych i lokalne centrum bioróżnorodności. Z uwagi na niewielki stopień antropogenicznych przekształceń i zachowaną ciągłość ekologiczną (brak zapór i in. sztucznych barier) dorzecze Wjosy stanowi modelowy przykład naturalnego systemu rzecznego w obszarze śródziemnomorskim cechujący się wysoką bioróżnorodnością oraz wysokim stopniem endemizmu.
Warunki hydrologiczne i geomorfologiczne
Wjosa charakteryzuje się reżimem pluwialno-niwalnym z wysokimi opadami i najwyższymi przepływami występującymi w okresie zimy/wczesnej wiosny. Wysokie przepływy (powyżej 200 m³/s) w Pocem występują od grudnia do kwietnia. Od czerwca do października przepływ wynosi zwykle mniej niż 100 m³/s. Średni przepływ Wjosy to 141,5 m³/s w przekroju wodowskazowym Pocem i 195 m³/s przy ujściu. Maksymalny przepływ zarejestrowany w Pocem wyniósł 4160 m³/s.
Koryto Wjosy w górnym i środkowym biegu jest roztokowe, miejscami proste, a w dolnym biegu kręte i meandrujące. Wjosa przepływa przez góry Epiru Albańskiego zbudowane głównie z wapieni i fliszu. Duży udział wapieni w materiale niesionym przez rzekę nadaje jej charakterystyczny błękitny kolor. Duże nachylenie stoków, łatwo erodujący materiał i użytkowanie zlewni (duża powierzchnia uprawiana lub wypasana) sprzyja denudacji, a więc dużej dostawie materiału do koryta rzeki i poszerzaniu koryta oraz wykształcania się koryt roztokowych. Koryto Wjosy w maksymalnie ma ponad 1300 m szerokości, z kolei w
Ujście Sarantaporos do Wjosy
odcinkach przełomowych w środkowym biegu nawet tylko 15 metrów.
Dorzecze Wjosy zagrożone jest budową zapór i hydroelektrowni. Na samej Wjosie planowana była budowa hydroelektrowni Pocem-Kalivac. Dodatkowo, na dopływach planowana była budowa ok. 40 zapór. Budowa zapór na tak naturalnej rzece oznaczałaby katastrofę ekologiczną, skutkowałaby lokalnymi ekstynkcjami i zmniejszeniem populacji wielu gatunków ryb. Jedna z zapór na Wjosie była od lat w trakcie budowy, jednak bez naruszenia samego koryta rzeki.
Na rzecz ochrony rzeki Wjosy działają naukowcy, aktywiści i organizacje pozarządowe z Albanii i Europy. We wrześniu 2020 roku udało się osiągnąć pewien sukces - premier Albanii Edi Rama i prezydent Ilir Meta ogłosili, że aktualne pozwolenia na budowę hydroelektrowni na Wjosie zostają cofnięte, poparli także projekt utworzenia Parku Narodowego Dzikiej Rzeki Wjosy.
13 marca 2023 roku Minister Środowiska Albanii Mirela Kumbaro ogłosiła utworzenie Parku Narodowego Dzikiej Rzeki Wjosy (alb. Park Kombëtar i Lumit të Egër Vjosa) obejmującego w całości koryto Wjosy oraz jej głównych dopływów: Drino, Bënçe i Shushicë na terytorium Albanii. Powierzchnia parku narodowego wynosi 12 727 ha.
W 2025 r. fragment delty Wjosy i przyległych lagun Vjosa-Narta został ogrodzony drutem kolczastym, w celu budowy hoteli. Na tym obszarze powstaje również międzynarodowe lotnisko. Sprzedaż terenów chronionych przez rząd i budowa hoteli przez inwestorów powiązanych z Donaldem Trumpem wywołała największe protesty w Albanii od czasu upadku reżimu Envera Hoxhy - rewolucję flamingów. Protesty wzięły nazwę od flamingów licznie występujących w delcie Wjosy. Delta Wjosy to ostatnia naturalna delta rzeki w basenie Morza Śródziemnego.
1234FritzF.SchiemerFritzF., SajmirS.BeqirajSajmirS., AntonA.DrescherAntonA., WolframW.GrafWolframW., GregoryG.EggerGregoryG., The Vjosa River corridor: a model of natural hydro-morphodynamics and a hotspot of highly threatened ecosystems of European significance, „Landscape Ecology”, 35 (4), 2020, s. 953–968, DOI:10.1007/s10980-020-00993-y, ISSN1572-9761 [dostęp 2020-10-24](ang.).
↑SpaseS.ShumkaSpaseS. i inni, The Vjosa catchment – a natural heritage Spase, „Acta ZooBot Austria”, 155, 2018.
123SpaseS.ShumkaSpaseS., PaulP.MeulenbroekPaulP., Fritz Schiemer & Radek ŠandaF.S.& R.Š.BasedFritz Schiemer & Radek ŠandaF.S.& R.Š., Fishes of the River Vjosa – an annotated Checklist Spase, „Acta ZooBot Austria”, 155, 2018.
12FritzF.SchiemerFritzF., AntonA.DrescherAntonA., ChristophCh.HauerChristophCh., UlrichU.SchwarzUlrichU., The Vjosa River corridor: a riverine ecosystem of European significance, „Acta ZooBot Austria”, 155, 2018.
123N.G.N.G.BogutskayaN.G.N.G., P.P.ZupančičP.P., A.M.A.M.NasekaA.M.A.M., TWO NEW SPECIES OF FRESHWATER FISHES OF THE GENUS ALBURNOIDES, A. FANGFANGAE AND A. DEVOLLI (ACTINOPTERYGII: CYPRINIDAE), FROM THE ADRIATIC SEA BASIN IN ALBANIA, „Proceedings of the Zoological Institute RAS”, 2010.
12SchwarzS.U.SchwarzS., GrafG.W.GrafG., WeissW.S.WeissW., Lopes-LimaL.L.M.Lopes-LimaL.L., ChamberlainCh.L.ChamberlainCh., Eco-masterplan for Balkan Rivers [online], 2018.
