Płaca (z łac. pensio, inne nazwy wynagrodzenie, pensja, zapłata, gratyfikacja) – ogół wydatków pieniężnych i innych świadczeń wypłacanych pracownikom z tytułu zatrudnienia w podmiocie gospodarczym. Obejmuje wypłaty pieniężne, inne świadczenia oraz wartość tzw. świadczeń w naturze (towary, materiały, usługi itp.) lub ekwiwalenty wypłacane pracownikom lub innym osobom fizycznym przez pracodawcę za wykonaną na jego rzecz pracę.
Wynagrodzenia są kosztem pracy. Są mniej elastyczne niż ceny, w szczególności rzadko ulegają obniżeniu w sytuacji spadku popytu na pracę lub wzrostu podaży pracy. Ta tzw. sztywność wynagrodzeń może być przyczyną bezrobocia.
Konwencja MOP Nr 95 o ochronie płacy z 1 lipca 1949 r. ustanawia, że zarobki powinny być wypłacane w regularnych odstępach czasu (art. 12), zabrania takich sposobów wypłaty, które pozbawiają pracownika istotnej możliwości porzucenia pracy. Zabrania też by pracodawca ograniczał w jakikolwiek sposób wolność pracownika w dysponowaniu swą płacą (art. 6). W razie upadku przedsiębiorstwa pracownicy w nim zatrudnieni mają być traktowani jako wierzyciele uprzywilejowani, ich roszczenia mają pierwszeństwo (art. 11). Zabronione jest wypłacanie w środkach odurzających (art. 4) lub dokonywanie wypłaty w sklepach sprzedaży takich środków (art. 13).
Postanowienia te uzupełnia Konwencja nr 173 dotycząca ochrony roszczeń pracowników w wypadku niewypłacalności pracodawcy z 3 czerwca 1992 r. Konwencja nr 100 z 29 czerwca 1951 gwarantuje jednakowe wynagrodzenie dla pracujących mężczyzn i kobiet za pracę jednakowej wartości. O prawie do godziwego wynagrodzenia mówi także Powszechna Deklaracja Praw Człowieka w art. 23 oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych w art. 7.
Wysokość wynagrodzenia jest ustalana przy zawieraniu umowy, a więc przed wykonaniem pracy lub dzieła. Wynagrodzenie obciążone jest podatkiem dochodowym oraz składkami ubezpieczeń społecznych, dlatego rozróżnia się:
Wysokość wynagrodzenia jest uzależniona od wielu czynników. Na wysokość wynagrodzenia wpływają czynniki z makrootoczenia, takie jak poziom rozwoju gospodarczego kraju i regionu, regulacje prawne, sytuacja na rynku pracy oraz pozycja związków zawodowych i organizacji pracodawców. Wysokość płacy wynika również z cech organizacji, w której pracownik jest zatrudniony: branży, jej sytuacji finansowej, technologii wytwarzania oraz kultury organizacyjnej. Istotny wpływ mają także charakterystyki pracownika: jego wykształcenie, umiejętności, pełnione role oraz osiągane wyniki.
Od 1 stycznia 2021 roku minimalna płaca pracownika zatrudnionego na umowę o pracę zwiększyła się o 200 zł i wynosi 2800 zł brutto. Minimalna stawka za godzinę pracy, która dotyczy osób zatrudnionych na zlecenie lub umowę o świadczenie usług, wynosi 18,30 zł brutto.
Z punktu widzenia pracodawcy wynagrodzenia dzielą się na:
Na wynagrodzenia osobowe składają się:
Do wynagrodzeń nie zalicza się w rozumieniu przepisów:
Z ustalonego w umowie wynagrodzenia brutto są obligatoryjnie potrącane różne elementy, w zależności od rodzaju zawartej umowy oraz kilku innych warunków:
| Tytuł potrącenia | Umowa o pracę | Umowa zlecenie i agencyjna | Umowa o dzieło | |
|---|---|---|---|---|
| zaliczka na podatek dochodowy od osób fizycznych | według skali podatkowej | według skali podatkowej pomniejszone o 20% zryczałtowanych kosztów uzyskania przychodów | według skali podatkowej pomniejszone o 20% lub 50% zryczałtowanych kosztów uzyskania przychodów | |
| składki na ubezpieczenia | emerytalne | zawsze | uwarunkowane | jeśli umowę zawarto z własnym pracownikiem |
| rentowe | zawsze | |||
| chorobowe | zawsze | |||
| zdrowotne | częściowo potrącane z zaliczki podatku dochodowego | |||
| inne potrącenia obowiązkowe wynikające z tytułów egzekucyjnych i wykonawczych | ||||
Potrącenia dobrowolne dotyczą wynagrodzeń wypłacanych z tytułu umowy o pracę. Pracownik musi na nie złożyć pisemną zgodę. Do takich potrąceń należą np. składki na ubezpieczenie grupowe, składki na związki zawodowe, kluby sportowe, wpłaty do kasy zapomogowo-pożyczkowej itp.
Stopa procentowa składek na ubezpieczenia jest zróżnicowana dla poszczególnych płatników składek. Wysokość stopy procentowej składek obowiązujących w 2017 roku:
| Rodzaj składki | Wartość % | Obciąża: | |
|---|---|---|---|
| zatrudnionego z kwoty brutto wynagrodzenia | pracodawcę niezależnie od kwoty brutto wynagrodzenia | ||
| Emerytalna | 19,52% | Połowa (19,52% / 2) | Połowa (19,52% / 2) |
| Rentowa | 8% | 1,5% | 6,5% |
| Chorobowa | 2,45% | 2,45% | 0% |
| Wypadkowa | 1,80% | 0% | 1,80% |
| Zdrowotna | 9% | Naliczana 9% | 0% |
| Odliczana od podatku 7,75% | 0% | ||
| Fundusz Pracy | 2,45% | 0% | 2,45% |
| FGŚP | 0,1% | 0% | 0,1% |
| FEP | 1,5% | 0% | 1,5% |
Przykładowe obliczenie wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę dla pracownika, który nie dojeżdża do pracy do innej miejscowości i przysługuje mu odliczenie ulgi podatkowej, według parametrów obowiązujących w 2017 roku:
| Opis | Kwota | % |
|---|---|---|
| Wynagrodzenie brutto | 2000 zł | 100,0 |
| Składka ubezpieczenia emerytalnego (9,76%) | 195,20 zł | |
| Składka ubezpieczenia rentowego (1,50%) | 30 zł | |
| Składka ubezpieczenia chorobowego (2,45%) | 49 zł | |
| Razem składki ubezpieczeń społecznych | 274,20 zł | |
| Podstawa naliczenia składki ubezpieczenia zdrowotnego | 1725,80 zł | |
| Składka ubezpieczenia zdrowotnego (9%) | 155,32 zł | |
| Zaliczka na podatek dochodowy po umniejszeniu o część składki ubezpieczenia zdrowotnego | 111 zł | |
| Wynagrodzenie netto | 1459,48 zł | 73 |
| Potrącenia (np. ubezpieczenie grupowe) | 30 zł | |
| Kwota do wypłaty | 1429,48 zł | 71 |