Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej (ZHR) – organizacja harcerska powołana 12 lutego 1989 roku przez instruktorów z terenu całej Polski. Powstała, aby zjednoczyć wysiłki niezależnych środowisk harcerskich poprzez powołanie alternatywnej, niezależnej od władz PRL, ogólnopolskiej organizacji harcerskiej, która bazuje na wartościach chrześcijańskich.
Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej odwołuje się do tradycji ideowej skautingu i polskiego harcerstwa, kontynuuje zasady programowe, metodyczne i organizacyjne Związku Harcerstwa Polskiego lat 1918–1939 oraz rozwija dorobek niezależnych środowisk harcerskich działających po 1945 w ZHP i poza nim (KIHAM, RHR, „harcerstwo niepokorne”). ZHR używa tradycyjnego hymnu, odznak oraz prawa i przyrzeczenia harcerskiego (wersji z 1936 roku). Lilijka harcerska będąca symbolem ZHR to tradycyjna lilijka przepasana w węźle biało-czerwoną szarfą, która została zaprojektowana w 1989 przez hm. Małgorzatę Wojtkiewicz z Sopotu.
ZHR jest członkiem Polskiej Rady Organizacji Młodzieżowych, jako jedna z 6 organizacji wchodzi w skład Izby Pierwszej PROM. Związek objęty jest Honorowym Protektoratem Prezydenta RP i w myśl ustawy z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej stanowi podmiot ochrony ludności.
Historia
Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej powstał w 1989 roku jako wyraz dążeń do odrodzenia tradycyjnego harcerstwa w Polsce, opartego na zasadach wypracowanych przez twórców ruchu na początku XX wieku. Bezpośrednie korzenie ZHR sięgają 1980 roku, kiedy to na fali przemian społecznych związanych z powstaniem NSZZ „Solidarność” zawiązały się Kręgi Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego (KIHAM).
Powstałe we wrześniu i październiku 1980 roku Porozumienie KIHAM, określane czasem mianem „harcerskiej Solidarności”, postawiło sobie za cel głęboką odnowę ZHP. Ruch ten domagał się: przywrócenia tradycyjnej treści Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego (z formułą „służyć Bogu i Polsce” – wersja zawarta w przedwojennym statucie ZHP z 1936 roku), odkłamania historii harcerstwa i oparcia systemu wychowawczego na przykładzie własnym kadry wykazującej się wysokimi wartościami moralnymi.
Kulminacyjnym momentem jawnej działalności KIHAM był Jubileuszowy Zlot 70-lecia Harcerstwa Polskiego w Krakowie (wrzesień 1981), który zgromadził ok. 6 tysięcy uczestników i był pierwszą od lat masową akcją harcerską nienarzuconą odgórnie.
Wprowadzenie stanu wojennego przerwało próby reform. W czerwcu 1982 r. władze ZHP zdelegalizowały Radę Porozumienia KIHAM. Na znak protestu przeciwko tej decyzji pięciu członków Rady Naczelnej ZHP (Grzegorz Nowik, Andrzej Jaczewski, Wojciech Wróblewski, Kazimierz Wiatr, Wiesław Pietruszak) 26 czerwca 1982 opuściło jej obrady i wystosowało do Prezydium Rady pisemny protest. Instruktorzy nie zaprzestali jednak działalności, dostosowując formy pracy do realiów konspiracyjnych. 12 września 1982 roku na Jasnej Górze (przy okazji pielgrzymki) odbyło się ostatnie jawne spotkanie Rady Porozumienia KIHAM, podczas którego wystosowała ona apel do Kręgów, by rozwiązały się, ale pracowały dalej w sposób utajniony. Wewnątrz ZHP powstała niejawna struktura znana jako Ruch Harcerski (później Ruch Harcerski Rzeczypospolitej – RHR).
Kluczowymi elementami integrującymi niezależne środowiska w tym okresie były:
Tradycyjne Prawo i Przyrzeczenie Harcerskie w przedwojennym brzmieniu.
„Biała Służba”: ochotnicza służba porządkowa i sanitarna podczas pielgrzymek Jana Pawła II (1983, 1987), w której brały udział tysiące harcerzy z całego kraju.
Duszpasterstwa Harcerskie: sieć duszpasterstw powstała w latach 1982–1989, która umożliwiała wychowanie w duchu chrześcijańskim poza ścisłą kontrolą władz ZHP.
Deklaracja ideowa „Drogowskazy”: dokument opracowany na potrzeby instruktorów, w zamyśle kładący fundament pod budowę niepodległego państwa polskiego.
Jesienią 1988 roku Ruch Harcerski ujawnił się jako Ruch Harcerski Rzeczypospolitej (RHR) i zgłosił akces do prac Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie. 11 listopada1988 r. powołany został w Gdyni jawny, choć z perspektywy ówczesnego prawa nielegalny, Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej (tak zwany Mały ZHR). W jego skład weszły drużyny z Gdyni, Sopotu, Szczecina i Kotliny Kłodzkiej oraz liczne grono trójmiejskich instruktorów związanych z Ruchem. Podobne lokalne organizacje zawiązywane były nielegalnie w różnych regionach kraju. W środowisku „niepokornych” harcerzy narastał spór o dalszy kierunek działania: część instruktorów dążyła do reaktywowania ZHP w oparciu o statut z 1936 r., inni postulowali budowę nowej, niezależnej organizacji. Napięcia te doprowadziły do zwołania w dniu 12 lutego 1989 roku spotkania w podziemiach kościoła św. Andrzeja w Warszawie.
Powołanie i pierwsze lata organizacji – „Średni ZHR”
Proces tworzenia ogólnopolskiego ZHR zainicjowało spotkanie 51 instruktorów Ruchu Harcerskiego Rzeczypospolitej (RHR) i innych środowisk alternatywnych w podziemiach kościoła św. Andrzeja w Warszawie, 12 lutego 1989 roku. Nazwy dla organizacji użyczył pomorski „Mały ZHR”. Powołano wówczas Komisję Organizacyjną, która podjęła prace nad statutem i rejestracją związku.
Kolejne spotkanie instruktorów odbyło się 25 lutego w kościele św. Zygmunta w Warszawie, gdzie podjęto wiążącą uchwałę o powołaniu Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej jako organizacji ideowo-wychowawczej. Pod uchwałą podpisało się 116 instruktorek i instruktorów harcerskich, kolejne osoby dołączyły swoje podpisy po spotkaniu.
W dniach 1–2 kwietnia 1989 roku w Sopocie odbył się I Zjazd Walny ZHR, w którym uczestniczyło 424 delegatów z całego kraju. Zjazd ten:
wybrał na pierwszego Przewodniczącego ZHR hm. Tomasza Strzembosza, a na Naczelnika – hm. Krzysztofa Stanowskiego,
uchwalił Statut ZHR, który w swojej pierwotnej wersji zawierał dwie roty Przyrzeczenia (uwzględniając formułę dla osób niewierzących),
zadeklarował, że ZHR jest spadkobiercą tradycji ZHP sprzed 1949 roku oraz kontynuatorem dorobku niezależnych środowisk działających po wojnie.
Mimo zmiany systemu politycznego po wyborach czerwcowych 1989 roku, ZHR pozostawał organizacją jawną, lecz formalnie nielegalną ze względu na utrzymujący się ustawowy monopol ZHP na symbole i nazewnictwo harcerskie. Złożony 4 maja 1989 roku wniosek o rejestrację stowarzyszenia przez długi czas pozostawał nierozpatrzony. Przełom przyniosła nowelizacja prawa o stowarzyszeniach w 1990 roku, która zniosła te ograniczenia. 23 kwietnia 1990 roku Sąd Wojewódzki w Warszawie oficjalnie zarejestrował Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej.
Kluczowym momentem dla wewnętrznej struktury i tożsamości związku był II Zjazd ZHR we Wrocławiu (30 listopada – 2 grudnia 1990 roku). Podjęto na nim decyzję o głębokiej reformie, polegającej na rozdziale organizacji na autonomiczne piony żeński i męski. Powołano wówczas: Organizację Harcerek, na której czele stanęła jako Naczelniczka hm. Bogusława Pasieka, Organizację Harcerzy, kierowaną przez Naczelnika hm. Tomasza Maracewicza. Przewodniczącym ZHR ponownie został hm. Tomasz Strzembosz. Zjazd uchwalił również nową wersję statutu, wprowadzając jedną rotę Przyrzeczenia i podkreślając chrześcijański charakter organizacji.
Równolegle z ZHR rozwijała się inicjatywa związane głównie z krakowskim środowiskiem Ruchu Harcerskiego – ZHP rok założenia 1918, która dążyła do reaktywowania przedwojennego ZHP na drodze sądowej. Choć obie organizacje wywodziły się z tego samego pnia „niepokornego harcerstwa”, różniły się strategią i wizją struktur centralnych. Integracji obu środowisk służyły wspólne przedsięwzięcia, z których najbardziej znaczący był Jubileuszowy Zlot 80-lecia Harcerstwa Polskiego w Olsztynie k. Częstochowy (sierpień 1991). Zgromadził on ok. 7 tysięcy uczestników, w tym harcerzy z ZHP poza granicami Kraju oraz organizacji z Litwy, Białorusi i Ukrainy. Zlot połączony był ze służbą podczas Światowych Dni Młodzieży i spotkaniem z Janem Pawłem II.
Zjednoczenie z ZHP-18 – „Duży ZHR”
Ostateczna przegrana ZHP-1918 w sporze sądowym o nazwę z „oficjalnym” ZHP przyspieszyła rozmowy zjednoczeniowe. Pomimo występujących różnic ideowych, dotyczących przede wszystkim stosunku do tradycji przedwojennej, do której ZHP-18 odwoływał się w sposób bardziej bezpośredni i regulaminowy, oraz koncepcji budowania bardziej współczesnej formuły organizacyjnej postulowanej przez ZHR, a także obaw części instruktorów przed utratą nowo ukształtowanej tożsamości ZHR, ostatecznie przeważyła idea jedności.
3 października 1992 roku w Warszawie, w Auditorium Maximum Uniwersytetu Warszawskiego, odbył się Nadzwyczajny Zjazd Zjednoczeniowy, na którym delegaci obu organizacji podjęli uchwałę o połączeniu sił. Połączona organizacja zachowała nazwę Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej. To wydarzenie kończy etap „Średniego ZHR” i rozpoczyna okres „Dużego ZHR”.
W okresie przejściowym (do lutego 1993) organizacją kierowały podwojone władze naczelne. Na czele Organizacji Harcerzy stanęli wspólnie hm. Tomasz Maracewicz (ZHR) i hm. Ryszard Wcisło (ZHP-1918), przy czym faktyczne prowadzenie bieżących prac spoczywało w rękach Maracewicza. W tym czasie nastąpiło sprawne scalenie struktur terenowych, m.in. powołano nowe chorągwie (np. Dolnośląską, Mazowiecką, Małopolską).
Podczas III Zjazdu ZHR (26–28 lutego 1993), odbywającego się na Politechnice Warszawskiej, wybrano nowe, jednolite władze. Funkcję Przewodniczącego objął hm. Wojciech Hausner, natomiast hm. Tomasz Strzembosz otrzymał tytuł Honorowego Przewodniczącego ZHR. Naczelnikiem Harcerzy został hm. Marcin Jędrzejewski, a Naczelniczką Harcerek hm. Maria Kuczma.
Do związku w tym okresie dołączyły także inne mniejsze organizacje, m.in. Salezjański Ruch Programowo-Metodyczny „Dęby”.
Kolejne lata przyniosły dookreślenie fundamentów ideowych organizacji. Podczas IV Zjazdu ZHR (1995) wykreślono ze statutu alternatywną możliwość składania Przyrzeczenia na „Dobro Najwyższe” (formuła dla niewierzących), co wzmocniło chrześcijański, acz niekonfesyjny, profil związku. Podjęto także uchwałę o przystąpieniu do Federacji Harcerstwa Polskiego – funkcjonującej krótko struktury jednoczącej niezależne organizacje harcerskie. Przewodniczącym został hm. Feliks Borodzik.
Latem roku 1997 doszło do Powodzi tysiąclecia, harcerze ZHR podejmowali się służby na terenach dotkniętych kataklizmem. Na V Zjeździe ZHR podtrzymano dotychczasowy kurs, wybierając na przewodniczącego ponownie hm. Feliksa Borodzika. 23 listopada 1997 roku doszło do kolejnego wzmocnienia struktur – z ZHR zjednoczyła się Polska Organizacja Harcerska (POH).
W omawianym okresie ZHR zorganizował szereg dużych imprez, które budowały jego pozycję:
Ustanowienie Patrona: Podczas Mszy św. na zlocie lednickim (13 sierpnia 1999) oficjalnie ogłoszono bł. ks. phm. Stefana Wincentego Frelichowskiego Patronem Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej.
Pod koniec dekady, na VI Zjeździe ZHR (1999), Przewodniczącym Związku został wybrany hm. Piotr Koj z Bytomia. Organizacja wchodziła w nowe tysiąclecie jako stabilna, dojrzała struktura, licząca około 15 tysięcy członków.
Druga dekada działalności (2000–2009)
Druga dekada funkcjonowania Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej była okresem ostatecznej stabilizacji struktur oraz pogłębienia tożsamości ideowej związku jako organizacji chrześcijańskiej. W latach tych ZHR utrzymywał stałą liczebność na poziomie 15–17 tysięcy członków.
W omawianym okresie duże znaczenie miały debaty nad doprecyzowaniem charakteru organizacji. Podczas VII Zjazdu ZHR (2001) delegaci nie wprowadzili jeszcze istotnych zmian w tym zakresie, a proponowana poprawka stwierdzająca wprost chrześcijański charakter związku nie została wówczas przyjęta. Przełom nastąpił podczas VIII Zjazdu ZHR w Gdyni (2004), kiedy to wprowadzono do Statutu poprawkę jasno określającą, że instruktorki i instruktorzy ZHR są chrześcijanami.
Podczas IX Zjazdu (2006) przyjęto uchwałę zobowiązującą władze do tworzenia mechanizmów motywujących kadrę do podejmowania służby w życiu publicznym, przy jednoczesnym zachowaniu apartyjności samej organizacji. Zjazd zastrzegł, że nikt nie może w imieniu ZHR udzielać oficjalnego poparcia jakimkolwiek partiom politycznym lub kandydatom w wyborach.
W drugiej dekadzie istnienia organizacji funkcję Przewodniczącego ZHR pełnili kolejno: wybrany na drugą kadencję w 2001 roku hm. Piotr Koj (do 2004 r.), hm. Kazimierz Wiatr (2004–2006), hm. Marcin Jędrzejewski (2006–2008), hm. Michał Butkiewicz (2008–2012, 2 kadencje).
W tym okresie ZHR zorganizował szereg ogólnopolskich zlotów o charakterze rocznicowym:
Zlot 90-lecia Harcerstwa (2001): Pierwotnie planowany jako duże wydarzenie, ze względów finansowych i powodziowych został ograniczony do Zlotu drużyn „Złotej Koniczyny” oraz wędrowników w Niedzicy, gromadząc ok. 700 uczestników.
Obchody 60. rocznicy Powstania Warszawskiego (2004): ZHR zorganizował w Warszawie równolegle III Narodowy Zlot Harcerzy (w Parku Skaryszewskim) oraz Zlot Harcerek„Bądź Gotów”. W wydarzeniach wzięło udział łącznie 1614 osób, a harcerze pełnili aktywną służbę podczas uroczystości państwowych i otwarcia Muzeum Powstania Warszawskiego.
Zlot „Czerwiec '56” (2006): Odbył się w Poznaniu pod hasłem „Wolność, Prawo i Chleb”, upamiętniając 50. rocznicę poznańskiego czerwca.
Związek kontynuował tradycję „Białej Służby”, m.in. podczas wizyty papieża Benedykta XVI w Polsce w 2006 roku. Rozwijano również obecną od początku istnienia ZHR współpracę z Polakami na Wschodzie (Referat Wschód, którego pracami kierował m.in. hm. Wiesław Turzański). Pod koniec dekady ZHR zaczął przygotowywać się do obchodów stulecia harcerstwa.
Trzecia dekada działalności (2010–2019)
Rok 2010 przyniósł tragiczne wydarzenia, które mocno wpłynęły także na wspólnotę Związku. W katastrofie smoleńskiej (10 kwietnia) zginęli instruktorzy ZHR: hm. Paweł Wypych i phm. Katarzyna Doraczyńska oraz były przewodniczący ZHP działającego poza granicami Kraju, hm. Ryszard Kaczorowski. Harcerki i harcerze Związku podjęli spontaniczną masową służbę podczas okresu żałoby i w trakcie uroczystości pogrzebowych ofiar, jednym z bardziej nagłośnionych działań w tym okresie był udział w ustawieniu krzyża przed Pałacem Prezydenckim w Warszawie. W tym samym roku odbył się XI Zjazd ZHR, podczas którego na drugą kadencję wybrano hm. Michała Butkiewicza.
Prezydent RP Bronisław Komorowski z żoną przed główną bramą Jubileuszowego Zlotu Stulecia Harcerstwa „Kraków 2011”
3 lutego 2012 doszło do zakończenia sporu prawnego i ideowego dotyczącego Krzyża Harcerskiego między ZHR i ZHP – podpisano umowę o wspólnej ochronie tego symbolu. Podczas XII Zjazdu ZHR funkcję Przewodniczącej po raz pierwszy objęła kobieta – hm. Ewa Borkowska-Pastwa. Związek przystąpił również do Polskiej Rady Organizacji Młodzieżowych (PROM).
W styczniu 2013 po raz pierwszy przeprowadzono biwaki w ramach programu Organizacji Harcerzy „Noc Styczniowa 1863”, przybliżające wędrownikom w praktyce realia Powstania Styczniowego. W sierpniu ZHR wspólnie z ZHP zorganizowano w Toruniu Międzynarodowy Zlot „Wicek 2013” w 100. rocznicę urodzin bł. ks. phm. Stefana Wincentego Frelichowskiego. W tym roku zmarł również hm. Feliks Borodzik, były Przewodniczący ZHR.
Rok 2014 był czasem obchodów 25-lecia ZHR. W Gdańsku odbył się XIV Zjazd ZHR, który dokonał wyboru hm. Ewy Borkowskiej-Pastwy na kolejną kadencję. W Warszawie zorganizowano zlot „Jutro Powstanie!”, a w Piaskach powołano Centrum Edukacji Historycznej „Latarnia” im. prof. Tomasza Strzembosza.
W roku 2015 odbył się Zjazd Strategiczny w Poznaniu.
Rok 2016 przyniósł Związkowi wyraz uznania ze strony państwa – nagrodę IPN „Kustosz Pamięci Narodowej”. Podczas XV Zjazdu ZHR nowym Przewodniczącym został hm. Grzegorz Nowik. Latem harcerze pełnili „Białą Służbę” podczas Światowych Dni Młodzieży w Krakowie – zabezpieczali medycznie szereg wydarzeń związanych z wizytą papieża Franciszka. W ramach ŚDM w Krakowie odbył się również zlot harcerski ZHR.
Jesienią 2017 roku zainaugurowano program edukacyjny „Niepodległa 1918–2018”, którego celem było przeżycie setnej rocznicy odzyskania Niepodległości w szerokich kręgach społeczeństwa, w kraju i poza jego granicami. Program otrzymał patronat Ministra Edukacji Narodowej i poza drużynami harcerskimi obejmował także szkoły.
W roku 2018 podczas XVI Zjazdu ZHR hm. Grzegorz Nowik został wybrany na drugą kadencję. Staraniem Związku, 11 listopada Prezydent RP Andrzej Duda pośmiertnie odznaczył Andrzeja i Olgę MałkowskichOrderem Orła Białego. ZHR podpisał również umowę z NIW na realizację Rządowego Programu Wsparcia Rozwoju Organizacji Harcerskich (ROHiS).
Rok 2019 był rokiem Jubileuszu 30-lecia Związku. Pierwszym jego elementem była „Biała Służba” pełniona przez Harcerskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowej ZHR na ŚDM w Panamie (styczeń). Kontyngent medyczny liczył 200 ratowników HOPR. Medialnym rozgłos zdobyła sytuacja uratowania przez harcerzy życia wolontariuszce z Salwadoru. Kulminacją obchodów był Jubileuszowy Zlot Trzydziestolecia ZHR w Rybakach, który zgromadził około 6 tysięcy uczestników. Gośćmi Zlotu byli m.in. urzędujący premier RP Mateusz Morawiecki i prezydent Andrzej Duda. Dekadę zamknęło przyznanie ZHR tytułu Organizacji Pozarządowej Roku 2019 na Forum Ekonomicznym w Karpaczu.
Rok 2020 został zdominowany przez wybuch pandemii COVID-19. 11 marca Naczelnictwo ZHR powołało Pogotowie Harcerek i Harcerzy ZHR, nawiązujące do tradycji pogotowi wojennych z lat 1938–1939 oraz Zimowego Pogotowia Harcerek i Harcerzy działającego w okresie 1981–1982. Harcerze podjęli służbę pomocową, m.in. wspierając seniorów i osoby w kwarantannie. Z powodu obostrzeń sanitarnych, po raz pierwszy w historii, Nadzwyczajny Zjazd ZHR (18 kwietnia) odbył się w formule zdalnej, podejmując decyzję o przedłużeniu kadencji władz.
W roku 2021 (27–29 sierpnia) w Ząbiu odbył się XVII Zjazd ZHR, który wybrał nowe władze naczelne z hm. Karolem Siergiejem jako Przewodniczącym na czele. Pomimo trwającej pandemii realizowano program edukacyjny „Tobie Polsko ZHR”, upamiętniający 100. rocznicę powstań śląskich. W tym roku wdrożono również program „Bezpieczny ZHR”, mający na celu podniesienie standardów bezpieczeństwa i ochrony małoletnich.
Rok 2022 przyniósł wyzwanie związane z wojną na Ukrainie. Natychmiast po rosyjskiej agresji (24 lutego) powołano Sztab Kryzysowy ZHR, a środowiska harcerskie z całego kraju zaangażowały się w pomoc uchodźcom na granicy oraz w punktach recepcyjnych. Harcerze ZHR pełnili dyżury na przejściach granicznych, gdzie przyjmowali uchodźców, zapewniali pomoc medyczną, sortowali dary, zapewniali gorące napoje, koce i transport w głąb Polski. Rok zwieńczył Nadzwyczajny Zjazd ZHR (listopad) w Warszawie, na którym przyjęto Strategię ZHR.
W roku 2023 (1–3 września) obradował XVIII Zjazd ZHR w Ząbiu. Przewodniczącym Związku został hm. Krzysztof Wójtowicz.
We wrześniu 2024 roku Europę Środkową nawiedziła powódź, w Polsce najdotkliwsze skutki przyniosła w województwach Dolnośląskim, Opolskim i Śląskim. Harcerze ZHR w ramach działań Pogotowia Harcerek i Harcerzy nieśli pomoc mieszkańcom dotkniętych klęską żywiołową obszarów. Rok 2024 był też rokiem Jubileuszu 35-lecia ZHR. Kulminacją obchodów była uroczysta Gala w Operze Krakowskiej, w której uczestniczył Prezydent RP Andrzej Duda. Prezydent wręczył w trakcie niej odznaczenia państwowe zasłużonym instruktorom Związku. W tym samym roku powstał projekt „Strefa wsparcia ZHR” zapewniający profilaktykę zdrowia psychicznego członkom organizacji.
W kwietniu 2025 w Zakościelu koło Spały odbył się XIX Zjazd ZHR. Na przewodniczącą Związku wybrano hm. Annę Magdalenę Malinowską.
Harcerze podczas Turniej Drużyn Puszczańskich „Podhale 2023”, corocznego wydarzenia wyłaniającego najlepszą kategoryzacyjnie drużynę Organizacji Harcerzy ZHR
Praca wychowawcza Związku opiera się na metodzie harcerskiej i prowadzona jest w odrębnych organizacjach harcerek i harcerzy (wychowanie zróżnicowane ze względu na płeć).
Metoda harcerska w ZHR opiera się na kluczowych elementach: Prawie i Przyrzeczeniu Harcerskim, systemie małych grup rówieśniczych, wychowaniu przez przykład własny instruktora i wychowaniu poprzez przygodę. Charakteryzuje ją dobrowolność (świadomy wybór), pozytywność (skupienie na sukcesach i pokazywanie tego co dobre), pośredniość (rozwój przez obserwację i przykład), stopniowanie trudności, świadomość celów, naturalność (dostosowanie do wieku i potrzeb) oraz wzajemność oddziaływań.
Zbiórki odbywają się regularnie w grupach metodycznych podzielonych programowo oraz wiekowo odpowiadając na wyzwania wychowawcze rozwoju psychofizycznego młodego człowieka. Są to:
Zuchy/Zuchenki: od 7 do 11 lat; praca oparta na fabularnej zabawie.
Harcerze/Harcerki: od 11 do 15 lat; praca poprzez grę i działanie w zastępach.
Wędrownicy/Wędrowniczki: od 15 lat do 18 lat; praca oparta na służbie, świadomym indywidualnym rozwoju i wyczynie.
Pełnoletni członkowie ZHR, po ukończeniu wymaganych kursów (trwających zazwyczaj około dwóch tygodni) oraz odbyciu odpowiedniej próby, mogą zostać instruktorami harcerskimi. Stopnie instruktorskie są zatwierdzane przez właściwe komisje instruktorskie.
Dorośli członkowie ZHR, którzy chcą kontynuować działalność w strukturach organizacji, ale nie decydują się na podjęcie funkcji instruktorskiej, są harcerzami starszymi. Prowadzą oni pracę w oparciu o zobowiązania realizowane w ramach kręgów harcerzy starszych. Kręgi starszoharcerskie mogą mieć charakter koedukacyjny.
Pomoc w realizowaniu metody stanowią odpowiednie narzędzia. Kluczowymi narzędziami metodycznymi w ZHR są system stopni i system sprawności. System stopni określa holistycznie kolejne etapy dojrzewania harcerskiego, obejmujące rozwój postaw, duchowości, wiedzy, umiejętności praktycznych i kompetencji społecznych, natomiast system sprawności służy pogłębianiu wiedzy i umiejętności w konkretnych dziedzinach. Oba narzędzia zapewniają przejrzystość wymagań, stopniowanie trudności oraz obiektywizację procesu oceny postępów.
W przypadku metodyki zuchowej w organizacji obowiązuje autorski System Pryzmatu i Tęczy integrujący ze sobą zdobywanie gwiazdek zuchowych (narzędzia analogicznego do stopni) i zdobywanie sprawności (podzielonych na 5 obszarów tematycznych nawiązujących do kolorów tęczy).
Sylwetka instruktora ZHR
Instruktor w Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej jest pełnoletnim członkiem organizacji posiadającym stopień instruktorski, który podejmuje dobrowolną służbę jako wychowawca. Jest chrześcijaninem, jego działalność opiera się na zasadach wynikających z Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego oraz na fundamencie Ewangelii, Dekalogu oraz Przykazania Miłości, stanowiących podstawę ideową ZHR. Instruktor realizuje zadania wychowawcze poprzez osobisty przykład oraz aktywne uczestnictwo w życiu wspólnoty, zarówno w ramach organizacji, jak i w środowisku rodzinnym, edukacyjnym i zawodowym.
Relacja instruktora z podopiecznymi opiera się na zasadzie wzajemności oddziaływań oraz braterstwa, gdzie instruktor występuje w roli „starszego brata” i przewodnika. Kluczowym elementem tej sylwetki jest przykład własny, ponieważ w założeniu instruktor uczy poprzez działanie i autentyczność własnego charakteru, unikając biernych form nauczania. Służba instruktorska jest podejmowana społecznie, bez wynagrodzenia finansowego.
Zjazd ZHR – najwyższa władza ZHR, zwoływany jest co 2 lata
Rada Naczelna ZHR – składająca się z 22 członków wybranych przez Zjazd ZHR, przewodniczącego ZHR, naczelniczki harcerek, naczelnika harcerzy oraz 12 przewodniczących zarządów okręgów
Naczelnictwo ZHR – zarząd ZHR, skład: przewodniczący ZHR, naczelniczka harcerek, naczelnik harcerzy oraz 8 członków wybranych przez Radę Naczelną, w tym 2 wiceprzewodniczących, sekretarz generalny ZHR, naczelny kapelan, skarbnik i komisarz zagraniczny
Komisja Rewizyjna ZHR – 9 członków wybranych przez Zjazd ZHR kontroluje działalność władz Związku oraz jednostek organizacyjnych pod względem przestrzegania przez nie Statutu, regulaminów Związku i powszechnie obowiązujących przepisów prawa, kontroluje gospodarkę majątkową Związku oraz przedstawia władzom Związku i jednostkom organizacyjnym informacje, zalecenia, i wnioski wynikające z kontroli
Sąd Harcerski ZHR – 5 członków wybranych przez Zjazd ZHR rozpatruje apelacje członków Związku, usuniętych ze Związku lub w inny sposób ukaranych dyscyplinarnie przez władze, rozstrzyga wszelkie spory między członkami Związku oraz między tymi członkami a władzami Związku oraz spory majątkowe pomiędzy okręgami ZHR posiadającymi osobowość prawną oraz pomiędzy tymi okręgami a Związkiem.
ks. hm. Radosław Czerwiński – Kapelan Naczelny ZHR
hm. Magdalena Ryniak-Sapała – członek Naczelnictwa ZHR
hm. Alicja Rygier-Brzezińska – członek Naczelnictwa ZHR
hm. Artur Nowak – członek Naczelnictwa ZHR
Zjazd Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej
Zjazd jest naczelną władzą Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej. Zjazd jest zwoływany co dwa lata. Termin oraz miejsce zjazdu ustala ustępująca Rada Naczelna ZHR stosowną uchwałą.
W zjeździe uczestniczą delegatki i delegaci, którzy zostali wybrani przez instruktorów i instruktorki w odpowiednim Okręgu ZHR oraz z urzędu: członkowie Rady Naczelnej, Naczelnictwa, Komisji Rewizyjnej ZHR oraz Sądu Harcerskiego. Zjazd jest prawomocny przy obecności co najmniej połowy delegatek i delegatów.
Nadzwyczajny zjazd ZHR
Zwoływany z własnej inicjatywy przez Naczelnictwo, na prośbę Rady Naczelnej, Komisji Rewizyjnej Związku lub na pisemne żądanie połowy delegatek i delegatów ostatniego Zjazdu. W nadzwyczajnym zjeździe ZHR biorą udział władze ZHR oraz delegatki i delegaci ostatniego zjazdu. Rozpatrywane są tylko te sprawy przez które ów zjazd zwołano.
Diagram struktury Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej
Struktura Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej opiera się na hierarchicznym podziale terytorialnym i metodycznym. Organizacja dzieli się na dwie odrębne gałęzie o dużej autonomii: żeńską Organizację Harcerek oraz męską Organizację Harcerzy, które współpracują na poziomie władz naczelnych oraz w ramach administracyjnych jednostek terytorialnych – Okręgów ZHR (część z nich posiada własną osobowość prawną) i fakultatywnych Obwodów ZHR. We wspólnym pionie struktury istnieją także nieobowiązkowe szczepy służące kultywowaniu lokalnej wspólnoty i tradycji oraz wspólnej pracy organizacyjnej. Uzupełnieniem struktury są Koła Przyjaciół Harcerstwa (KPH), zrzeszające rodziców, członków współdziałających i sympatyków wspierających działalność jednostek.
Praca bezpośrednia z dziećmi i młodzieżą odbywa się w gromadach zuchowych, drużynach harcerskich i drużynach wędrowniczych. Jednostki te dzielą się wewnętrznie na małe grupy: szóstki (u zuchów), zastępy (u harcerzy) lub patrole/sekcje (u wędrowników). W przypadku zuchów i wędrowników podział na mniejsze grupy może być doraźny i zmienny.
Związek od kilkunastu lat współpracuje z Confederation of European Scouts, posiadając tam status członka współpracującego (ang. associate member), a od października 2023 status organizacji zaprzyjaźnionej. ZHR uczestniczy także w organizowanym przez CES co cztery lata Eurojamie.
Podczas Jubileuszowej Gali 35-lecia ZHR w roku 2024 Związek otrzymał wyróżnienie samorządu województwa małopolskiego – Medal Polonia Minor.
W 2026 Związek został nagrodzony odznaczeniem „Dumni z Powstańców” nadawanym przez Komitet Społeczny ds. obchodów 80. rocznicy Powstania Warszawskiego.
123456789Wojciech Hausner; Marek Wierzbicki:Najnowsze dzieje Polski. Harcerstwo.T.4.Warszawa:Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu,2015,s.134–142,seria:„18/89”. ISBN978-83-7629-868-9.(pol.).
123456789101112KatarzynaK.MarszałekKatarzynaK., Utworzenie i rozwój Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej (1989-1999), Wybór źródeł do dziejów Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls, 2017 (t. 1), ISBN978-83-7850-775-8(pol.). typ?
1234567StanisławS.CzopowiczStanisławS., KIHAM: zarys wydarzeń, wybór dokumentów i relacji, Wydanie III rozszerzone, Warszawa: Niezależne Wydawnictwo Harcerskie, 2020, s. 57–125, ISBN978-83-949711-6-8.
123StanisławS.CzopowiczStanisławS., KIHAM… on my mind…[PDF] [online], nwh.com.pl [dostęp 2026-02-20](pol.).
↑GrzegorzG.NowikGrzegorzG., Kalendarium KIHAM, Publikacja przygotowana z okazji obchodów XX rocznicy powstania KIHAM oraz 45-lecia pracy naukowej hm. Tomasza Strzembosza, Warszawa: Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej, 2000(pol.).
↑PiotrP.LaryszPiotrP., Duszpasterstwo Związku Harcerstwa Polskiego w diecezji katowickiej w latach 1945–1989, K.K.Heska–Kwaśniewicz (red.), „Po ziemi naszej roześlem harcerzy… Z dziejów harcerstwa polskiego na Górnym Śląsku”, Katowice 2007, s. 184–195(pol.).
1234AndrzejA.KacperskiAndrzejA., MarcinM.ŚlęzakMarcinM., Podstawy prawne ZHR i innych związków harcerskich. Spór o dziedzictwo, „Krakowski Rocznik Historii Harcerstwa”, 20 (1), Kraków 2024, s. 55–56, ISSN1895-6319(pol.).
↑WojciechW.HausnerWojciechW., Harcerstwo wobec rzeczywistości PRL, [w:] Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, czerwiec 2010 (5–6 (114–115)), s. 36–42, ISSN1641-9561(pol.). typ?, pub. albo wyd.,
123JakubJ.DelągJakubJ., Zloty Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej i Związku Harcerstwa Polskiego r. zał.1918 w latach 1989–2011, „Krakowski Rocznik Historii Harcerstwa”, 20 (1), Kraków 2024, s. 73–87, ISSN1895-6319(pol.).
123PawełP.SzczerbińskiPawełP., Jubileuszowy Zlot X-lecia ZHR „Lednica 99”. Zdecydowany krok w nowe tysiąclecie, „Krakowski Rocznik Historii Harcerstwa”, 20 (1), Kraków 2024, s. 131–139, ISSN1895-6319(pol.).
123456789KatarzynaK.MarszałekKatarzynaK., Rozwój Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej (2001-2016), Wybór źródeł do dziejów Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls, 2017 (t. 2), ISBN978-83-7850-775-8. typ?
12345678910111213Ewa Borkowska-Pastwa, Renata Adrian-Cieślak, Urszula Kret:Starszyzna Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej 1989–2022.Warszawa:Wydawnictwo ZHR,2023. ISBN978-83-87899-32-5.
123JakubJ.DelągJakubJ., Zloty Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej w latach 2013–2024, „Krakowski Rocznik Historii Harcerstwa”, 20 (1), Kraków 2024, s. 88–100, ISSN1895-6319(pol.).
123456KatarzynaK.MarszałekKatarzynaK., Statuty, komentarze i inne dokumenty dotyczące Przyrzeczenia i Prawa Harcerskiego (1989-2016), Wybór źródeł do dziejów Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej, Kraków: Bydgoszcz: Oficyna Wydawnicza „Impuls”; Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, 2017 (3), ISBN978-83-7850-775-8. typ?
↑Stan na koniec 2024 roku. Dane ze spisu członków organizacji.
↑KarolK.SylwestrzakKarolK., ZHR w liczbach. Podsumowanie spisu 2023. Wersja skrócona, Opracowanie: phm. Karol Sylwestrzak (Okręg Pomorski), Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej, 2024(pol.). url
KatarzynaMarszałek:Wybór źródeł do dziejów Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej.T.I:Utworzenie i rozwój Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej (1989–1999).Kraków:Impuls,2017. ISBN978-83-7850-890-8.(pol.).
KatarzynaMarszałek:Wybór źródeł do dziejów Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej.T.II:Rozwój Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej (2001–2016).Kraków:Impuls,2017. ISBN978-83-7850-891-5.(pol.).
KatarzynaMarszałek:Wybór źródeł do dziejów Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej.T.III:Statuty, komentarze i inne dokumenty dotyczące Przyrzeczenia i Prawa Harcerskiego (1989–2016).Kraków:Impuls,2017. ISBN978-83-8095-176-1.(pol.).
Ewa Borkowska-Pastwa, Renata Adrian-Cieślak, Urszula Kret:Starszyzna Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej 1989–2022.Warszawa:Wydawnictwo ZHR,2023. ISBN978-83-87899-32-5.(pol.).
.jpg)
.jpg)
