| Data i miejsce urodzenia | |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
3 sierpnia 2002 |
| Miejsce spoczynku | |
| Zawód, zajęcie | |
| Edukacja |
Szkoła Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Tarnowie |
| Alma Mater | |
| Pracodawca | |
| Rodzice |
Zofia Dwornik (ur. 23 października 1922 w Żurawicy, zm. 3 sierpnia 2002 w Łodzi) – polska montażystka filmowa, współtwórczyni montażu do takich filmów fabularnych jak Pętla, Pasażerka oraz Ziemia obiecana. Jej działalność zawodowa była silnie naznaczona doświadczeniami politycznymi okresu stalinizmu.
Dębica, w której mieszkała z matką w czasie II wojny światowej, znalazła się pod okupacją niemiecką. Była zaangażowana w działalność konspiracyjną jako łączniczka Związku Walki Zbrojnej oraz Armii Krajowej pod pseudonimem „Rosa”. W 1942, w ramach tajnego nauczania, zdała maturę.
Jej ojciec, Stefan Dwornik, w 1939 w wyniku walk został ranny i wzięty do niewoli. Wraz z innymi jeńcami ze Starobielska został zamordowany w Charkowie. Rodzina Zofii długo była przekonana, że zginął on w Katyniu. To ukształtowało polityczne poglądy Zofii i wpłynęło na jej edukację i późniejszą karierę.
Po zakończeniu wojny, najpierw w 1945, rozpoczęła naukę fotografii artystycznej w Szkole Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Tarnowie. W listopadzie 1945 poziom szkoły został obniżony do licealnego, więc Zofia zrezygnowała i przeprowadza się do Krakowa. Tam, w 1946, ukończyła Kurs Przeszkolenia Filmowego – jedną z pierwszych inicjatyw szkoleniowych dla przyszłych kadr polskiej kinematografii. Następnie podjęła pracę w przedsiębiorstwie Film Polski w Łodzi: najpierw jako asystentka reżysera montażysty przy filmach dokumentalnych, a od 1946 w Polskiej Kronice Filmowej. W 1947, w okresie stalinizmu, rozpoczęła studia na Wydziale Filmowym Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Łodzi, a po jego likwidacji, w 1948, na Wydziale Reżyserii Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi.
Zamieszkiwała w internacie przy ul. Targowej 61, gdzie dzieliła pokój z Jadwigą Zawadzianką i Niną Fleiszer, których partnerzy – Witold Żukowski i Wadim Berestowski – byli częstymi gośćmi. Podczas jednej z wizyt, 17 września 1950, Zofia została przez mężczyzn sprowokowana do rozmowy na temat polskich oficerów pomordowanych w Katyniu.
Witold Żukowski i Wadim Berestowski 28 września 1950 złożyli w Zarządzie Okręgowym Związku Akademickiego Młodzieży Polskiej w Łodzi szczegółowe pisemne oświadczenie dotyczące treści tej rozmowy i poglądów politycznych Zofii. Z października 1950 pochodzi też donos późniejszego operatora filmowego Jerzego Lipmana (pseudonim „Jeż”). W konsekwencji donosów 21 października 1950 w pokoju Zofii Dwornik – wówczas studentki IV roku PWSF – przeprowadzono rewizję, a ją samą zatrzymali funkcjonariuszy Sekcji IV (zajmującej się ochroną młodzieży i organizacji młodzieżowych) Wydziału V (politycznego) WUBP w Łodzi. Najpierw została osadzona w areszcie WUBP w Łodzi przy ul. 19 Stycznia 7 (obecnie ul. Anstadta), następnie od 12 stycznia 1951 oczekiwała na proces w więzieniu przy ul. Kopernika 29 w Łodzi.
Została oskarżona o to że: „rozpowszechniała fałszywe wiadomości o sytuacji klasy robotniczej, Zbrodni Katyńskiej i wyzwoleniu ziem wschodnich przez Armię Czerwoną we wrześniu 1939, czym działała na szkodę interesów Polski Ludowej i jej stosunków międzynarodowych ze Związkiem Radzieckim”.
Ostatecznie w toku procesu uznano ją za winną „podrywania zaufania do rządu i siania nienawiści”. Karę odbywała do 28 listopada 1951 w Kolonii Rolnej (w latach 1945–1950 Obozie Pracy Więźniów) w Głazie.
Po odzyskaniu wolności uzyskała możliwość zdania egzaminu absolutoryjnego, jednak nie pozwolono jej na uzyskanie dyplomu ukończenia studiów. Represje polityczne znacząco utrudniły jej dalszą karierę zawodową. Po wielu staraniach uzyskała zgodę na pracę w kinematografii w charakterze montażystki filmowej. W okresie III RP Zofia Dwornik wstąpiła do Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego i rozpoczęła starania sądowe o rehabilitację oraz przyznanie uprawnień kombatanckich. Sąd Wojewódzki w Łodzi oddalił wniosek o unieważnienie wyroku z 1951, uznając, że przypisany jej czyn „nie miał związku z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”. Dopiero Sąd Najwyższy oczyścił ją z zarzutów, kwalifikując wydany w okresie stalinowskim wyrok jako formę „represji karnej”. Mimo to łódzki sąd nie uznał, że skazanie miało podłoże polityczne. Pod decyzją podpisał się sędzia, który w czasie stanu wojennego uczestniczył w orzekaniu wobec osób zaangażowanych w strajki. 25 maja 1993 Sąd Najwyższy, rozpatrując rewizję nadzwyczajną wniesioną przez Prokuratora Generalnego RP, uniewinnił Zofię Dwornik od zarzucanych jej czynów.
Jej biografia jest świadectwem wpływu realiów politycznych PRL na blokowanie karier artystów i stosowanie represji przez aparat bezpieki.
Zofia Dwornik specjalizowała się w montażu filmów fabularnych, współtworząc ich strukturę dramaturgiczną i rytm narracyjny. Pracowała przy filmach fabularnych realizowanych w ramach zespołów filmowych (m.in. Kadr, Kamera, Profil). Uczestniczyła w realizacji filmów prezentujących różne nurty polskiego kina powojennego – od kina autorskiego po produkcje historyczne i literackie.
Współpracowała przy realizacji ważnych dzieł polskiego kina, np.:
Filmy te należą do kanonu polskiej kinematografii i reprezentują różne nurty – od kina psychologicznego po epickie narracje historyczne[potrzebny przypis].
Praca montażowa Dwornik wpisywała się w rozwój polskiej szkoły filmowej, w której szczególne znaczenie przypisywano rytmowi obrazu i konstrukcji dramaturgicznej. Jej wkład, choć mniej widoczny niż praca reżysera, miał istotny wpływ na ostateczny kształt filmów[potrzebny przypis].
Jej biografia stanowi także świadectwo losów twórców kultury w Polsce powojennej – ludzi, których kariery były przerywane przez represje polityczne[potrzebny przypis].
Na podstawie wymienionych źródeł:
Na podstawie wymienionych źródeł:
Na podstawie wymienionych źródeł:
Na podstawie wymienionych źródeł: