Zofia Grodecka

Zofia Grodecka

Ewa, Biała Ewa

Data i miejsce urodzenia	26 października 1926 Lwów
Data i miejsce śmierci	9 lutego 2020 Poznań
Zawód, zajęcie	etnografka, muzealniczka
Miejsce zamieszkania	Poznań
Tytuł naukowy	dr
Pracodawca	Muzeum Etnograficzne w Poznaniu
Odznaczenia

Zofia Krystyna Ewa Aleksandra Grodecka z domu Wierczyńska (ur. 26 października 1926 we Lwowie, zm. 9 lutego 2020 w Poznaniu) – polska etnografka i muzealniczka, związana z Muzeum Etnograficznym w Poznaniu, żołnierka Armii Krajowej, uczestniczka Powstania Warszawskiego, pseudonimy wojenne: Ewa, Biała Ewa.

Życiorys

Ojciec Stefan Vrtel-Wierczyński (1886–1963) był bibliotekarzem, bibliografem i historykiem średniowiecznej literatury polskiej i słowackiej. Matka Janina z domu Anc (1890–1974) pochodziła z kresowej rodziny ziemian Czachowskich. Mieli dwójkę dzieci – Lesława (1915–1998), który był prawnikiem oraz Zofię – etnografkę.

Zofia skończyła szkołę powszechną w Poznaniu, a następnie Szkołę Rodziny Wojskowej w Warszawie. Podczas wojny uczyła się w tajnym gimnazjum im. Aleksandry Piłsudskiej, maturę zdała w czerwcu 1944 roku.

W marcu 1943 roku wstąpiła do Armii Krajowej, przyjmując pseudonim „Ewa”, potem zmieniony na „Biała Ewa”. W Powstaniu Warszawskim walczyła jako strzelec i łączniczka. Była ciężko ranna. Po upadku powstania cała rodzina znalazła się w obozie przejściowym w Pruszkowie, z którego wydostali się dzięki pomocy sanitariuszki – dawnej studentki ojca.

Po wojnie rodzina zamieszkała w Krakowie, wtedy Zofia zdała maturę w czerwcu 1946 roku. W 1947 roku rozpoczęła studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, które przerwała. Po przeprowadzce rodziny do Poznania rozpoczęła studia na kierunku socjologia i etnografia. Ukończyła je w 1951 roku pisząc pracę magisterską u Prof. dra Eugeniusza Frankowskiego pt. Rybołówstwo ludowe na obszarze Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej.

Jej mężem od 1957 roku był Jan Grodecki – polonista i inżynier mechanik.

Została pochowana w grobie ojca na cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu (kwatera III, rząd 5, miejsce2)

Działalność zawodowa

W latach 1954–64 pracowała jako kierowniczka artystyczna w Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego w Poznaniu. Zajmowała się tkaninami i haftami ludowymi, nadzorowała ich wykonywanie oraz projektowała rekonstrukcje strojów ludowych.

W 1961 roku rozpoczęła pracę w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu, jako kierowniczka Działu Tkanin i Ubiorów Ludowych. Odtworzyła zniszczoną podczas wojny kolekcję strojów ludowych oraz opracowała je naukowo. W 1982 obroniła doktorat pt. Dwa typy stroju ludowego na terenie Poznania w XIX i XX wieku oraz ich funkcje społeczno-kulturowe przygotowany pod kierunkiem prof. dra Józefa Burszty.

Prowadziła badania terenowe m.in. w Wielkopolsce, a efektem tych badań było nie tylko systematyczne powiększanie kolekcji muzealnej, ale też liczne artykuły. Brała udział w pracach nad 6 tomem Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski. Opublikowała m.in. cykl artykułów poświęconych wielkopolskim hafciarkom: Aleksandrze Czeluście z Liskowa, Helenie Bernasowskiej i Marcjannie Trzeciak z Goliny, Pelagii Glapińskiej i Elżbiecie Kuźniak. Jest twórczynią największej w Polsce kolekcji ubiorów bamberskich oraz jedynej w Polsce kolekcji wiejskiego stroju poznańskiego.

Działalność społeczna

Od 1962 roku członkini Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Oddział w Poznaniu. Po transformacji ustrojowej w Polsce zaczęła działać w Światowym Związku Żołnierzy Armii Krajowej, była członkinią Zarządu Okręgu Wielkopolska, redagowała "Biuletyn Informacyjny". Należała do Związku Powstańców Warszawskich. Odznaczona m.in. Krzyżem Oficerskim Odrodzenia Polski (2006), Złotym Krzyżem Zasługi (2002), Krzyżem Armii Krajowej (1996), Warszawskim Krzyżem Powstańczym (1994), Medalem za Warszawę 1939-1945 (1998).

Upamiętnienie

W 2024 r. w 80. rocznicę wybuchu Powstania Wielkopolskiego na ścianie bloku przy ul. św. Rocha 4b, w którym mieszkała odsłonięto tablicę pamiątkową.

Zorganizowane wystawy

• Wielkopolska sztuka ludowa (wspólnie z dr Stanisławem Błaszczykiem), 1961
• Ludowy haft wielkopolski, 1964
• Sztuka ludowa na Pałukach, 1969
• Stroje, hafty i tkaniny ludowe w Wielkopolsce, 1987

Wybrane publikacje

• Babimojsko-dąbrowiecki haft przewlekany, „Polska Sztuka Ludowa”, 1964, r. 21, nr 2, s. 93-102.
• Haft przewlekany na tiulowych czepcach kaliskich, „Studia muzealne”, 1968, z. 6, s. 147-166.
• Haft nasnuwany z południowej Wielkopolski, "Studia Muzealne", 1974, z. 10, s. 117-130.
• Haftowane kopki kaliskie, "Studia Muzealne", 1977, z. 12, s. 181-191.
• Dwa stroje ludowe w jednym mieście - strój bamberski i strój poznański, „Lud”, 1982, t. 66, s. 153-179.
• Ozdobne kieszenie - niekonwencjonalny element stroju bamberskiego, „Studia Muzealne”, 1984, z. 14, s. 223-230.
• Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, „Monografie Muzeum Narodowego w Poznaniu”, 1986, t. XVIII, ss. 146.
• Problem rekonstrukcji wielkopolskich strojów ludowych. Na przykładzie stroju z Siekierek, „Etnografia Polska”, 1991, t. 35, z. 1, s. 131-152.
• Ubiór poznańskiej Bambereczki z XIX i XX wieku, "Studia Muzealne", 1992, z. 15, s. 181-191.

Przypisy