Aracar

Aracar
En yüksek noktası
Yükseklik6.095 m (19.997 ft) 
Çıkıntı1.791 m (5.876 ft) 
Koordinatlar24°17′24″G 67°47′00″B / 24.29000°G 67.78333°B / -24.29000; -67.78333
ÜlkeArjantin
İdari birimlerSalta eyaleti
SıradağAnd Dağları
Jeoloji
Dağ türüStratovolkan
Tırmanma
İlk tırmanan1958 - Yosko Cvitanic, Gustav Lanstchner ve Emo Henrich
Arjantin üzerinde Aracar
Aracar
Aracar
Aracar - Arjantin içindeki konumu

Aracar, Arjantin'in kuzeybatısında, Şili sınırının hemen doğusunda bulunan büyük, koni biçimli bir stratovolkandır. Zirvesindeki ana kraterin çapı yaklaşık 1-1,5 kilometredir ve burada zaman zaman krater gölleri oluşur. Ayrıca daha küçük bir krateri bulunur. Yanardağ, Pliyosen'den başlayarak eski bir temel ve lav platformu üzerinde gelişmiştir. Yaklaşık 4.100 metre yükseklikteki tabanı üzerinde 192,4 kilometrekarelik alan kaplar ve yaklaşık 148 kilometreküp hacme sahiptir. Gözlenen tek olası etkinliği, 28 Mart 1993'te güneydoğusundaki Tolar Grande'den görülen buhar veya kül sütunudur. Dağda İnka döneminden kalma arkeolojik alanlar bulunur.

Jeoloji

Aracar, Salta eyaletinde, Salar de Taca Taca ve Salar de Arizaro'nun kuzeyinde, Salar de Incahuasi ile Taca Taca sıradağlarının doğusunda yer alır. Şili sınırına yakındır. Adı Arakar biçiminde de yazılır. Bölgedeki yanardağlar, kapalı havzaların üzerinde yükselir. Güneydoğusundaki Cerro Arizaro'nun yaşı 9,0 ± 1,3 milyon yıldır.

Temel kayaçları Paleozoyik granitlerden oluşur. Kuzeydeki Laguna de Aracar Formasyonu, Gondvana volkanizmasıyla oluşmuş ve potasyum-argon yöntemiyle 266 ± 28 milyon yıl öncesine tarihlendirilmiştir. Formasyon, Llullaillaco birimiyle ilişkilidir. Doğudaki Tersiyer tortul kayaçları ve güneydeki arenitler, temelin diğer bileşenleridir. Yanardağ, çevresindeki araziye göre kuzeyden güneye 1.900-2.800 metre yükselir.

Aracar, yaklaşık 13,5 kilometre çapında, tabanı 12 × 18 kilometre boyutlarında olan çok evreli bir volkanik konidir. Kapladığı alan 192,4 kilometrekaredir. Güneydoğusunda dört lav domu uzanır. Zirveden inen gri bazaltik lav akıntıları, batıda daha yatık, doğu, kuzey ve güneyde daha dik yamaçlar oluşturur. Ana krater, zirvenin batısında, 1-1,5 kilometre genişliğinde ve birkaç yüz metre derinliğindedir. Eriyen karlar burada geçici küçük göller oluşturabilir. Yaklaşık 100 metre genişliğinde ve 10 metre derinliğindeki ikincil kraterin üzerinde 15-20 metre genişliğinde, yarım ay biçimli düz bir yüzey bulunur. Ana kraterle ilişkili küçük andezitik lav akıntıları güneye uzanır.

Yanardağda yamaç çökmesine ait izler bulunmaktadır. Düzensiz bir heyelan yarası ve heyelan birikintisi görülmekle birlikte, birikintinin komşu Pular'ın çökmesiyle ilişkili olabileceği de ileri sürülmüştür. Volkanik yapı derin vadilerle yarılmıştır. Aşınım sonucunda yaklaşık 1,8 kilometreküp kayaç uzaklaştırılmıştır. Özellikle doğu yamacındaki morenler 4.500 metreye kadar iner.

Yanardağın altında geniş bir lav alanı bulunur. Bu alandaki akıntılar, trakiandezite yakın bazaltik andezitten dasite ve kısmen silisçe zengin magmalardan oluşan küçük akıntılara kadar değişir. Güçlü biçimde aşınmış taban lavları güneyde yaklaşık 14 kilometreye kadar uzanır. Bu akıntıların genişlikleri 4,5 kilometreden 1,5 kilometreye düşer. Bu akıntılar eski yer şekillerini örtmüştür. Alt lavlar Salar de Taca Taca'ya ulaşır ve güney-güneydoğuya yayılır. Ana andezitik koni, eski dasitik lavlar üzerinde yaklaşık 900 metre yüksekliğinde ve 5 kilometre genişliğinde bir yapı oluşturur. Yapının büyük bölümünü oluşturan dasit akıntılarının ön cepheleri 20-40 metre yüksekliğindedir ve üzerleri döküntülerle örtülüdür.

Lavlar gri-siyah, porfirik ve yer yer gözenekli dokudadır. İnce taneli hamur içinde andezin-labradorit bileşimli plajiyoklaz ve piroksen fenokristalleri bulunur. Apatit, ojit ve opak mineral kapanımları da görülür. Bazı akıntılarda feldispat ve plajiyoklaz kapanımları içeren ince akış bantları vardır. Kuvars içeren ksenolitler ile gabro nodülleri de kayaç bileşimine katılır. Genel bileşim kalk-alkalendir ve Orta Volkanik Bölge'nin diğer magmalarına benzer. Magmaların açık bir magma odasında geliştiği, levha içi ve kabuksal bileşenler içerdiği düşünülür. Sonraki magmalar, derinden gelen bazik magmaların girişinden etkilenmiş olabilir. Yapının toplam hacmi yaklaşık 148 kilometreküptür.

Volkanik etkinlik geçmişi

Aracar'ın volkanik geçmişi yeterince bilinmemektedir. Taban lavları için 3,4 ± 1,2 ile 2,6 ± 0,4 milyon yıl arasında yaşlar elde edilmiştir. Bunun yanında 100.000 yıllık bir yaş da bildirilmiştir. İlk evrede akışkan bazaltik lavların, ardından dasitik lavların püskürdüğü düşünülür. Dasitik evrede yapının eğimi artmış ve kuzeybatıdaki bir lav domunda hidrotermal etkinlik gelişmiştir. Son evrede merkezî krater ile andezitik lav akıntıları oluşmuştur.

Yaklaşık 4.500 metrenin altındaki lav akıntıları iyi korunmuştur. Tarihî bir patlama kaydı bulunmamakla birlikte, Mart 1993'te dağın yaklaşık 50 kilometre güneydoğusundaki Tolar Grande sakinleri Aracar'dan yükselen bir kül veya buhar sütunu gözlemiştir. Olay bir patlamadan veya heyelandan kaynaklanmış olabilir. Uydu görüntülerinde olay sırasında yapısal deformasyon saptanmamıştır. Bu durumun örnekleme yetersizliğinden kaynaklanabileceği belirtilmiştir. Aracar, Arjantin'deki 38 yanardağın tehlike sıralamasında 17. sırada değerlendirilmiştir.

Yükseklik

Dağın yüksekliği 6.095 metre olarak verilir. SRTM verileri 6.075 metre, ASTER verileri 6.053 metre ve TanDEM-X verileri 6.121 metre gösterir. Topografik çıkıntısını belirleyen boyun noktası 4.303 metre, buna göre hesaplanan çıkıntı 1.792 metredir. Çıkıntısının yüksekliğine oranı %29,4'tür. Ana zirvesi Ojos del Salado, topografik yalıtılması 322,5 kilometredir.

İnsanlık tarihi

Dağa 1958'de Mathias Rebitsch'in de aralarında bulunduğu Avrupalı dağcılar tırmanmış ve zirve kesiminde arkeolojik kalıntılar bulmuştur. Kuzeydoğu yamaçlarındaki mayın tarlaları, bu yönden araştırma yapılmasını engeller. İnka döneminden kalma başlıca iki alan, zirvede ve ikincil kraterdedir. Zirvedeki alan taş halkadan ve ana kratere inen yamaçların hemen üzerindeki alçak duvarlardan oluşur. İkincil kraterde teras biçimli bir taş yapı, kuzeydoğusunda ise daha küçük bir teras bulunur. Yapıların çevresinde kereste ve odun kalıntıları görülür. Boyutları beş metreyi geçmeyen bu yapılar, rüzgârdan korunan kesimlerdeki tören alanları olarak yorumlanır.

Kaynakça

  1. 1 2 3 4 5 6 Ceruti, María Constanza. "Aracar, Guanaquero, Rincón, Arizaro y Blanco: Prospección y relevamiento de santuarios de altura en volcanes de la Puna occidental salteña (República Argentina)". saantropologia.com.ar (İspanyolca). Sociedad Argentina de Antropología. 17 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Mart 2016.
  2. ↑ "Argentina and Chile North: Ultra-Prominences" Peaklist.org. Retrieved 2013-02-25.
  3. ↑ "Aracar". Andes Specialists (İngilizce). Erişim tarihi: 12 Nisan 2020.
  4. 1 2 3 4 5 6 Maisonnave, E. Beatriz; Page, Stella (1997). "Geología de las efusiones basales del volcán Aracar, Puna Salteña, República Argentina" (PDF). biblioserver.sernageomin (İspanyolca). Antofagasta: Congreso Geológico Chileno, 8. ss. 1359-1363. 12 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Mart 2016.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Koukharsky, Magdalena; Etcheverria, Mariela (October 1997). "Geología del volcán Aracar. Sur de los Andes Centrales -24o19'00"S, 67o49'20"0- Argentina" (PDF). biblioserver.sernageomin (İspanyolca). Antofagasta: Congreso Geológico Chileno, 8. ss. 1324-1328. 12 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Mart 2016.
  6. ↑ Bello, Christian Vitry Di (28 Ekim 2025). "Donde habitan los dioses: una aproximación a los apus más altos del Tawantinsuyu". Boletín de Arqueología PUCP (İspanyolca), 37. s. 8. doi:10.18800/boletindearqueologiapucp/202502.002 Özgürce erişilebilir. hdl:20.500.14657/205106 Özgürce erişilebilir. ISSN 2304-4292.
  7. ↑ Poma, Stella; Zappettini, Eduardo O.; Quenardelle, Sonia; Santos, Joao O.; Koukharsky, †Magdalena; Belousova, Elena; McNaughton, Neal J. (30 Mayıs 2014). "Geoquímica, dataciones U-Pb SHRIMP sobre circón e isótopos de Hf del magmatismo gondwánico en el NW de Argentina: petrogénesis e implicancias geodinámicas". Andean Geology. 41 (2). ss. 267-292. doi:10.5027/andgeoV41n2-a01 Özgürce erişilebilir. hdl:11336/32208 Özgürce erişilebilir.
  8. 1 2 Karátson, D.; Telbisz, T.; Wörner, G. (February 2012). "Erosion rates and erosion patterns of Neogene to Quaternary stratovolcanoes in the Western Cordillera of the Central Andes: An SRTM DEM based analysis". Geomorphology. Cilt 139–140. ss. 122-135. Bibcode:2012Geomo.139..122K. doi:10.1016/j.geomorph.2011.10.010.
  9. 1 2 3 "Aracar". Global Volcanism Program. Smithsonian Institution. 12 Mart 2016.
  10. ↑ Bustos, Emilce; Norini, Gianluca; Báez, Walter Ariel; Grosse, Pablo; Arnosio, Marcelo; Capra, Lucia (18 Eylül 2024). "A new remote-sensing-based volcanic debris avalanche database of Northwest Argentina (Central Andes)". Landslides. 22 (2). s. 9. doi:10.1007/s10346-024-02365-y. hdl:11336/264427 Özgürce erişilebilir.
  11. ↑ Bustos, Emilce; Norini, Gianluca; Báez, Walter Ariel; Grosse, Pablo; Arnosio, Marcelo; Capra, Lucia (February 2025). "A new remote-sensing-based volcanic debris avalanche database of Northwest Argentina (Central Andes)". Landslides. 22 (2). s. 367. doi:10.1007/s10346-024-02365-y. hdl:11336/264427 Özgürce erişilebilir.
  12. 1 2 Heine, Klaus (2019). Das Quartär in den Tropen (Almanca). Springer Spektrum, Berlin, Heidelberg. s. 271. doi:10.1007/978-3-662-57384-6. ISBN 978-3-662-57384-6.
  13. ↑ Fournier, T. J.; Pritchard, M. E.; Riddick, S. N. (January 2010). "Duration, magnitude, and frequency of subaerial volcano deformation events: New results from Latin America using InSAR and a global synthesis". Geochemistry, Geophysics, Geosystems. 11 (1). ss. n/a. Bibcode:2010GGG....11.1003F. doi:10.1029/2009GC002558 Özgürce erişilebilir.
  14. ↑ Garcia, Sebastian; Badi, Gabriela (1 Kasım 2021). "Towards the development of the first permanent volcano observatory in Argentina". Volcanica (İngilizce). 4 (S1). s. 26. Bibcode:2021Volca...4S..21G. doi:10.30909/vol.04.S1.2148 Özgürce erişilebilir. ISSN 2610-3540.
  15. ↑ USGS, EROS Archive. "USGS EROS Archive - Digital Elevation - SRTM Coverage Maps". Erişim tarihi: 12 Nisan 2020.
  16. ↑ "ASTER GDEM Project". ssl.jspacesystems.or.jp. Erişim tarihi: 14 Nisan 2020.
  17. ↑ TanDEM-X, TerraSAR-X. "Copernicus Space Component Data Access". 12 Nisan 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2020.
  18. ↑ "Aracar". Andes Specialists (İngilizce). Erişim tarihi: 12 Nisan 2020.

Dış bağlantılar