Bayt adresleme

Bayt adreslemeli IBM System/360 ailesinden bir Model 30

Bayt adresleme (İngilizce: byte addressing), bilgisayar mimarisinde belleğin her baytına ayrı bir bellek adresi verilmesi düzenidir. Ardışık iki adres ardışık iki baytı gösterir ve adres çözünürlüğü birimi bir bayttır. Bu düzeni kullanan makine bayt adreslemeli, adresi bir sözcüğü gösteren makine sözcük adreslemeli diye anılır.

Tarihçe

Erken bilgisayarların tasarımcıları belleği sabit uzunluklu sözcüklerle düzenlemişti, iş verisi işlemek için yapılan bazı makineler ise değişken uzunluklu hücreler kullanıyordu. IBM'in bilim hesabına yönelik 701 ve 704 modellerinde bellek kapasitesi sözcükle, veri işlemeye yönelik 702 ve 705 modellerinde karakterle veriliyordu. IBM 1401'de her bellek konumu ayrı ayrı adreslenebiliyordu. IBM 7030 (Stretch) ise 24 bitlik adresiyle tek bir biti gösterebiliyordu.

IBM System/360 tasarımında onluk basamaklar için dört, karakterler için altı bit kullanan karma düzenin reddedilme nedenlerinden biri, en küçük adreslenebilir birim olarak 12 bitlik bir öbek gerektirmesi ve tek tek karakterlerin adreslenmesini engellemesiydi. Onluk basamak için dört, karakter için sekiz bit seçildi. Mimarinin ilk el kitabına göre bayt konumları sıfırdan başlayarak ardışık numaralanır, her numara o baytın adresidir ve 24 bitlik adres en çok 16.777.216 bayta erişir. 16 bitlik PDP-11'de de adresleme baytlara göredir, sözcükler çift numaralı konumlardan başlar.

İşleyişi

Aynı sekiz bayt, bayt adreslemede ve sözcük adreslemede

n bitlik bir adres 2n ayrı baytı gösterebilir. Aynı adres sözcükleri gösterseydi erişilen bellek, sözcüğün bayt sayısıyla çarpılmış olurdu.

Aynı adres genişliğiyle erişilebilen en büyük bellek
Adres genişliğiBayt adresleme4 baytlık sözcük adresleme
16 bit64 KiB256 KiB
24 bit16 MiB64 MiB
32 bit4 GiB16 GiB
64 bit16 EiB64 EiB

RISC-V'te bir donanım iş parçacığının bütün bellek erişimleri için 2XLEN baytlık tek bir bayt adreslemeli adres uzayı vardır. Intel 64 ve IA-32 mimarilerinde bellek 8 bitlik baytlardan oluşan bir dizidir ve her baytın kendine özgü bir adresi vardır. 32 bitlik ARM, 232 adet 8 bitlik bayttan oluşan düz bir adres uzayı kullanır. Aynı uzay, adresleri dörde bölünen 230 adet 32 bitlik sözcük olarak da görülür.

Birden çok baytlık veriler

Bayt adreslemeli bellekte hizalı ve hizasız dört baytlık sözcük

Birden çok bayttan oluşan bir veri, baytlarından birinin adresiyle anılır. System/360'ta bu en soldaki bayttır. x86 mimarisinde ise verinin en düşük anlamlı baytı en küçük adrestedir ve verinin adresi de budur. Kaç bayta erişileceğini buyruk belirler. RISC-V'te LB 8, LH 16, LW 32 bitlik değer okur. Baytların hangi sırayla dizileceği bayt sıralamasının konusudur.

Adresi kendi boyunun katı olan veri hizalı sayılır. System/360 yarım sözcük, sözcük ve çift sözcüklerde hizalamayı zorunlu tutuyordu. x86'da sözcük, çift sözcük ve dörtlü sözcüklerin hizalanması gerekmez, ama 4 baytlık sınırı aşan sözcük ve çift sözcükler ile 8 baytlık sınırı aşan dörtlü sözcükler iki ayrı bellek erişimi gerektirir. RISC-V'te hizasız erişimlerin nasıl işleneceğini yürütme ortamı belirler.

Bedel ve gerekçe

Stretch projesinin tasarımcılarına göre sabit sözcüklü bellekte kısa birimleri ayrı sözcüklere koymak bellek kapasitesini azaltıyor, bir sözcüğe paketlemek ise paketleme buyrukları için bellek, yürütme süresi ve programlama emeği istiyordu. Bu yüzden 7030'da en küçük veri öğesi adreslenebilir kılındı.

Bayt adresleme, aynı adres genişliğiyle gösterilebilen bellek miktarını sözcük adreslemeye göre azaltır. Dört bayta hizalı sözcüklerin adreslerinde en düşük iki bit her zaman sıfırdır. PDP-11'de program sayacı bayt adresi tutar, ama dallanma buyruğunun uzaklığı sözcük cinsindendir ve eklenmeden önce ikiyle çarpılır.

Örnek mimariler

Adres çözünürlüğü birimi mimariden mimariye değişmiştir. IBM 7090'da her sözcüğün numarası onun adresidir, System/360'ta ise her baytın.:8 Yıl, makinelerde duyuru ya da ilk teslim, işlemcilerde tanıtım, ARM'da ilk yongaların üretildiği, RISC-V'te ilk belirtim sürümünün yılıdır.

Bazı mimarilerde adres çözünürlüğü (yeşil satırlar bayt adreslemelidir)
MimariYılAdres çözünürlüğüNot
IBM 14011959KarakterHer bellek konumu ayrı ayrı adreslenir; değişken uzunluklu sözcüklerin sınırını sözcük imi belirler.:12, 15
IBM 70901959Sözcük (36 bit)Her sözcüğe bir numara verilir ve bu numara onun adresidir; 15 bitlik adres alanı 32.768 sözcüğü gösterir.
IBM 7030 (Stretch)1961Bit24 bitlik adresin 18 biti sözcüğü, 6 biti sözcük içindeki biti seçer.:29
IBM System/3601964BaytBayt konumları sıfırdan başlayarak numaralanır; her numara o baytın adresidir.:8
PDP-81965:121Sözcük (12 bit)12 bitlik bellek adres yazmacı 4096 sözcüğün tümünü doğrudan adresler.
PDP-111970:277Bayt65.536 bayt ya da 32.768 sözcük doğrudan adreslenir; sözcükler çift numaralı adreslerden başlar.:9, 13
Cray-11976Veri: sözcük (64 bit); program: 16 bitlik parçaBellek aktarım buyrukları sözcük adresi kullanır. Program sayacının üst 20 biti sözcük adresini, alt 2 biti sözcük içindeki 16 bitlik buyruk parçasını gösterir.
x86 (Intel 8086)1978:2-28Bayt8086'nın 20 bitlik fiziksel adresi, 1 MiB'lık bellekteki her bayt konumunu tek başına belirler.
ARM1985Baytİlk sürümlerin adres uzayı 26 bitti, sürüm 3 bunu 32 bite çıkardı. 32 bitlik uzay 232 bayttır ve 230 adet 32 bitlik sözcük olarak da görülür.:v, A2-22, A8-2
Texas Instruments TMS320C55x2000Veri: sözcük (16 bit); program: baytVeri alanında 23 bitlik sözcük adresleri, program alanında 24 bitlik bayt adresleri kullanılır.
RISC-V2011:10BaytBir donanım iş parçacığının bütün bellek erişimleri için tek bir bayt adreslemeli adres uzayı vardır.:17