Sivrisinek

Sivrisinek
Dişi bir Culiseta longiareolata
Biyolojik sınıflandırma
Üst âlem: Eukaryota
Âlem: Animalia
Alt âlem: Eumetazoa
Şube: Arthropoda
Alt şube: Hexapoda
Sınıf: Insecta
Takım: Diptera
(Çift kanatlılar)
Alt takım: Nematocera
(Sivrisinekler)
İnfra takım: Culicomorpha
Üst familya: Culicoidea
Familya: Culicidae
Meigen, 1830
Alt familya ve Cinsler

Metne bakınız.

Kan emmek için insanın kolunu ısıran dişi bir sivrisinek (Tasmanya, Avustralya).
Aedes aegypti, sarı humma, cikungunya ve dang hummasını taşır
Aedes albopictus
Anopheles stephensi, sıtma taşıyan bir tür
Culex pipiens
Ochlerotatus.punctor
Sivrisinek gözü


Sivrisinek (Culicidae), 3.600 türden oluşan küçük sinekler familyasıdır. Sivrisineklerin ince, segmentli bir vücudu, iki kanadı, üç çift uzun, kıl benzeri bacağı ve oldukça uzun, delici-emici ağız uzantıları vardır. Tüm sivrisinekler çiçeklerden nektar içer; birçok türün dişileri kan içmeye de adapte olmuştur. Bu grup Kretase döneminde çeşitlenmiştir. Evrimsel biyologlar sivrisinekleri mikro yırtıcılar, yani daha büyük canlıların kanını emerek onları anında öldürmeden parazitleştiren küçük hayvanlar olarak görürler. Tıbbi parazitologlar ise sivrisinekleri, protozoan parazitleri veya bakteriyel veya viral patojenleri bir konaktan diğerine taşıyan hastalık taşıyıcıları olarak görürler.

Morfoloji

Larvaları alt familyaya bağlı olarak farklıdır. Anophelinae türleri su yüzeyine paralel (yatay) durmaları ile su yüzeyine eğik olarak asılı Culicinae larvalarından kolayca ayrılır.

Pupaların baş ve göğüs kısmı tek parça hâlinde birleşmiştir; abdomenin yarısı bir yapı olarak bu birliğe bağlanmıştır. Göz çiftleri oldukça büyüktür. Diğer böceklerdeki pupların aksine, sivrisinek pupları çok hareketlidir. Abdomenin dikey hareketleri ile hızlı, fakat düz olmayan bir hareket meydana gelir. Su yüzeyinin hemen altında bulunurlar.

Biyolojisi

Sivrisinekler tam başkalaşımlı böcekler olup 4 evreden geçerler: Suda geçen yumurta, larva, pupa evreleri ile karada geçen ve ergin evre.

Sivrisinekler doğru bilinenin aksine kışın da hangi evrede olursa olsun yaşayabilir. Yumurtadan çıkan sivrisinek yavrularının (larva ve pupa), büyüme evrelerini tamamlayabilmeleri için küçük bir su birikintisine ihtiyaç duyar. Bu, çamurlu bir yağmur suyu, bataklık, çeltik, havuz suyu ya da teneke kapta birikmiş bir su olabilir. Ancak durgun sular sivrisineklerin tercih sebebidir. Çünkü bu sular, içerdikleri fotosentez yapabilen bitki öbekleri sayesinde, oksijence zengindirler. Sivrisinek yumurtaları su bulunan her ortamda gelişebilirler, ancak bazı şartların sağlanması gerekir: Yumurtadan çıkacak olan larva, yetişkin bir sinek oluncaya kadar farklı evreler geçirecektir. Her evrede de yavru sineğin farklı ihtiyaçları olacaktır. Kuraklık ve aşırı sıcak da yumurtaların gelişimini engelleyebilir.

Bir sivrisineğin kan emmek için konukçusunu nasıl bulduğu tam olarak bilinememektedir. Kanda bulunan aminoasitlerin, eminlerin ve amonyağın karışımı cezbedicidir. En iyi cezbetme etkisinin nem ve sıcaklık olduğu bilinmektedir.

Ses

Geceleri sivrisinekler çoğu zaman görülemezler ve yalnızca tipik vızıltılarıyla kendilerini belli ederler. Bu vızıltılar, sivrisineklerde yaşamın devamı için önemlidir. Erkeğin kafasından çıkan 2 tane küçük ve tüylü duyargada bulunan çok sayıda duyu hücresinden meydana gelmiş Johnston organı, ses dalgalarının titreşimlerini alır ve ayırt eder. Bu tüylü duyargalar yalnızca dik durumdayken ses titreşimlerine karşı duyarlıdırlar. Johnston organı, eşeylerin bulunmasında çok önemlidir. Dişinin çıkardığı titreşimler belli bir rakamdan sonra (100-8000 titreşim/saniye) erkeklerde çiftleşme isteği yaratır. Erkeklerin sürü oluşturduğu evrelerde bu vızıltılar en üst seviyeye çıkar.

Besin

Larvaların besini algler, bir hücreliler ve hayvan ve bitki kalıntılarıdır. Megarhinus larvaları kendi türlerine saldıracak kadar yırtıcıdır.

Ergin dişi ve erkeklerin besini bitki ve meyve sularından aldıkları şeker ve proteinden oluşur. Dişiler, yumurta yapabilmek için kan emmek zorundadır. Laboratuvar ortamında bitkisel besinlerle uzun süre yaşatılabilirler fakat yumurta elde edilemez. Familya türlerinin hepsi kan emmez; tamamen bitkisel beslenenler de vardır.

Taşıyıcılığı

Sivrisinekler, bakteri, virüs ve protozoan parazitler de dahil olmak üzere birçok hastalığa neden olan mikroorganizmanın taşıyıcısıdır. Her yıl yaklaşık 700 milyon insan sivrisinek kaynaklı bir hastalığa yakalanmakta ve bu da bir milyondan fazla ölüme yol açmaktadır. Yaygın sivrisinek kaynaklı viral hastalıklar arasında sarı humma, chikungunya ve dang humması bulunur ve bunların çoğu Aedes aegypti sivrisineği tarafından bulaştırılır. Sivrisinekler tarafından bulaştırılan paraziter hastalıklar arasında sıtma ve fil hastalığı bulunur. Sıtma hastalığına neden olan Plasmodium parazitleri dişi Anofel sivrisinekleri tarafından taşınır. Fil hastalığının ana nedeni olan lenfatik filaryazis, çeşitli sivrisinek türleri tarafından yayılır. Culex ve Culiseta sivrisinekleri tarafından yayılan bakteriyel bir hastalık ise tularemidir.

Düşmanları

Sivrisinek larvaları göletlerde en sık rastlanan hayvanlar arasındadır ve tatlı su yırtıcıları için önemli bir besin kaynağı oluştururlar. Sivrisinek larvalarını avlayan birçok su böceği arasında yusufçuk ve kızböceği larvaları, girdap böcekleri ve su örümcekleri bulunur. Omurgalı yırtıcılar arasında yayın balığı ve sivrisinek balığı gibi balıklar, kürek ayaklı kurbağa ve dev ağaç kurbağası gibi amfibiler, kızıl kulaklı kaplumbağa gibi tatlı su kaplumbağaları ve ördek gibi kuşlar yer alır.

Su yüzeyine çıkan erginler, Empididae ve Dolichopodidae gibi yırtıcı sinekler ve örümcekler tarafından gölet yüzeyinde tüketilir. Uçan erginler ise yusufçuklar ve kızböcekleri, kırlangıçlar ve ebabil gibi kuşlar ve yarasalar da dahil olmak üzere omurgalılar tarafından yakalanır.

Sivrisinekler, su keneleri, Glaucoma gibi silliler; Thelania gibi microspora ve Saprolegniaceae ve Entomophthoraceae gibi mantarlar tarafından parazitlenir.

Mücadele

Kontrol

Sivrisinek kontrolü için birçok önlem denenmiştir; bunlar arasında üreme yerlerinin ortadan kaldırılması, pencere sineklikleri ve sivrisinek ağlarıyla dışarıda tutma, mantar ve nematod gibi parazitlerle veya balık, kopepod, yusufçuk larvaları ve yetişkinleri ile bazı kertenkele ve geko türleri gibi yırtıcılarla biyolojik kontrol yer almaktadır. Bir diğer yaklaşım ise çok sayıda kısır erkek sivrisineğin yerleştirilmesidir. Ucuz ve vektör direncine maruz kalmayan çözümler; örneğin sitoplazmik uyumsuzluk, kromozomal translokasyonlar, cinsiyet bozulması ve gen değişimi gibi genetik değiştirme yöntemleri araştırılmıştır. Hastalık taşıyan sivrisineklerin gen sürücüleri kullanılarak kontrolü önerilmiştir.

Kovucular

Böcek kovucular cilde uygulanır ve sivrisinek ısırıklarına karşı kısa süreli koruma sağlar. DEET kimyasalı bazı sivrisinekleri ve diğer böcekleri uzaklaştırır. CDC tarafından önerilen bazı kovucular arasında pikarin, okaliptüs yağı (PMD) ve Etil butilasetilaminopropiyonat (IR3535) bulunur. Piretrum (kasımpatı türlerinden, özellikle C. cinerariifolium ve C. coccineum) etkili bir bitki bazlı kovucudur. Böcekleri (ve sivrisinekleri) uzak tutmak için ultrason üreten elektronik böcek kovucu cihazlar piyasaya sürülmüştür. Hiçbir EPA veya üniversite çalışması, bu cihazların insanların sivrisinek ısırıklarından korunmasını sağladığını göstermemiştir.

Sınıflandırma

Kaynakça

  1. ↑ "Mosquito as Deadly Menace". Pfizer. 25 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Aralık 2023.
  2. ↑ "Explainer: How climate change is amplifying mosquito-borne diseases". World Mosquito Program. 22 Nisan 2022. 27 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Haziran 2024.
  3. ↑ "Yellow fever Fact sheet N°100". World Health Organization. May 2013. 19 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2014.
  4. ↑ Dengue Guidelines for Diagnosis, Treatment, Prevention and Control (PDF). World Health Organization. 2009. ISBN 978-92-4-154787-1. 17 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 13 Ağustos 2013.
  5. ↑ Hughes, Dominic (14 Ağustos 2025). "UK cases of mosquito-borne virus more than double". BBC News. 14 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2025.
  6. ↑ "Lymphatic Filariasis". World Health Organisation. 5 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2011.
  7. ↑ Muslu, H.; Kurt, O.; Özbilgin, A. (2011). "[Evaluation of mosquito species (Diptera: Culicidae) identified in Manisa province according to their breeding sites and seasonal differences]". Turkiye Parazitolojii Dergisi. 35 (2): 100-104. doi:10.5152/tpd.2011.25 Özgürce erişilebilir. PMID 21776596.
  8. ↑ Beck, Kevin (22 Kasım 2019). "What Eats Mosquitoes?". Sciencing. 2 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mayıs 2021.
  9. 1 2 Medlock, J. M.; Snow, K. R. (2008). "Natural predators and parasites of British mosquitoes–a review" (PDF). European Mosquito Bulletin. 25 (1): 1-11. 15 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)15 Aralık 2023.
  10. ↑ "Fungus Fatal to Mosquito May Aid Global War on Malaria". The New York Times. 10 Haziran 2005. 9 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Şubat 2017.
  11. ↑ Kramer, J.P. (1982). "Entomophthora culicis (Zygomycetes, Entomophthorales) as a pathogen of adultaedes aegypti (diptera, culicidae)". Aquatic Insects. 4 (2). s. 73–79. Bibcode:1982AqIns...4...73K. doi:10.1080/01650428209361085.
  12. ↑ Shamseldean, M.M.; Platzer, E.G. (September 1989). "Romanomermis culicivorax: penetration of larval mosquitoes". Journal of Invertebrate Pathology. 54 (2). s. 191–199. Bibcode:1989JInvP..54..191S. doi:10.1016/0022-2011(89)90028-1. PMID 2570111.
  13. ↑ Krumholz, Louis A. (1948). "Reproduction in the Western Mosquitofish, Gambusia affinis affinis (Baird & Girard), and Its Use in Mosquito Control". Ecological Monographs. 18 (1). s. 1–43. Bibcode:1948EcoM...18....1K. doi:10.2307/1948627. JSTOR 1948627.
  14. ↑ Jianguo, Wang; Dashu, Ni (1995). "Part III: Interactions - 31. A Comparative Study of the Ability of Fish to Catch Mosquito Larva". MacKay, Kenneth T. (Ed.). Rice-fish culture in China. International Development Research Centre. ISBN 978-1-55250-313-3. 9 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi.
  15. ↑ Fradin, M.S. (June 1998). "Mosquitoes and mosquito repellents: a clinician's guide". Annals of Internal Medicine. 128 (11). s. 931–940. CiteSeerX 10.1.1.691.2193 Özgürce erişilebilir. doi:10.7326/0003-4819-128-11-199806010-00013. PMID 9634433.
  16. ↑ Marten, G.G.; Reid, J.W. (2007). "Cyclopoid copepods". Journal of the American Mosquito Control Association. 23 (2 Suppl). s. 65–92. doi:10.2987/8756-971X(2007)23[65:CC]2.0.CO;2. PMID 17853599.
  17. ↑ Canyon, D.V.; Hii, J.L. (Ekim 1997). "The gecko: an environmentally friendly biological agent for mosquito control". Medical and Veterinary Entomology. 11 (4). s. 319–323. doi:10.1111/j.1365-2915.1997.tb00416.x. PMID 9430109.
  18. ↑ Carpenter, Jennifer (8 Ağustos 2011). "Spermless mosquitoes hold promise to stop malaria". BBC. 9 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2011. Scientists have created spermless mosquitoes in an effort to curb the spread of malaria.
  19. ↑ Webb, Jonathan (10 Haziran 2014) GM lab mosquitoes may aid malaria fight 16 Ağustos 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. BBC.
  20. ↑ Kyrou, Kyros Kyrou; ve diğerleri. (24 Eylül 2018). "A CRISPR–Cas9 gene drive targeting doublesex causes complete population suppression in caged Anopheles gambiae mosquitoes" (PDF). Nature Biotechnology. 36 (11). s. 1062–1066. doi:10.1038/nbt.4245. PMC 6871539 Özgürce erişilebilir. PMID 30247490. 29 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)23 Eylül 2019.
  21. ↑ Michael Le Page (29 Eylül 2018). "Gene tool could halt malaria spread". New Scientist. 12 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi2 Kasım 2018.
  22. ↑ Syed, Z.; Leal, W.S. (Eylül 2008). "Mosquitoes smell and avoid the insect repellent DEET". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 105 (36): 13598–13603. doi:10.1073/pnas.0805312105 Özgürce erişilebilir. PMC 2518096 Özgürce erişilebilir. PMID 18711137.
  23. ↑ "Updated Information regarding Insect Repellents". Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri. 2009. 12 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Eylül 2017.
  24. ↑ Nuwer, Rachel, Natural Mosquito Repellent's Powers Finally Decoded 12 Ağustos 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Scientific American 325, 2, 23 (Ağustos 2021)
  25. ↑ "Electronic mosquito repellents for preventing mosquito bites and malaria infection" (PDF). 8 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 19 Eylül 2018.