Destan

Destanların nazım şekli ve türünü, hem halk edebiyatı hem de âşık edebiyatı bünyesinde bulmak mümkündür.

Destan'ın Sözlük Anlamı

Destan sözcüğünün aslı ''dâstân'' (داسْتان) olup Farsçadır. Ahmed V. Paşa, Ş. Sami, Ali Seydi, M. Naci, Mehmed Salahi, Hüseyin Remzi, Ali Nazîma ile Reşat, H. K. Kadri vb. destanı birbirinin aynı ya da birbirine benzer yolda;

''Manzum hikâye, mensur hikâye, kıssa, masal'' şeklinde tarif etmişlerdir. Ancak son zamanlarda destan sözcüğünün tarih boyunca geçirdiği anlam değişikliklerini Şükrü Elçin ayrıntılarıyla ele almıştır. Bu bakımdan destanlar, umumiyetle tarihî hadiseler, savaşlar, kahramanlıklar için söylenmiştir. Destanlar, topluluk hayatı ile ilgili konuları ele alırlar.

Destanın Tarifi

Destan; 'bir milletin tarihinde gerçekleşmiş, unutulması mümkün olmayan bir olay üzerine söylenmeye başlayıp gelişmesini asırlarca devam ettiren millî eserlerdir.

Destanın Oluşum Şartları

Destan, edebî eserler içerisinde en uzun, en millî ve oluşması en zor olanıdır. Bu nedenle her milletin millî destanı yoktur. Millî destanın oluşabilmesi için şu şartların sağlanmış olması gerekir. Onlar da:

  1. Destan çekirdeği dediğimiz çok büyük bir olayın gerçekleşmesi ve bu olaydan sonra da destanın gelişmesi için uzunca bir sukûnet dönemi yaşanması gerekir.
  2. Destan çekirdeği dediğimiz bu olayın (büyük bir savaş, salgın, deprem, sel baskını, kuraklık, toplu göç, büyük zafer...) gerçekleştiği zamanda söz konusu toplumun sosyolojik aşamasını tamamlayıp millet olma seviyesine ulaşması ve bu toplum içinden çıkan sanatçıların bu olayı şiirle veya nesirle ifade etmesi gerekmektedir.
  3. Bu nesir ve şiirlerin varyantlaşma sürecinin başlaması gerekir. Bir başka deyişle nesir ve şiirlere yapılan ekleme ve çıkarmalarla, ferdin malı olmaktan çıkıp anonim bir karakter kazanması gerekir.
  4. Bir edebî eser olarak ortaya çıkmış olan bu millî destanın unutulmaması için usta bir şair ve nâsirler tarafından bir kompozisyon dâhilinde derlenip yazıya geçirilmesi gerekir.

Destanlar, Araplar'da "esatır", Batı'da ise "myth" olarak adlandırılır.

Destanlar ikiye ayrılır:

Yapay Destanlar: yazarı belli olan, daha yakın zamanda yazılan ve olağanüstü durumlara az yer veren bir destan türü iken, Doğal Destanlar: anonim (yazarı belli olmayan), ilkel dönemde yaşanmış olayları konu alan ve sözlü destan türüdür. Destanlar İslamiyet'in kabulünden önceki Türk edebiyatı kategorisine aittirler.

Destanlar üç bölümden oluşur:

  1. Oluş (Çekirdek) Dönemi; Halkın benliğinde iz bırakan olaylar ve bunda rol oynayan kahramanlar,
  2. Yayılma Dönemi; Olayın ağızdan ağza aktarılması,
  3. Toplama (Derleme) Dönemi; Daha sonra yazıya geçirilmesidir.

Milletlerin toplumu derinden etkileyen, tarihi önem arz eden önemli olaylarını (doğal afetler, savaşlar, göç, yangın vb.) konu edinirler. Çoğu kez manzum olurlar. Tarih, etnografya, folklor gibi bilimler destanlardaki bilgilerden yararlanır.

Destanlar da masallar gibi sözlü ve yazılı olmak üzere ikiye ayrılır.

Doğal Destanlar

Doğal Destanlar anonim (yazarı belli olmayan), ilkel dönemde yaşanmış olayları konu alan sözlü destan türüdür.

Türk edebiyatında doğal destanlar İslamiyet öncesi ve İslami dönem olmak üzere ikiye ayrılır. Bu destanların çoğu destan döneminde yani müslümanlık öncesi dönemde ortaya çıkmıştır. Destan dönemi çok eski dönemlerde mitolojilerin ortaya çıktığı dönemdir. İnsanların evreni, yaratılışlarını, yaşanılan tüm doğa olaylarını sorguladıkları, adlandırmaya çalıştıkları dönemdir. (Örneğin Yunan mitolojisindeki Zeus ve Aphrodite gibi tanrı ve tanrıçaların ortaya çıkması bu dönemdedir.)

  1. Ortaya çıkma
  2. Yayılış
  3. Derleme
  1. "Alp" tipi (savaşçı, cesur, korkusuz kişi)
  2. "Alperen" tipi (savaşçı, cesur, korkusuz ve aynı zamanda bilgili kişi -alp ve veli tipleri arasında bir geçiş dönemi-)
  3. "Veli" tipi (yol gösteren, pir (usta) kişi)
  4. "Modern insan" tipi (günümüz için istenen, ideal insan tipi)

Yapay Destanlar

Yazarı belli olan, yakın zamanda yazılan ve olağanüstü durumlara az yer veren bir destan türüdür.

Eser adıYazarı
Üç Şehitler DestanıFazıl Hüsnü Dağlarca (Türk)
AeneisVergilius (Latin)
İlahi KomedyaDante (İtalyan)
Kurtarılmış KudüsTasso (İtalyan)
Kaybolmuş CennetMilton (İngiliz)
ŞehnameFirdevsi (İran)
Çılgın OrlandoAriosto (İtalyan)
ÇanakkaleFazıl Hüsnü Dağlarca (Türk)
Kuvayi Milliye DestanıNazım Hikmet (Türk)
HeriadeVoltaire (Fransız)

Ayrıca bakınız

Kaynakça