| Örnekler |
|---|
|
Dilek kipleri veya tasarlama kipleri; Türkçede fiillerin gereklilik, istek, dilek, şart veya emir bildiren hallerinden her biri. Optatif olarak da bilinir. Bu kiplerde "zaman" ifadesi yoktur. Türkçede dört dilek kipi vardır:
Fiil çekiminde, dilek kip eklerinden sonra varsa şahıs ekleri gelir.
Dilek-şart kipi -se eki ile oluşturulur. Ayrıca Dilek-koşul kipi, şart kipi veya koşul kipi olarak da bilinir.
Dilek-şart kipinin başlıca iki çeşit kullanımı vardır. İlk kullanımda eylemin gerçekleşmesinin bir koşula bağlı olduğunu belirtir. Bu tür kullanımda ek, genellikle yan cümleciğin yükleminde bulunur.
Dilek-şart kipi aynı zamanda dilek veya rica belirtmek için kullanılır:
Dilek-şart eki almış fiil arka arkaya iki kez kullanılırsa "büyük ihtimâlle" veya "sadece" anlamı verir:
Sadece fiillerin dilek-şart kipi vardır. İsim soylu sözcüklerden yüklem yapmak ve onlara şart anlamı katmak için ise "-se" ek-fiili (şart eki) kullanılır:
Dilek-şart kipi bileşik zamanlı fiil yapmakta da kullanılır:
Dilek-şart kipinin şartı (fiil+se+se) yoktur.
Ek-fiilin şartı da bileşik zamanlı fiil yapmakta kullanılır:
Genellikle hitaplarda kullanılan "gel+se+n+e", "bak+sa+nız+a" gibi kelimelerde emir ve istek arası bir ifade bulunur.
Dilek-şart kipi, "ise" bağlacı ile karıştırılmamalıdır. Dilek-şart kipi fiillerden sonra gelir. İse bağlacıysa isim soylu sözcüklerden sonra gelir ve "de" bağlacına benzer şekilde ve genellikle "diğerlerinden farklı olarak" anlamında kullanılır:
Yukarıdaki örneklerde görüleceği üzere dilek-şart kipi eki olan -se fiilden ayrı yazılamaz; ise bağlacını ise ayrı bir kelime halinde yazmak mümkündür.
"İse" bağlacı, ek-fiilin şartı ile karıştırılmamalıdır:
Ek-fiilin şartı, "ise" bağlacı gibi ayrı yazılabilir:
Fiilin yapılmasını emretmek amacıyla kullanılır. Kip eki yoktur. Birinci şahıslar (ben ve biz) için çekimi yoktur. İkinci tekil şahıs (sen) için eksiz şekilde (fiil kökü veya gövdesi halinde) kullanılır:
Diğer şahıslar için (siz, o, onlar) çekimli olarak kullanılır:
Emir kipinde fiil sonuna şu ekler getirilir:
| 1. tekil (ben) | 2. tekil (sen) | 3. tekil (o) | 1. çoğul (biz) | 2. çoğul (siz) | 3. çoğul (onlar) |
|---|---|---|---|---|---|
| çekimi yok | eksiz | -sin | çekimi yok | -in | -sin(ler) |
| - | gel | gelsin | - | gelin | gelsin(ler) |
Gereklilik, tavsiye ve bazen de zorunluluk bildirir. -meli eki ile oluşturulur:
| 1. tekil (ben) | 2. tekil (sen) | 3. tekil (o) | 1. çoğul (biz) | 2. çoğul (siz) | 3. çoğul (onlar) | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Kip ve şahıs ekleri | -meli+(y)+im | -meli+(s)+in | -meli | -meli+(y)+iz | -meli+siniz | -meli+(ler) |
| Örnekler | yazmalıyım | yazmalısın | yazmalı | yazmalıyız | yazmalısınız | yazmalı(lar) |
-e ve -a eki ile oluşturulur. Konuşmacı/yazar tarafından kipin kullanıldığı eylemin gerçekleşmesinin arzulandığını belirtir.
Bazen istekten ziyade niyet veya plan bildirir:
İstek kipinde fiile -şahıs ekiyle birlikte- şu ekler eklenir:
| 1. tekil (ben) | 2. tekil (sen) | 3. tekil (o) | 1. çoğul (biz) | 2. çoğul (siz) | 3. çoğul (onlar) |
|---|---|---|---|---|---|
| -e+(y)+im | -e+(s)+in | -e | -e+lim | -e+(s)+in+iz | -e veya -e+ler |
| geleyim | gelesin | gele | gelelim | gelesiniz | geleler |
Türkçenin eski devirlerinde ve modern Türkçede halk ağzında 1. tekil şahsın -e+m, 2. tekil şahsın -e+n ve 1. çoğul şahsın -e+k eki aldığı da görülür.