General Electric F110

General Electric F110
Tür Turbofan
Ulusal köken  ABD
Üretici General Electric
İlk çalıştırma 1980'ler
Ana kullanıcılar F-16 Fighting Falcon
F-14 Tomcat
F-15 Eagle
F-15EX Eagle II
Mitsubishi F-2
TUSAŞ Kaan
Statü Etkin hizmette
Üretilme 1980-günümüz
Öncül General Electric F101
Varyantlar General Electric F118

General Electric F110, GE Aerospace tarafından üretilen artyakıcılı turbofan jet motorudur. General Electric F101 temel alınarak geliştirilen motor, taktik savaş uçaklarında kullanılmak üzere Pratt & Whitney F100'e alternatif olarak tasarlandı ve ilk olarak F-16C Fighting Falcon ve F-14A+/B Tomcat platformlarında kullanıldı. Daha sonraki süreçte yeni F-15 Eagle varyantlarına da güç verdi. Motor ayrıca lisans anlaşmaları kapsamında Japonya'da IHI Corporation, Türkiye'de TUSAŞ Motor Sanayii ve Güney Kore'de Samsung Techwin tarafından üretildi. General Electric F118 ise F110'un artyakıcısız varyantıdır ve Northrop Grumman B-2 Spirit ile Lockheed U-2 uçaklarında kullanılmaktadır.

Tasarım ve geliştirme

F110 motoru, 1970'lerde General Electric'in ABD savaş uçağı motoru pazarına yeniden girme çabaları ile ABD Hava Kuvvetleri'nin F-15 Eagle ve F-16 Fighting Falcon uçaklarında kullanılan Pratt & Whitney F100 motorlarında yaşanan güvenilirlik, kullanım ömrü ve bakım sorunlarına çözüm arayışının kesişmesi sonucu ortaya çıktı. General Electric, 1975 yılında kendi kaynaklarını kullanarak B-1 Lancer bombardıman uçağında kullanılan F101 motorunun türevi olan F101X'i geliştirmeye başladı. F101X, temel tasarım özelliklerinin büyük bölümünü korurken, F404 motorundan ölçeklendirilmiş daha küçük bir fan kullanıyordu; böylece termodinamik çevrimi ve itki değeri savaş uçaklarına daha uygun hâle getirildi. Yakınsak-ıraksak iris tipi egzoz nozulu da F404 motorundan türetildi.

Bir F110 motoru, Hava Kuvvetleri'ne bağlı Arnold Mühendislik Geliştirme Merkezi'nde performans testlerinden geçiyor

Rockwell B-1A Lancer programının Jimmy Carter yönetimi tarafından iptal edilmesi ve yerine daha sonra Northrop Grumman B-2 Spirit olarak geliştirilecek olan "Advanced Technology Bomber" programının tercih edilmesi, General Electric için önemli bir iş kaybına yol açtı; bu durum şirketin F101X motorunu savaş uçağı motoru pazarına sunma çabalarını hızlandırdı. Motor, ABD Hava Kuvvetleri'nin Engine Model Derivative Program (EMDP) kapsamında ilgi gördü ve 1979'da F101 Derivative Fighter Engine (F101 DFE) adıyla desteklenmeye başlandı. Hava Kuvvetleri, F101 DFE'yi hem F100 motoruna alternatif bir seçenek hem de Pratt & Whitney'i F100'deki sorunları gidermesi için daha iyi performans göstermeye zorlayacak bir araç olarak değerlendirdi.

Yer testlerinin 1980'de tamamlanmasının ardından F101 DFE ilk kez bir F-16'ya takılarak uçuş testlerine alındı ve mevcut F100 motoruna kıyasla performans ile kullanım açısından önemli gelişmeler gösterdi. ABD Hava Kuvvetleri, 1982'de F101 DFE'nin tam ölçekli geliştirme sürecini başlattı; motor, gelecekte üretilecek F-15 ve F-16 uçaklarında F100'e alternatif olarak değerlendirilmek üzere geliştirildi. Daha sonra F-16 için seçildi ve F110-GE-100 adını aldı. F110'un oluşturduğu rekabet baskısı, Pratt & Whitney'nin F100 motorundaki sorunları daha hızlı çözmesinin ve geliştirilmiş F100-PW-220 varyantını ortaya çıkarmasının nedenlerinden biri olarak gösterildi.

ABD Donanması'nın F110-GE-400 adıyla kullanıma alacağı F101 DFE motorunu test eden F-14B prototipi

Birim maliyetlerini düşürmek ve yüklenici performansını artırmak isteyen Hava Kuvvetleri, 1983'te F100 ile F110 arasında "The Great Engine War" olarak bilinen Alternate Fighter Engine (AFE) rekabetini başlattı ve motor sözleşmeleri rekabet yoluyla verildi. Hava Kuvvetleri, 1984'ten itibaren her iki motoru da satın almaya başladı ve sözleşmeler her mali yılda yeniden değerlendirildi; F100 ile F110 arasındaki dağılım sonuçlara göre değişti. Bu rekabet süreci 1992'de sona erdi. F101 DFE, 1981'de F-14B Tomcat prototipinde de test edildi ve uçak mevcut Pratt & Whitney TF30 motorlarına kıyasla belirgin performans artışı gösterdi. ABD Donanması, 1982'de ek testleri durdurdu; ancak gelecekte üretilecek F-14 uçaklarının motor seçimi için Hava Kuvvetleri'nin AFE değerlendirmesinden elde edilen sonuçları kullandı. F101 DFE, 1984'te ABD Donanması tarafından seçildi ve F110-GE-400 adını aldı.

Tasarımı

F110'un test videosu

F110-GE-100/400, düşük bypass oranına sahip eksenel akışlı ve artyakıcılı bir turbofan motordur. Motor, iki kademeli alçak basınç türbini tarafından tahrik edilen üç kademeli bir fana ve tek kademeli yüksek basınç türbini tarafından çalıştırılan dokuz kademeli bir kompresöre sahiptir; toplam basınç oranı 30,4, bypass oranı ise 0,87'dir. Yüksek itki ve düşük ağırlık hedeflerine odaklanan F100'ün aksine, F110'da güvenilirlik, kullanım kolaylığı ve performans arasında denge kurulmasına daha fazla önem verildi. Fan ile giriş yönlendirme kanatları, kompresör stall riskini azaltmak amacıyla hava akışını daha düzgün hâle getirecek şekilde tasarlandı. Motor ayrıca ani gaz kolu hareketlerine karşı daha toleranslı olmasını sağlayan elektronik ve hidromekanik kontrol sistemine sahiptir. -100 ile -400 varyantları arasındaki temel fark, -400'ün yaklaşık 50 inç daha uzun olan art yakıcı bölümüdür. F-16C/D Block 30/40 modellerinde kullanılan -100 varyantı, orta güçte 16.600 lbf (73,8 kN), art yakıcı devrede ise 28.200 lbf (125,4 kN) itki üretiyordu. F-14B/D modellerinde kullanılan -400 varyantı ise sırasıyla 16.333 lbf (72,7 kN) ve 26.950 lbf (119,9 kN) itki değerlerine sahipti.

Kullanıcılar

Özellikler (F110)

Grumman F-14D Tomcat'in egzoz nozulundan görüntülenen bir F110-GE

Veri kaynağı GE Aviation F110-GE-129/F110-GE-132

Genel özellikler

Bileşenler

Performans

Genel karakteristik

Bileşenler

Performans


Ayrıca bakınız

İlgili gelişmeler

Karşılaştırılabilir motorlar

İlgili listeler

Kaynakça

  1. ↑ F-16 Air Forces - Turkey 16 Temmuz 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. F-16.net. Erişim tarihi: 12 Mayıs 2026.
  2. 1 2 Frank Camm (1993). The Development of the F100-PW-220 and F110-GE-100 Engines: A Case Study of Risk Management and Risk Assessment (PDF). RAND. 4 Mart 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 12 Mayıs 2026.
  3. 1 2 Coalson, M.S. (18 Nisan 1982). Status Report of the USAF's Engine Model Derivative Program. American Society of Mechanical Engineers. doi:10.1115/82-GT-183. ISBN 978-0-7918-7957-3.
  4. ↑ McKinley, Keanen (21 Kasım 2014). "F110-129, the end of an era". Tinker Air Force Base. 20 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Mayıs 2026.
  5. ↑ Coalson, Michael S. (1984). DEVELOPMENT OF THE F110-GE-100 ENGINE. ASME.
  6. ↑ "GE Aircraft Engines Military Engine Status Report". General Electric Aerospace. 15 Haziran 1997. 18 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Ocak 2023.
  7. ↑ https://www.defensenews.com/industry/2018/10/31/general-electric-beats-rolls-royce-to-power-turkeys-indigenous-fighter-jet/ [yalın URL]
  8. 1 2 "datasheet GE-129 - pdf" (PDF). 14 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 2 Mayıs 2021.
  9. 1 2 "datasheet GE-132 - pdf" (PDF). 7 Haziran 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 2 Mayıs 2021.
  10. ↑ "F−14 TF30−P−414 TO F110−GE−400 ENGINE UPGRADE TECHNICAL COMPARISON" (PDF). 15 Haziran 2010 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
  11. ↑ "F−14 TF30−P−414 TO F110−GE−400 ENGINE UPGRADE TECHNICAL COMPARISON" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2010-06-15.

Dış bağlantılar