I. Halilullah

Şahruh ile ilişkileri

Genç Şirvanşah Halilullah, tahta çıkar çıkmaz Kara Koyunlu sultanlarına olan bağımlılığını tanımayı reddetmiştir. Kasım 1420'de, 65 yaşındaki Kara Yusuf'un Timur'un oğlu Şahruh (1405–1447) ile yaptığı savaş sırasında ani ölümü, Azerbaycan'daki siyasal dengeleri köklü biçimde değiştirmiş ve Türkmen emirleri arasında ciddi bir çözülmeye yol açmıştır. Emirlerin birçoğu Kara Yusuf'un ordugahını terk ederek dağılmıştır. Kara Yusuf'un oğlu Kara İskender (1420-1429 ve 1431-1435), Akkoyunluların lideri Kara Yülük Osman ile mücadele hâlindeydi. Kara Yusuf'un diğer oğlu Cihan Şah, babasının ölümünden sonra meydana gelen olayları öğrenince Şahruh'a tâbi olmuş ve Sultaniye şehrini ona teslim etmiştir. Tebriz, Şahruh'un emiri Aliyya Kukeltaş tarafından ele geçirilmiş; şehirdeki camilerde Şahruh adına hutbeler okunmaya başlanmıştır.

Tebriz'in ele geçirilmesinden kısa bir süre sonra, Hicri 823 (1420) yılında Şahruh bizzat Aras Nehri'ni geçerek Karabağ'a gelmiş ve burada kışlamıştır. Orta Asya'ya ve neredeyse tüm İran'a hâkim olan Şahruh'un Karabağ'daki bu ikameti sırasında, çok sayıda büyük feodal bey ve yerel hükümdar, bağlılıklarını bildirmek ve iltifat görmek amacıyla onun huzuruna çıkmıştır. Bu feodal beyler ve yöneticiler arasında, 10 Zilhicce 823'te (17 Aralık 1420) Şirvan'dan bol hediyelerle gelen genç Şirvanşah Halilullah ile kardeşi Menuçehr de bulunmaktaydı. Halilullah büyük bir iltifatla kabul edilmiş, değerli bir kemer ve sultanın çeşitli hediyeleriyle onurlandırılmıştır. Şahruh, cesareti ve mertliğiyle tanınan Halilullah'ın kardeşi Emir Menuçehr'i de yanına alarak hizmetine kabul etmiştir. Şahruh ile Şirvanşahlar—Şeyh İbrahim ve onun oğlu Halilullah—uzun süredir müttefik ilişkiler içindeydi.

Kaynaklar, Şeyh İbrahim'in Hicri 807 (Miladi 1405) yılında değerli hediyelerle önce Aladağ'a, ardından Karabağ'a giderek Miranşah'ın oğlu Ömer Mirza ile görüştüğünü ve bağlılığını bildirdiğini aktarmaktadır. Hicri 814 (Miladi 1411/2) yılında ise elçileriyle Şahruh'a değerli hediyeler göndermiştir. Şirvan'ın bağımsızlığının korunması, mülklerini İran ve Güney Azerbaycan'da Şahruh'a ait topraklar pahasına genişletmeye çalışan Kara Yusuf'a, daha sonra ise onun oğlu İskender'e karşı mücadelede güvenilir müttefikler bulmak isteyen Şahruh'un çıkarlarıyla örtüşmekteydi. Şirvanşah'tan sonra, Şeki hükümdarı Emir Sidi Ahmed ve daha sonra Gürcü hükümdarı Aleksandr'ın (1413-1442) elçileri de Şahruh'un karargahına gelmiştir. Halilullah ile Şahruh arasındaki görüşme onları daha da yakınlaştırmıştır. Şirvanşah Karabağ'da sultanın huzuruna geldiğinde, sultan onunla akrabalık kurmak istemiş ve Halilullah, Kara Yusuf'un dul eşi olan, Miranşah'ın oğlu ve Timur'un torunu Ebubekir'in kızıyla nişanlanmıştır. Ebubekir, dedesi Miranşah'ın hayatını kaybettiği savaşta Kara Yusuf tarafından esir alınmış ve kısa süre sonra evlendirilmiştir. Şirvan'dan Şirvanşah'ın annesi de değerli hediyeler getirmiş ve düğün, Hicri 29 Rebiü'l-Evvel 824'te (Miladi 3 Nisan 1421 Çarşamba günü), Karaköpektepe'de (bugünkü Füzuli rayonu sınırları içinde) gerçekleştirilmiştir. Bu evlilikle Şahruh, Kara Yusuf'a karşı yürütülen mücadelede Şirvanşah'a destek veren ittifakı daha da sağlamlaştırmıştır. Şahruh gibi güçlü ve itibarlı bir akrabaya dayanan Halilullah ise konumunu güçlendirmiştir. Şahruh ve oğullarının desteği sayesinde Halilullah'ın siyasal dayanağı kuvvetlenmiş, itibarı ve şöhreti artmıştır.

I. Mehmed ile ilişkiler

Halilullah Karabağ'a varmadan kısa bir süre önce, elçisi Muhammed Bakuyin ile Türk sultanı I. Mehmed'e (h. 1413-1421) bir mektup göndermiştir. Halilullah mektubunda Şirvanşahlar ile Sultan arasındaki kadim dostluktan bahsetmiş, Şahruh'un Tebriz yakınlarında olduğunu belirtmiştir. Daha sonra Şahruh'tan bir mektup aldığını, bu mektupta Kara Yusuf'a karşı birlikte saldırmak üzere hazırlık yapılmasının teklif edildiğini yazmıştır. Sultan I. Mehmed, verdiği ihtiyatlı cevabında; Hoca Muhammed Bakuyin'in Kefe'den geçtiğini, Şirvanşah'ın mektubunu kendisine ilettiğini ve dostluklarının ölene dek bozulmayacağını belirtmiştir. Halilullah'ın, Şahruh'un Azerbaycan seferi konusundaki uyarısına karşılık olarak Sultan, Şahruh'un Kara Yusuf'a saldırma niyetini kendisine bizzat yazdığını ifade etmiştir. "Ne var ki her hükümdar, kendi siyasal meselelerini ve komşu devletlerle olan ilişkilerini en iyi biçimde kendisi değerlendirebilir. Nitekim Şeki, Kumuk, Kaytağ ve Levent hükümdarları, içinde bulundukları şartların diğerlerinden daha iyi farkındadır. Bununla birlikte, Kara Yusuf'un Osmanlı Devleti'ne yönelik bir saldırıda bulunması halinde, Sultan buna karşılık verecektir." Bu mektup, Halilullah'ın muhtemelen Şahruh'un talimatı doğrultusunda Türk sultanı nezdinde yeni bir müttefik arayışına girdiğini; ancak sultanın bu ittifaka katılma niyetinde olmadığını göstermektedir.

Eleşkirt Muharebesi

1421 yılında Şirvanşah, Eleşkirt Vadisi'nde Kara Yusuf'un oğlu İskender ile Şahruh'un birlikleri arasında gerçekleşen ve İskender'in yenilgisiyle sonuçlanan savaşta Şirvan askerî birlikleriyle Şahruh'un yanında yer almşıtır. Azerbaycanlı feodal beyler tarafından üstünlüğünün kabul edilmesinden memnuniyet duyan Şahruh, 1421 sonbaharında birlikleriyle birlikte Azerbaycan'dan ayrılmıştır. İskender kısa sürede konumunu yeniden tesis ederek asker toplamayı başarmıştır; ancak Şirvan'a birkaç kez baskın düzenlemesine rağmen Şeki ve Şirvan bağımsızlıklarını korumuştur. İskender'in Hicri 828 (Miladi 1425) yılında Şirvan'a gerçekleştirdiği baskın sırasında, Şirvanşah Halilullah'ın kardeşleri Keykubad, İshak ve Haşim kendisine karşı çıkmıştır. Bunun üzerine Şirvanşah, Şahruh'tan yardım talep etmiş ve aldığı destek sayesinde kardeşlerini ortadan kaldırmıştır. Bu gelişmenin ardından Halilullah'ın siyasi konumu önemli ölçüde güçlenmiştir. Halilullah'ın Bakü veya Şirvan'da bulunmadığı dönemlerde, kardeşi Gazanfer onun adına ülke yönetimini üstlenmiştir. Bu süreçte Bakü'nün İçerişehir bölgesinde bir dizi sur ve çeşitli yapılar inşa ettirmiştir.

Karakoyunlu İskender ile ilişkileri

Ülkesinin ve başkenti Bakü'nün gelişimine odaklanan Halilullah'ın hükümdarlığı döneminde, Şirvanşahlar Sarayı'nın, kervansarayların ve köprülerin inşasına başlanmış; bu süreçte ülkede belirgin bir ilerleme kaydedilmiştir. Ancak Halilullah'ın Timurlu hükümdarı Şahruh ile kurduğu dostane ilişkiler, Karakoyunlu hükümdarı İskender'i rahatsız etmiş ve bu durum İskender'in Şirvan'a yönelik tekrarlanan saldırılarına yol açmıştır. 1428 yılında Şahruh, komutanı Aliyya Kukeltaş'ın idaresinde Azerbaycan'a bir ordu göndermiştir. Mayıs 1429'da ise Şirvan birliklerinin de dahil olduğu yaklaşık 100.000 kişilik süvari kuvvetiyle İskender'in üzerine yürümüş ve Güney Azerbaycan'daki Salmas civarında Karakoyunlu kuvvetlerini ağır bir yenilgiye uğratmıştır. Elince Kalesi'nin ele geçirilmesinin ardından Şahruh, kışı geçirmek üzere Karabağ'a çekilmiş ve Karakoyunlu Devleti'nin yönetimini, Timurlulara bağlılığı kabul eden İskender'in kardeşi Ebu Said'e bırakmıştır.

Şahruh 1430'da Azerbaycan'ı terk edip Horasan'daki başkenti Herat'a döndükten sonra, İskender bu durumu fırsat bilerek Azerbaycan'daki iç mücadeleleri yeniden başlatmıştır. Hicri 835 (Miladi 1431) yılında Ebu Said'i öldürerek Karakoyunlu Devleti'nin hükümdarı olmuş, ardından tekrar Şahruh'a karşı savaş hazırlıklarına girişmiştir. Daha önce, Hicri 831 (Miladi 1427/8) yılında Şirvan'a saldırarak Şirvan Devleti'ni boyunduruk altına almaya çalışmış; bu saldırı sırasında Şamahı şehri Karakoyunlu birlikleri tarafından yıkılıp yağmalanmıştır. O sırada Derbent'te bulunan Şirvanşahların saray şairi Bedir Şirvani, İskender Şamahı'dan ayrıldıktan sonra şehre gelmiş ve şehrin yıkımına ve yağmalanmasına tanık olmuştur. Şair tüm gördüklerini şiirlerinde anlattıktan sonra Şamahı'dan ayrılıp Bakü'ye gelmiş ve hayatının geri kalanını Şirvanşahlar Sarayı'nda geçirmiştir. İskender'in Şirvan'a düzenlediği sonraki baskınlar daha da yıkıcı olmuştur. Son büyük çatışma, İskender'in oğlu Yar Ali'nin Şirvan'a sığınmasıyla patlak vermiştir. Babasının kendisine karşı uygunsuz davrandığını ileri süren Yar Ali, Hicri 836 (Miladi 1432) yılında 2000 süvariyle birlikte Şirvan'a kaçarak Şirvanşah Halilullah'ın himayesine girmiştir.

Halilullah, İskender'in talebi üzerine Yar Ali'yi savaşçılarıyla birlikte Bakü limanından bir gemiye bindirerek deniz yoluyla Herat'a, Şahruh'un yanına göndermiştir. Şahruh, Yar Ali'yi iyi karşılamış ve onu prensler arasına kabul etmiştir. Ancak kaynakların aktardığına göre, Yar Ali'nin çeşitli Türk ve Tacik unsurlarla yakın ilişkiler kurması ve halk arasında giderek ün kazanması Şahruh'u tedirgin etmiş; bunun üzerine Yar Ali, Semerkant'a gönderilmiştir. İskender ise oğlunun bu durumunu Şirvan'a sızmak için bir gerekçe olarak kullanmıştır. Cennâbî'ye göre, büyük bir süvari birliğiyle Şirvan üzerine yürüyen İskender, Şamahı'ya girmiş ve burada Halilullah ile şiddetli bir savaş yaşanmıştır.

Kaynaklarda, İskender'in Şamahı'yı Hicri 831 (Miladi 1427/8) ve Hicri 837 (Miladi 1433/4) yıllarında iki kez yerle bir ettiği, özellikle son seferinde yalnızca Şamahı'yı değil tüm Şirvan bölgesini de ağır şekilde tahrip ettiği bildirilmiştir. İskender'in askerleri, Şirvan ekonomisinin temelini oluşturan meyve bahçeleri ve dutlukları yok etmiş, şehirler ve tarım alanları büyük zarar görmüştür. Ayrıca çok sayıda insan katledilmiştir. Rivayetlere göre İskender, bir yıl içinde 300 Şirvanlı ileri gelenin başını kestirmiştir. Daha sonra Derbent surlarına çekilmiştir. Ancak Halilullah mücadelesini sürdürmüştür. Mirkhond'un aktardığına göre, Halilullah, Mahmudabad'daki Gushtasbi hükümdarı Halik Birdi aracılığıyla Şahruh'a haber göndererek İskender'in Azerbaycan'ı ele geçirdiğini ve Şirvan'ı işgal ettiğini bildirmiş, Timurlu hükümdarından yardım istemiştir. Şahruh, 1434 sonbaharında Herat'tan Azerbaycan'a bir orduyla hareket etmiştir. Bu sırada Halilullah, kızı ve din alimleriyle birlikte deniz yoluyla Rey'e gelerek Şahruh'a İskender'in Şirvan'daki eylemlerini bizzat aktarmıştır. Şahruh ve fakihleri, yaptıkları bir toplantıda İskender'in eylemlerini tartışmışlar; toplantı sonucunda İskender'in ölümü için bir fetva yayımlanmıştır. Daha sonra Şahruh, İskender'le savaşmak için Güney Azerbaycan'a doğru yola çıkmıştır. Şahruh'un yaklaştığını duyan İskender, birliklerini Şirvan'dan geri çekmek zorunda kalmıştır. Şirvanşah'ın birlikleriyle katıldığı bu savaşta İskender yenilmiş ve Nahçıvan yakınlarındaki Elince Kalesi'ne sığınmıştır. Şahruh, Hicri 840 (Miladi 1436/7) yılında oğlu Şah Gubad tarafından öldürülmüştür.

Şahruh, Hicri 839 (Miladi 1435/6) yılında Tebriz'e girmiştir. Burada, Timurlular adına Güney Azerbaycan'ı yöneten İskender'in kardeşi Cihan Şah tarafından itaatle karşılanmıştır. Kışı Karabağ'da geçiren Şahruh'u, Hicri 838 (1435) yılında Halilullah, kardeşi Ferruhzade ile birlikte Ucan'da ziyaret ederek bağlılığını sunmuştur. Şahruh'un lütuf ve hediyeleriyle Şirvan'a dönen Halilullah'a Şeki ve Mugan emirleri de eşlik etmiştir.

Şeyh Cüneyd ile ilişkileri

Şirvan'daki barış dönemi, Azerbaycan'da büyük nüfuza ve çok sayıda destekçiye sahip ünlü Safiyüddin Erdebilî'nin oğlu Şeyh Cüneyd'in beklenmedik bir şekilde ortaya çıkmasıyla kesintiye uğramıştır. Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şah tarafından Azerbaycan'dan kovulan Şeyh Cüneyd, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın derin sempatisini kazanmış, hatta Uzun Hasan, kız kardeşi Hatice'yi onunla evlendirmiştir. Kendi devletini kurmayı hedefleyen Cüneyd, Azerbaycan'ın gelişmiş bölgelerinden biri olan Şirvan'ı fethetme fikri ile ortaya çıkmıştır. Şirvanşahların tahtını ele geçirmek ve ülkeyi işgal etmek amacıyla yaptığı seferler sırasında farklı ülkelerden topladığı yaklaşık 10.000 destekçisiyle Şirvan'a baskın düzenlemiştir. Şirvan'daki Şii destekçileri de ona katıldı. Çerkeslerle yapılan dini savaş ise bu baskın için bir bahane olarak kullanılmıştır.

Şeyh Cüneyd'in niyetlerini öğrenen ve Tabersaran halkının kışkırtmasıyla harekete geçen Halilullah, Karakoyunlu Cihan Şah'ın da yardımıyla büyük bir ordu toplayarak Cüneyd'in üzerine yürümüştür. 1460 yılında Samurçay'ın sol kıyısında, Kipçak köyü yakınlarında yapılan savaşta Cüneyd öldürülmüş ve taraftarları ağır bir yenilgiye uğratılmıştır. Bir rivayete göre Cüneyd, Şirvanşah'ın emriyle yakalanarak idam edilmiş; diğer kaynaklara göre ise savaş meydanında bir okla vurularak hayatını kaybetmiştir.

Fazlullah bin Ruzbihan Kunci'ye göre, Cüneyd'in takipçileri, liderlerinin cesedini Samurçay'ın sağ kıyısına taşıyarak Gulhan köyüne (modern Hazra köyü) defnetmişlerdir.