John Manuel Cook, FBA (1910–1994), Britanya Akademisi üyesi olan İngiliz bir klasik arkeologdur. 11 Ekim 1910 tarihinde Sheffield'de, Anglikan rahibi olan Charles Robert Cook ve Mary Manuel Cook'un küçük oğlu olarak doğdu. Eğitimini Marlborough College'da tamamlamış, ardından 1929-1932 yılları arasında Cambridge'deki King's College'a devam etmiştir.
Ağabeyi Robert Manuel Cook da kendisi gibi antik çağ üzerine uzmanlaşmış tanınmış bir bilgindir ve özellikle Antik Yunan seramiği (vazoları) konusundaki otoritesiyle tanınır.
Kariyeri
1934-1936 yılları arasında Atina'daki İngiliz Okulu'nda (British School at Athens) çalışan Cook, burada Arkaik Dönem Yunan çömlekçiliği üzerine araştırmalar yapmıştır. Bu konu hakkındaki önemli bir çalışmasını, 1938 yılında İngiliz Okulu'nun yıllık bülteninde (Annual of the British School at Athens) yayımlamıştır.
1936 yılında Edinburgh Üniversitesi'nde beşeri bilimler asistanı olarak atanmış, 1938'de ise klasik diller ve edebiyat alanında öğretim görevlisi olmuştur.
1939 yılında, kendisi gibi bir klasik çağ bilgini olan Enid May Robertson (1912/13–1976) ile evlendi. Çiftin bu evlilikten iki oğlu dünyaya geldi: 1940 doğumlu İslam bilimci Michael Cook ve 1950 doğumlu müzikolog Nicholas Cook.
İkinci Dünya Savaşı sırasında Cook, Royal Scots alayında ve istihbarat kolunda yarbay rütbesiyle görev aldı. 1943'te işgal altındaki Yunanistan'a paraşütle atlayarak Epir bölgesindeki direnişçilerle irtibat subaylığı yaptı. 1946'ya kadar Yunanistan'daki İngiliz Askeri Misyonu'nda sanat eserlerini koruma subayı olarak kaldı.
II. Dünya Savaşı'ndan sonra
1946'dan 1954'e kadar Atina'daki İngiliz Okulu'nun (British School at Athens) direktörlüğünü yapmış; 1958'den 1976'ya kadar ise Bristol Üniversitesi'nde antik tarih ve klasik arkeoloji profesörü olarak görev almıştır.
Cook; Achilleion (Troad), Lamponeia, Neandreia ve Kebrini gibi yerleşimler başta olmak üzere, Troas (Biga Yarımadası) bölgesinde gerçekleştirdiği yüzey araştırmaları ve keşifleriyle tanınmaktadır.
Özellikle Homeros'un destanlarına konu olan bu coğrafyadaki antik kentlerin yer tespiti ve bölgenin tarihsel topografyası üzerine yaptığı çalışmalar, modern arkeoloji için temel referans noktaları oluşturmuştur.
1948–1951 yılları arasında, Ankara Üniversitesi ile iş birliği içerisinde Eski İzmir (Bayraklı/Smyrna) kazılarını yürütmüştür.
Bu kazılar, İzmir'in tarihini binlerce yıl geriye götüren ve kentin Arkaik dönemdeki ihtişamını ortaya koyan en önemli arkeolojik çalışmalardan biri kabul edilir. Ord. Prof. Dr. Ekrem Akurgal ile birlikte yürütülen bu ortak çalışma, Türk ve İngiliz arkeologların uluslararası çaptaki başarılı iş birliklerine erken bir örnek teşkil eder.
1969 yılından itibaren eşiyle birlikte İran'daki arkeolojik alanları keşfe çıkmış ve Ahameniş İmparatorluğu (Birinci Pers İmparatorluğu) üzerine çalışmalar yürütmüştür.
Bu araştırmalar sonucunda Cook, Pers tarihi ve kültürü konusunda derin bir uzmanlık kazanmış; bu birikimini 1983 yılında yayımlanan ve konunun en önemli kaynaklarından biri kabul edilen "The Persian Empire" (Pers İmparatorluğu) adlı eserinde bir araya getirmiştir.
Kendisi; Antika Meraklıları Cemiyeti (Society of Antiquaries - 1948), Alman Arkeoloji Enstitüsü ve Britanya Akademisi (British Academy - 1974) üyesidir.
Bu üyelikler, Cook'un arkeoloji dünyasındaki prestijini ve uluslararası düzeyde kabul gören akademik otoritesini simgelemektedir. Özellikle Britanya Akademisi üyeliği (FBA), bir sosyal bilimcinin Birleşik Krallık'ta ulaşabileceği en yüksek onurlardan biri kabul edilir.
Anadolu'daki Araştırmaları
1950'li yıllar boyunca Cook ve G. E. Bean, Karia bölgesinde kapsamlı arkeolojik yüzey araştırmaları yürütmüşlerdir.
Bu iki isim, Güneybatı Anadolu'nun dağlık ve zorlu coğrafyasında modern ulaşım imkanlarının kısıtlı olduğu bir dönemde, birçok antik kentin yerini ilk kez saptamış ve yüzlerce yazıtı kayıt altına almıştır. Cook'un topografik titizliği ile Bean'in epigrafik (yazıt bilimi) uzmanlığı birleşerek, Karya bölgesinin tarihsel haritasının yeniden çizilmesini sağlamıştır.
Asarlik'te bazı Submikene kalıntılarına ve Milet'te ve Mylasa yakınlarında Mikene kalıntılarına rastladıklarını belirttiler. Cook ayrıca Karyalılar ve Mikeneliler arasındaki benzerliklere de dikkat çekti.
Cook ve Bean, Asarlık'ta bazı Submiken (Geç Miken) kalıntılarını; Miletos ve Milas (Mylasa) yakınlarında ise Miken dönemi buluntularını tespit etmişlerdir. Ayrıca Cook, Karyalılar ile Mikenler arasındaki benzerliklere dikkat çekerek bu iki kültür arasındaki bağları vurgulamıştır.
Önemli Notlar:
Asarlık (Termera): Bodrum Yarımadası'ndaki bu yerleşim, bölgedeki Miken etkisinin ve yerli halkla olan etkileşimin en önemli kanıtlarından biri olarak kabul edilir.
Miletos ve Mylasa: Bu merkezlerdeki buluntular, Ege'nin karşı kıyısındaki Miken dünyasının Anadolu'nun batı kıyılarına ne kadar derinlemesine nüfuz ettiğini göstermektedir.
Karia-Miken Benzerliği: Cook, özellikle mezar yapıları ve seramik formları üzerinden Karyalıların yerli kökenleri ile Akdeniz'in Tunç Çağı kültürleri arasındaki akrabalık bağlarını bilimsel bir temele oturtmaya çalışmıştır.
"Üçüncü bin yıla ait buluntular, Ege kıyısındaki veya kıyıya yakın birkaç nokta ile sınırlıdır; Marsyas Vadisi'nin yukarı kısmında, Yatağan yakınlarında olduğu sanılan ilginç bir buluntu yeri ise bu durumun tek istisnasıdır. İkinci bin yıla ait kalıntılardan ise, Miletos'taki Miken, İstanköy (Kos) adasının karşısındaki Asarlık (Termera) yerleşimindeki Submiken (Geç Miken) buluntuları ve Mylasa (Milas) civarından gelen Miken raporları dışında hiçbir iz bilinmemektedir.
Günümüzde bazı akademisyenler, Karyalıların belki de Hint-Avrupa kökenli olup Anadolu'nun iç kesimlerinde yaşadıklarını ve ancak Tunç Çağı'nın sonunda Karia ile Ege kıyılarına indiklerini ileri sürmektedirler. Ancak bu görüş, onlar hakkındaki Yunan geleneğiyle pek bağdaşmamaktadır. Şahsen ben, Karya’daki (ve belki de komşu adalardaki) Miken varlığını, Karia kültüründen başka bir şeyle açıklamayı zor buluyorum. Erken dönem Karia ile ilgili asıl güçlüğümüz, Karyalıları ayırt edebilecek bir yöntemimizin henüz olmamasıdır; arkeolojik olarak kültürleri, çağdaşı olan Yunan kültürünün bir yansımasından biraz daha fazlası gibi görünmektedir."
