Merkezî bilim

Kimya, fiziksel bilimlerle yaşam bilimleri, farmasötik bilimler ve tıp ile mühendislik gibi uygulamalı bilimler arasında kurduğu bağlantılar nedeniyle sıklıkla "merkezi bilim" olarak adlandırılır. Bu ilişki, kimya felsefesi ve bilim ölçüm bilimi (scientometrics) gibi alanlarda önemli bir tartışma konusudur. "Merkezi bilim" ifadesi, ilk kez 1977 yılında yayımlanan ve 2021 itibarıyla 15. baskısı yapılan Chemistry: The Central Science adlı ders kitabı ile Theodore L. Brown ve H. Eugene LeMay tarafından yaygınlaştırılmıştır.

Kimyanın bu merkezi rolü, Auguste Comte’un bilimlerin sistematik ve hiyerarşik sınıflandırmasında da görülmektedir. Bu sınıflandırmaya göre her disiplin, kendisinden sonra gelen alan için daha genel bir çerçeve sunar (matematik → astronomi → fizik → kimya → biyoloji → sosyal bilimler). Daha yakın zamanda Balaban ve Klein tarafından önerilen bir diyagramda ise bilimlerin kısmi sıralaması sunulmuş, kimyanın bu sıralamada önemli bir dallanma noktası olarak yer alması nedeniyle "merkezi bilim" olarak değerlendirilebileceği öne sürülmüştür. Ancak bu bağlantılar kurulurken, alt düzey bilimlerin üst düzeylere bütünüyle indirgenemeyeceği kabul edilmektedir. Alt bilim alanlarının, üst bilim dallarında yer almayan özgün kavramlar ve ortaya çıkan fikirler (emergent properties) barındırdığı bilinmektedir.

Kimya, atomlar, protonlar, nötronlar, elektronlar ve termodinamik gibi parçacıkları yöneten fizik yasalarına dayanır; ancak kimyanın tamamen kuantum mekaniğine indirgenemediği gösterilmiştir. Örneğin, elementlerin periyodikliği ve kimyasal bağlar gibi kavramlar, fiziksel kuvvetlerin ötesinde, kimyaya özgü ortaya çıkan özelliklerdir.

Benzer şekilde, yaşamı oluşturan yapıların moleküllerden oluşmasına rağmen biyoloji de bütünüyle kimyaya indirgenemez. Örneğin, evrimsel mekanizmalar genetik baz çiftlerinde meydana gelen mutasyonlar gibi kimyasal temellerle açıklanabilir; ancak doğal seçilim gibi evrimi yönlendiren kavramlar yalnızca kimya yoluyla tam olarak tanımlanamaz. Buna karşın kimya, hücreleri oluşturan moleküllerin anlaşılması ve incelenmesi açısından biyoloji için temel bir metodoloji sunar.

Kimyanın bu bağlantıları, çok sayıda bilimsel disiplinin kavramlarını kullanan çeşitli alt dallar aracılığıyla kurulur. Fizik ve kimya, fizikokimya, nükleer kimya ve kuramsal kimya gibi alanlarda birleşir. Kimya ile biyolojinin kesiştiği başlıca alanlar biyokimya, tıbbi kimya, moleküler biyoloji, kimyasal biyoloji, moleküler genetik ve immünokimya olarak sıralanabilir. Kimya ile yer bilimleri ise jeokimya ve hidroloji gibi alanlarda kesişir.

Ayrıca bakınız

Temel bilim

Sert ve yumuşak bilim

Kimya felsefesi

Özel bilimler

Bilimin birliği [en]

Kaynakça