Muallakat

Muallakalar veya Muallakât (Arapça: المعلّقات, el-Muʿallaḳāt), Câhiliye dönemine ait seçkin uzun Arap şiiri derlemesine verilen addır. Gelenekte yedi şairin yedi kasidesinden oluştuğu kabul edilir; bazı klasik kaynaklarda ise şair ve kaside sayısı sekize, dokuza veya ona çıkarılmıştır.

Muallakât, İslamiyet öncesi Arabistan şiirinin en tanınmış metin gruplarından biridir. Kasideler, çöl hayatı, kabile düzeni, savaş, barış, aşk, yolculuk, tabiat tasviri, övünme ve hikmet gibi temaları işler. Klasik Arap şiirinin kaside biçimini, özellikle de tek kafiye düzenini, nesîb adı verilen lirik başlangıcı ve tasvir-fahriye-methiye çizgisini temsil etmesi bakımından Arap edebiyatı tarihinde merkezi bir yere sahiptir.

Adlandırma

Muallakât (Muallakalar), muallaka kelimesinin çoğuludur. Kelime, Arapçada “bir şeyi bir yere asmak, bir şeyle ilişkilendirmek, beğenmek ve değer vermek” anlam alanıyla ilişkilendirilen ʿalaḳ kökünden gelir. Bu nedenle terim, geleneksel açıklamada “beğenildiği için herkesin görebileceği bir yere asılan şiirler” anlamında yorumlanmıştır.

Bu kasideler için klasik kaynaklarda es-sebʿu’t-tıvâl (“yedi uzun kaside”), sümût (“dizili inciler”), müzehhebât (“yaldızlı şiirler”), sebʿiyyât (“yediler”), daha yeni kaynaklarda ise mukalledât ve müsemmetât gibi adlandırmalar da kullanılmıştır.

Derlenmesi

Muallakalar’ın derlenmesi genellikle 8. yüzyılda yaşamış şiir râvisi ve derleyicisi Hammâd er-Râviye ile ilişkilendirilir. Ebû Caʿfer en-Nehhâs’a göre Hammâd, insanların eski şiire ilgisinin azaldığını görünce bu yedi kasideyi bir araya getirmiş ve onları “meşhur şiirler” olarak tanıtmıştır.

Derlemenin kesin sınırları konusunda klasik kaynaklar arasında görüş birliği yoktur. İbn Abdürabbih’in verdiği ve sonraki birçok şârihin izlediği liste, genellikle yedi muallaka şairinin standart listesi sayılır. Ancak Ebû Ubeyde, Mufaddal ed-Dabbî, İbn Kuteybe, Ebû Zeyd el-Kureşî, en-Nehhâs, Hatîb et-Tebrîzî ve İbn Haldûn gibi isimler listede farklılaşır; bazı kaynaklarda Nâbiga ez-Zübyânî, el-A'şâ, Abîd b. el-Ebras veya Alkame b. Abede de muallaka şairleri arasında sayılır.

Kâbe’ye asılma rivayeti

Muallakalar hakkındaki en yaygın rivayete göre bu kasideler, Ukaz gibi panayırlarda okunan ve beğenilen şiirler arasından seçilmiş; keten tomarlara altın yaldızla yazılıp Kabe duvarına asılmıştır. Bu anlatı, özellikle İbn Abdurabbih’in el-ʿİkdu’l-Ferîd adlı eserinde görülen rivayetlerle ilişkilendirilir.

Bununla birlikte birçok araştırmacı, şiirlerin fizikî olarak Kâbe’ye asıldığı rivayetini tarihî bakımdan ihtiyatla karşılar. En-Nehhâs, eski şiiri aktaran râviler arasında bu iddianın bilinmediğini söyleyerek rivayeti reddetmiştir. Modern araştırmalarda da “asılı” anlamının mecazî olabileceği, şiirlerin değerli ve itibarlı konumunu ifade ettiği belirtilir.

Şairler

Yedi muallaka (askı) şairi için yaygın kabul gören liste şöyledir:

Bazı klasik kaynaklarda bu listeye Nâbiga ez-Zubyânî, el-Aʿşâ, Abîd b. el-Ebras ve Alkame b. Abede gibi şairler de eklenmiştir.

Şiirlerin özellikleri

Muallakalar klasik Arap kasidesi biçimindedir. Kasideler çoğunlukla altmış ile yüz beyit arasında değişir ve bütün beyitlerde aynı kafiye sürdürülür. İlk beyitte iki mısraın aynı kafiyeyle bitmesi, yani musarraʿ yapı, yaygın bir özelliktir.

Kaside çoğu zaman sevgilinin terk edilmiş konak yerinin hatırlanmasıyla başlayan nesîb bölümüyle açılır. Bunu yolculuk, deve veya at tasviri, çöl hayvanları ve bedevî hayata dair sahneler izler. Son bölümde ise şairin kendisini veya kabilesini övdüğü fahriye, bir kişiyi ya da kabileyi yücelttiği methiye yahut hikmetli öğütler yer alır.

Muallakalar’da şiirlerin tematik yönelimleri farklıdır. Tarafe’nin kasidesi ayrıntılı deve tasviriyle; Amr b. Kulsûm ve Hâris b. Hillize’nin kasideleri kabile övüncüyle; Zuheyr’in kasidesi hikmet ve barış vurgusuyla; Antere’nin kasidesi savaşçı tonuyla; Lebîd’in kasidesi ise daha dingin ve düşünsel bir söyleyişiyle öne çıkar.

Metin aktarımı ve şerhler

Câhiliye şiiri uzun süre sözlü aktarım yoluyla korunmuş, daha sonra râviler ve dil âlimleri tarafından yazıya geçirilmiştir. Bu nedenle Muallaka metinlerinde beyit sayısı, beyitlerin sıralanışı ve bazı lafızlar bakımından farklı rivayetler vardır.

Muallakalar üzerine klasik dönemde çok sayıda şerh yazılmıştır. Ebû Bekir İbnu’l-Enbârî, en-Nehhâs, ez-Zevzenî ve Hatîb et-Tebrîzî’nin şerhleri bu alandaki önemli metinler arasında anılır.

Türkçede Muallakalar

Muallakalar üzerine Türkiye’de yapılan çalışmaların önemli bir kısmı bibliyografik, filolojik ve tercüme odaklıdır. Süleyman Tülücü’nün 2005 tarihli çalışması, Türkiye’de Muallakalar ve muallaka şairleri üzerine yapılmış yayınları derleyen başlıca bibliyografik kaynaklardan biridir.

Yedi muallaka şairinin kasideleri, Mehmet Hakkı Suçin tarafından Yedi Askı Şiirleri (Muallakalar) adıyla Türkçeye çevrilmiş ve 2020’de Kırmızı Kedi Yayınevi tarafından yayımlanmıştır. Bu baskıda Türkçe çeviriyle birlikte Arapça kaynak metin de verilmiştir. Şair Adonis, "Cahiliye Şiirini Okumak" başlığıyla çeviriye yazdığı giriş yazısında, muallakalar dahil Cahiliye şiirinin yeni bir yaklaşımla okunmasını önermektedir.

Ayrıca bakınız

• Câhiliye
• Arap edebiyatı
• Kaside
• Nesîb
• Rahîl
• Vasf

Kaynakça