Oppidum

Oppidum
MÖ 1. yüzyıla ait bir Kelt oppidumunun canlandırması.
KonumFransa, Almanya, İtalya, Britanya, İspanya, Portekiz, Avusturya, Belçika, Çekya, İsviçre, Slovakya, Sırbistan, Macaristan

Oppidum (çoğulu: oppida), Avrupa'da Demir Çağı'na ait büyük tahkimli yerleşim veya kentlerdir. Oppidalar, başlıca Keltlerin geç La Tène kültürü ile ilişkilendirilir; MÖ 2. ve 1. yüzyıllarda ortaya çıkmış, batıda Britanya ve İberya'dan doğuda Macar Ovası'nın sınırlarına kadar Avrupa'nın geniş bir bölümüne yayılmıştır. Bu yerleşimler, Romalıların Güney ve Batı Avrupa'yı ele geçirmesine kadar kullanılmaya devam etti. Daha sonra bunların bir kısmı Roma döneminde kentlere dönüşürken, diğerleri terk edildi. Tuna ve Ren nehirlerinin kuzeyindeki, Cermanya'nın büyük bölümü gibi Roma egemenliği dışında kalan bölgelerde ise oppidalar MS 1. yüzyıla kadar kullanılmaya devam etti.

Tanım

Oppidum, Latince'de "savunmalı (tahkimli) idari merkez veya kasaba" anlamına gelen bir sözcüktür ve başlangıçta hem Roma egemenliği dışındaki yerleşimler hem de Roma yönetimi altındaki eyalet kentleri için kullanılmıştır. Sözcük, daha eski Latince ob-pedum ("çevrili alan") kelimesinden türemiş olup, muhtemelen Ön-Hint-Avrupa kökenli pedóm- ("işgal edilmiş alan" veya "ayak izi") sözcüğüyle bağlantılıdır. Modern arkeolojide ise oppidum, Kelt La Tène kültürü ile ilişkilendirilen büyük tahkimli yerleşimleri ifade eden geleneksel bir terimdir.

Fransa'nın Burgonya bölgesindeki Bibracte Kelt oppidumunun yeniden inşa edilmiş surları.

Jül Sezar, Commentarii de Bello Gallico adlı eserinde, MÖ 58-52 yılları arasındaki Galya Savaşları sırasında Galya'da karşılaştığı büyük Kelt Demir Çağı yerleşimlerini oppida olarak adlandırmıştır. Bir yerleşimin oppidum sayılabilmesi için hangi ölçütlerin gerektiğini açıkça tanımlamamış olsa da, temel özellikler metinden anlaşılmaktadır. Bunlar; malların üretildiği, depolandığı ve ticaretinin yapıldığı önemli ekonomik merkezlerdi. Zaman zaman Romalı tüccarlar bu yerleşimlere yerleşiyor, Roma lejyonları da bu yerleşimlerden erzak temin ediyordu. Ayrıca, MÖ 52 yılında Vercingetorix'in Galya ayaklanmasının lideri olarak seçilmesinde olduğu gibi, çok sayıda insanı etkileyen kararların alındığı siyasi merkezlerdi.

San Cibrao de Lás oppidumu

Sezar, toplamda 28 oppidumdan söz eder. 2011 yılı itibarıyla bunlardan yalnızca 21'i, tarihçiler ve arkeologlar tarafından kesin olarak tespit edilebilmiştir. Sezar'ın oppidum olarak tanımladığı yerlerin çoğu, kent büyüklüğünde tahkimli yerleşimlerdi. Bununla birlikte Cenevre, örneğin, bir oppidum olarak anılmasına rağmen, burada bu döneme ait herhangi bir tahkimat henüz ortaya çıkarılamamıştır. Sezar ayrıca Bituriges halkına ait 20, Helvetii halkına ait ise 12 oppidumdan söz eder ki bu sayı, günümüzde bilinen tahkimli yerleşimlerin yaklaşık iki katıdır. Bu durum, Sezar'ın bazı tahkim edilmemiş yerleşimleri de oppidum olarak değerlendirmiş olabileceğini göstermektedir. Benzer bir belirsizlik, tahkimli ve tahkimsiz yerleşimler için aynı sözcüğü kullanan Romalı tarihçi Titus Livius'un eserlerinde de görülmektedir.

Arkeoloji ve tarih öncesi araştırmalarında oppida terimi günümüzde belirli bir yerleşim kategorisini ifade eder. Bu anlamda ilk kez Paul Reinecke, Joseph Déchelette ve Wolfgang Dehn tarafından Bibracte, Manching ve Závist gibi yerleşimler için kullanılmıştır. Özellikle Dehn, bir yerleşimin oppidum sayılabilmesi için şu dört ölçütü önermiştir:

  1. Büyüklük: Yerleşimin en az 30 hektar büyüklüğünde olması gerekir.
  2. Topografya: Oppidaların çoğu yüksek alanlarda yer alsa da, bazıları düz arazilerde kurulmuştur.
  3. Tahkimat: Yerleşim, tercihen kesintisiz bir surla çevrili olmalıdır. Bu sur genellikle üç unsurdan oluşur: taş cephe, ahşap iskelet ve arka tarafta toprak set. Kapılar ise çoğunlukla kıskaç kapı (pincer gate) tipindedir.
  4. Kronoloji: Yerleşim, Demir Çağı'nın son evresine, yani MÖ son iki yüzyıla tarihlenmelidir.

Günümüzde oppida tanımlarının çoğu, tahkimatların varlığını temel ölçüt olarak kabul eder. Bu nedenle oppidalar, savunmasız çiftliklerden veya yerleşimlerden ayrılır ve kentsel özellikleriyle tepe kalelerinden farklı değerlendirilir. Sıklıkla "Alpler'in kuzeyindeki ilk şehirler" olarak tanımlansalar da, Avrupa'da daha erken kentleşme örnekleri bilinmektedir. Kuramsal olarak en az 15-25 hektar büyüklüğünde olmaları gerektiği öne sürülse de bu ölçüt esnektir; 2 hektar büyüklüğündeki tahkimli alanlar da oppidum olarak tanımlanmıştır. Bununla birlikte terim her zaman tutarlı biçimde kullanılmamış, La Tène dönemine ait herhangi bir tepe kalesi veya dairesel sur için de kullanılmıştır. Tanımdaki bu tutarsızlık nedeniyle, inşa edilmiş oppida sayısı kesin olarak bilinmemektedir.

Avrupa arkeolojisinde oppida terimi daha geniş anlamda, tarih öncesine ait her türlü tahkimli yerleşimi tanımlamak için de kullanılmaktadır. Örneğin, Glauberg'deki (MÖ 6. veya 5. yüzyıl) gibi çok daha eski tepe yerleşimleri de oppida olarak adlandırılmıştır.

Kaynakça

  1. ↑ "Digital reconstruction of the oppidum of Gondole, France". YouTube. 20 Nisan 2017. 13 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Haziran 2026.
  2. ↑ Shaw, Ian; Jameson, Robert (2008). A Dictionary of Archaeology (İngilizce). John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-75196-1.
  3. ↑ Bahn, Paul (1993). Collins Dictionary of Archaeology (İngilizce). s. 369. ISBN 0874367441.
  4. ↑ Green, Miranda (2012). The Celtic World (İngilizce). Routledge. ss. 159-173. ISBN 978-1-135-63243-4.
  5. 1 2 Fichtl, Stephan (2018). Wells, Peter (Ed.). Urbanization and Oppida. The Oxford Handbook of the European Iron Age (İngilizce). ss. 717-740. ISBN 978-0-19-969682-6.
  6. ↑ Green, Miranda (6 Aralık 2012). The Celtic World (İngilizce). Routledge. ss. 159-173. ISBN 978-1-135-63243-4.
  7. ↑ Fernández-Götz, Manuel (2019). Bintliff (Ed.). A World of 200 Oppida: Pre-Roman Urbanism in Temperate Europe Oppida. Regional Urban Systems in the Roman World, 150 BCE - 250 CE (İngilizce). ss. 35-66. ISBN 978-90-04-41436-5.
  8. ↑ Bogucki, Peter; Crabtree, Pam J. (2004). Ancient Europe (8000 B.C.-A.D. 1000): Encyclopedia of the Barbarian World (İngilizce). Thomson. s. 157. ISBN 978-0-684-80668-6.
  9. ↑ Shaw, Ian; Jameson, Robert (2008). A Dictionary of Archaeology (İngilizce). John Wiley & Sons. s. 448. ISBN 978-0-470-75196-1.
  10. 1 2 Purcell, Nicholas (2016). Oppidum. Oxford Research Encyclopedia of Classics. ISBN 978-0-19-938113-5.
  11. ↑ "Ancient Europe 800 B.C-A.D 100" (PDF). 9 Ocak 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
  12. 1 2 3 Rieckhoff, Sabine; Fichtl, Stephan (2011). Keltenstädte aus der Luft/AID Sonderheft Plus (Almanca). ISBN 978-3-8062-2242-5.
  13. 1 2 Woolf, Greg (1993). "RETHINKING the OPPIDA". Oxford Journal of Archaeology (İngilizce). 12 (2): 223-234. doi:10.1111/j.1468-0092.1993.tb00293.x. ISSN 1468-0092. 14 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi29 Haziran 2026.
  14. ↑ Collis, John (1984). Oppida, earliest towns north of the Alps. Department of Prehistory and Archaeology. University of Sheffield. ISBN 9780906090237.
  15. ↑ Fernández-Götz, Manuel (2018). "Urbanization in Iron Age Europe: Trajectories, Patterns, and Social Dynamics". Journal of Archaeological Research (İngilizce). 26 (2): 117-162. doi:10.1007/s10814-017-9107-1. ISSN 1573-7756.