Mavi baştankara ya da büyük mavi baştankara, gök baştankara, gökbaştankara, gökçe baştankara, mavi arıkuşu (Cyanistes caeruleus), baştankaragiller (Paridae) familyasından mavi-sarı renkli küçük bir kuştürüdür. Kıta Avrupa, Rusya'nın Avrupa ve Moskova civarında bulunan ılıman bölgeleri, Kafkasya'nın belirli bölgeleri, Kırım, İngiltere ve Türkiye'nin kurak bölgeleri hariç pek çok yerinde gözlemlenebilir yaygın bir şehir-kır kuşudur. İsimlerini kendilerini diğer baştankaralardan ayırt eden "Mavi" tüylerinden alırlar.
Fiziksel özellikleri
Mavi baştankara genellikle her iki cinsiyet için de 11,5 cm uzunluğa, 17,5–20 cm kanat açıklığına sahiptir ve yaklaşık 9-12,5 g ağırlığındadır. Dikkat çekici mavi kafa üstü tüyleri bulunmaktadır, kanat tüyleri siyah-mavi arasında geçiş renklerine sahiptir. Gövde tüyleri sarıdır. Karın bölgesinde cinsiyete göre parlak veya daha koyu ve küçük siyah karın çizgileri görülmektedir. Gaga ve göz bölgesini bütüncül şekilde kapsayan ve bir miğfer ya da bölüm izlenimi veren siyah çizgileri vardır. Kanatların üstüyle kafanın birleşim noktasında soluk sarımsı-mavimsi tüyleri bulunur. Kanat tüyleri ağırlıklı olarak mavi-siyah geçişlidir. Yavru ve genç mavi baştankaraların görünümleri erişkinlerden daha soluktur, bebeklik tüylerini henüz dökmemiş mavi baştankara yetişkin mavi baştankara ile tamamen alakasız siyah kafa ve kanat tüylerine sahiptir, mavi tüylere rastlanmaz veya daha seyrek rastlanır. Büyük baştankara, mavi maştankaraların bebeklik görünümleri birbirlerine yakınsaktır. mavi baştankara türü "mavi" rengini yetişkinlik tüylerini çıkarmaya başladığı zaman tür özelliği olarak kazanır.
Dağılımı ve yaşam alanı
Avrupa Kıtasının tamamında, İskandinavya bölgesinin deniz kesimlerinde, İran'ın Hazar Denizi kıyılarında, Kafkasya'nın belirli bölgelerinde, Suriye-Irak ve Ürdün'de aşırı kısıtlı bölgelerde Mavi Baştankaralar görülebilir. Yaprak döken ormanlarda sayı olarak fazlaca bulunurlar, İbreli (İğne yapraklara sahip ağaçların çoğunluk olduğu) ormanlarda daha az sayıda görülür. Bunların dışında ağaçlıklar, korular, çitler, meyve ve zeytin bahçeleri, palmiyeler, parklar ve bahçelerde bulunurken kışın mevsiminde sazlıklarda da görülebilir.
Davranış
Mavi baştankaralar özellikle yemlikleri bulmak ve kışın hayatta kalmak için Mavi baştankarlar ve diğer baştankaragillere mensup aile türleriyle beraber sürüleşme eğilimi gösterebilir. Yemlikler etrafında Mavi Baştankara ve Büyük Baştankara aynı anda gözlemlenebilir. Kırsal bölgelerde çeşitlilik giderek artarak bir yemlik etrafında Mavi Baştankara, Dağ Baştankarası, Büyük Baştankara aynı anda görüleilir. Mavi baştankaralar üzerinde yürütülen bir çalışma kapsamında türün özellikle diğer baştankaragilleri ve kendisine yönelik tehdit teşkil etmeyen kuşları gözlemlediği fark edilmiştir. Gözlemleneden sonra Mavi Baştankaraların öğrendiklerini taklit etmeye çalıştıkları hatta bazen Büyük Baştankaraların etrafında dolanarak onlardan çeşitli hareketleri ve yöntemleri öğrenmeye çalıştıkları kaydedilmiştir. Mavi baştankaraların kış mevsiminde beraber besin aradıkları dişi-erkek bireylerle sosyal bağlara sahip olabileceği hatta beraber yemek buldukları dişi bireylerle bahar aylarında çiftleştikleri fark edilmiştir. Bu türün kendi arasında sosyal ilişkileri olduğu ve diğer baştankaragillerle beraber türlerarası sosyal bağlara sahip olabileceği düşünülmektedir.
Diğer baştankaralara kıyasla mavi baştankara oldukça hareketli, enerjik bir kuştur. Özellikle dalların etrafında yarasalar gibi baş aşağı sarkarak etraflarını gözlemledikleri kaydedilmiştir.
Üreme
Mavi baştankara yumurtası
Mavi baştankara türü doğada ortalama 3-5 yıl yaşamaktadır. Güvenli ortamlarda ve insan desteğinin sağlandığı ortamlarda ortalama yaşam süresinden daha fazla yaşayabildiği gözlemlenmiştir. Tahmin edilen uzun süreli yaşam beklentisi süresi Mavi Baştankara için uygun yaşam şartlarında 10 yıldır. Bazı nadir durumlarda 10 yıldan uzun yaşayan Mavi baştankaraların var olduğu düşünülmektedir. Doğada yaşam süresi ve ömür beklentisinin düşük olmasının genel sebebi avcılar, beslenme sorunları, hava şartları ve parazitlerdir.
Mavi baştankaralar en az 4, en fazla 13, ortalama 9-10 yumurta bırakmaktadır. Kuluçka süreleri en az 13, en fazla 18, ortalama 14-16 gündür. Yumurtaların boyu 16-12 mm.dir. Beyaz ana yumurta rengini dağınık veya tek bölgeye toplanan kahverengimsi benekler çevreler. Mavi baştankaraların yavruluk süresi 16-23 gündür. Yavrular yumurtadan kör, sağır, tüysüz olarak çıkar. Oldukça zayıf ve savunmasız durumunda olan yavrular ebeveynler tarafından bakılır. Ebeveynler yavruları kendi buldukları besinlerle beşler. Yuvacı süresi Mavi Baştankara türünde genellikle 16 ila 23 gün sürer. Mevsimsel şartlara bağlı olarak yavruların yuvalama süresi birkaç gün uzayabilir. İlk yuvalama sürecini tamamlayan yavrular 25-26. gün civarında "uçucu" olurlar. Uçucu kuşlar yuvanın etrafındaki dallara tutunarak uçma pratiği yaparlar. Tamamen uçmayı öğrenen Mavi Baştankaralar başta yuvanın etrafında olacak şekilde uçma pratikleri yapar. Bu tür uçucu olduktan bir süre sonra da ebeveynleri tarafından beslenir. Yetişkin kuşlar artık kendi besinlerini temin edebilen Mavi Baştankaralardır. Yuvadan çıkıştan 60-68 gün sonra tamamen yetişkin oldukları kabul edilebilir. Erişkin kuşlar artık çiftleşme mevsimleri öncesinde dişi adaylar arayabilir, avlanabilir, çevreyi keşfedebilir, gençlik ve yavruluk tüylerini döktükleri için tamamen türe karakteristik ismini veren "mavi" tüyleriyle uçarlar.
Mavi baştankaralar, baştankaragillerin pek çok türünde görülen iyi yuva yapma karakteristiğine sahiptir. Fakat bazı kuşlar güvenlik ve pratiklik açısından insanlarca yerleştirilmiş kuş yuvalıklarını tercih edebilir. Kuş yuvalıklarını tercih eden kuşlar yapay yuvaların içerisine zemin ve çevre döşemek için kuru otları, çalıları kullanır. Yuvalıklara yerleşmeyen mavi baştankaralar ağaç deliklerini güvenlik sebebiyle tercih etme eğilimindedir. Yuva yapma süresi birkaç gün olabileceği gibi genellikle 1-2 hafta arasındadır.
Beslenme
Bir solucan avlamış mavi baştankara
Mavi baştankaralar hepçil canlılardır, diğer baştankaragiller ile benzer beslenme özelliklerine sahiptirler. Küçük böcekler, örümcekler, meyve ve tohumlarla beslenirler. Mavi baştankaralar, ağaçlarda yiyecek arar, kışın besin kıtlığında yerde besin aradığı bilinmektedir. Mavi baştankaralar, beslenmek için avlanabilir veya kış şartlarında tohum arayabilir. Özellikle kış şartlarında avlanmak daha zor olduğundan tohumlara yöneldikleri bilinmektedir. Mevsime bağlı olarak ağaçlarda da tohum ve avlayabilecekleri türleri aradıkları bilinmektedir. Diğer baştankaragiller gibi mavi baştankara da insanlar tarafından yerleştirilen yapay kuş yemliklerine ilgi gösterir. Özellikle diğer baştankaralarla sürü oluşturabilen mavi baştankaraların diğer kuşları aynı şekilde takip ederek yemlikleri bulduğu bilinmektedir. Yemliklere Büyük Baştankaralar ile beraber gittikleri ve aynı anda görüldükleri de bilinmektedir.
Ötüşü
Mavi baştankaranın ses özellikleri büyük baştankaralar ile benzerdir. Neşeli, tiz, hızlı ötüşleri vardır. "tsi tsi tsiyuhyuhyu hyu" veya "tsi tsi tsi tsi tsi" veya "tsee-tsee-tsee-tsu-hu-hu-hu-hu" biçiminde öttüğü söylenebilir. Ses özellikleri Büyük Baştankara türüyle benzer olduğu için bazı ötüşleri de oldukça benzerdir. Mavi baştankaraların kuş şarkıları uzun, tiz, hızlı, neşeli bir ötüşle gerçekleşir. genellikle yaşlı kuşlar bazen kendi melodilerini söylese de genç kuşlar çevreden duyduğu melodileri veya fiziksel hareketleri öğrenebildiği için onların melodilerini andıran şekillerde öttüğü bilinmektedir. Bu tür rutin olarak kuş şarkısı ötmez bazen çiftleşme sezonunda dişi bireyi etkilemeye yönelik kur ötüşleri olarak öter. İnce ve tiz bir "tsee" sesini andıran çağrı ötüşlerine sahiptirler. Bu ötüş eş dişi bireye gerçekleştilir. İnce ve tiz bir kesin "pit" sesi şeklinde ailesini, dişi kuşu veya bazen sadece diğer Mavi Baştankaraları uyarmak için ötebilirler. Özellikle güçlü bir avcının yaklaştığını düşünen kuşlar daha ince-temaslı ve daha keskin ötüşleri gerçekleştebilir. Bazı ikaz ötüşleri 1-2 kere gerçekleşebilir, duruma bağlı olarak 4-5 ötüşlük ikazlar yapabilmektedirler.
Göç
Kış mevsiminde Mavi Baştankara
Mavi baştankaralar, yerleşik olma eğiliminde olan kuşlardır. Hareketli ve neşeli bir tür olarak bilinmelerine rağmen kıtlık, çevre felaketleri, aşırı avcı popülasyonu gibi türün devamlılığını tehdit eden unsurlar haricinde göçmenlik sergilemezler. Göç etmeye başlayan Mavi baştankaraların 20 kilometre kadar göç edebildiği bilinmektedir. Özellikle Irak-Suriye-Ürdün-İran ülkelerinde mevsimsel şartlardan göç hareketlerinde oldukları bilinmelerine karşın kıta Avrupa ve Türkiye gibi ülkelerde kuş parkları, tür için olumlu iklim koşulları sebebiyle göç etme eğilimleri "yok denecek kadar az" düzeyindedir. Genellikle Mavi baştankaralar insanlar tarafından yapılan yapay yemlik ve yuvaların yaygın olduğu bir bölgede yaşıyorsa göç etmezler.
Korunma durumu
Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) tarafından yapılan çalışmalar ve tespitlere göre büyük baştankara türü tehdit altında olan bir tür değildir, Asgari Endişe yani Least Concern (LC) olarak koruma sınıfı belirlenmiştir. Avrupa'daki toplam popülasyonun 59.700.000–95.100.000 yetişkin Mavi baştankara olduğu tahmin edilmektedir. Üreyen çift sayısı ise 29.800.000–47.600.000 arasındadır. Avrupa, Mavi baştankaranın yaşam alanının yaklaşık %95'ini oluşturduğundan, dünya genelindeki toplam popülasyon büyüklüğüne ilişkin oldukça ön değerlendirme niteliğinde bir tahmin, 62.800.000–100.000.000 yetişkin birey arasındadır. Bununla birlikte, bu tahminin daha kapsamlı biçimde doğrulanması gerekmektedir. 2018 yılında yürütülenn tahmin çalışmasının veri kalitesi "Kötü" olarak işaretlenmiştir.
Mavi baştankara nüfusunu avcı ve rakip hayvanlar özellikle atmacagiller, gelincik, alakarga, ağaçkakan ve sokak kedileri, beslenme kaynaklarına erişim, şehirlerde insan faktörü, üremeye elverişli alan sayısı, koruma alanı ve tabiat parkları sayısı, çevre felaketleri çeşitli faktörler olumlu/olumsuz olarak etkilemektedir. Bu türü özel olarak tehdit eden "Suttonella ornithocola" hastalığının yayılma durumu bu hastalıktan kaynaklı olarak Almanya'da 2018-2021 yılları içerisinde "toplu kuş ölümleri" bildirilmiştir.
1234"Türk Tarım Orman Dergisi". turktarim.gov.tr. Erişim tarihi: 8 Ekim 2026.Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
,_PP_Smetanka.jpg)
