Büyük baştankara

Erişkin büyük baştankaranın fiziksel özellikleri

Erişkin büyük baştankaranın fiziksel ölçümleri:

• Boy: 12.5-14 cm, cinsiyete göre bir santim uzayabilir veya kısabilir.
• Kanat açıklığı: 22-25 cm, cinsiyete göre birkaç santim uzayabilir veya kısabilir.
• Ağırlık: 14-22gr, ağırlığı cinsiyete ve çeşitli şartlara göre artıp-azabilir.

Erişkin ve genç büyük baştankaranın görünümleri

Erişkin büyük baştankara: Erişkinlerin görünümü cinsiyete göre değişmektedir, büyük, renkli bir baştankaradır. Siyah başı, iri beyaz yanak lekesi, sarı alt tarafı ve karnının ortasından geçen geniş siyah çizgiyle rahatlıkla tanınır. Üst tarafı yeşil olup kanatları ve kuyruğu mavimsidir. Dişi cinsiyetlerde karın bölgesiyle gaga bölgesi arasında kalan çizginin daraldığı ve kuyruk şeklinin değiştiği bilinmektedir.

Genç büyük baştankara: Gencinin siyah kısımları isli, yanak lekesi sarımsı, yanağın koyu alt kenarı eksiktir ve alt tarafı donuk sarıdır. Genç-yavru bireyler büyüdükçe görünümleri erişkin bireye dönüşür.

Büyük baştankara türünün ötüşü

Baştankaralar arasında en gür seslisidir. Çok çeşitli melodi ve ses şekline sahiptir. Özellikle şehir içindeki parklarda tanımlanamayan gür sesler büyük ihtimalle büyük baştankaradır. İlkbaharda erkeğin üreme ötüşü bütün parklarda ve ormanlarda yankılanır. Bazen ispinozun "çın-çın" sesini çıkartır; ancak hemen sonrasında tipik ötüşüne dönmesinden ispinoz olmadığı anlaşılır. 40 farklı çeşitte ötebilen büyük baştankaraların geniş bir ses repertuarına sahiptir. Ötüşü belirgin ve oldukça melodiktir, "tii-çu-tii-çu" veya üç heceli bir "tii-tii-çu", "tii-tii-çu" sıraları uzaktan duyulabilir. Gür sesli olmasının sunduğu vokal avantajla geniş mesafelerde ötüşü rahatlıkla duyulabilir.

Kuş şarkısı ötüşü

Özelliklerde bahar aylarında çiftleşmek ve dişi bireyleri etkilemek amacıyla ve günün belirli saatlerinde düzenli olarak öten büyük baştankaraların kuş şarkısı oldukça uzun sürer. Yaklaşık 1-2 dakikalık ötüşlerde farklı hece ve melodilerle öterler. "Tii-çu-çu" veya "Tii-tii-tii-çu-tit" gibi sıralı melodi ve hecelerle kuş şarkılarını söylerler.

Çağrı ötüşleri

Erkek kuşlar genellikel çağrı ötüşlerini yaparlar. Dişiler nadiren çağrı ötüşlerinde bulunur. Dişi büyük baştankaraların ötüşleri tek heceli ve pek melodik sayılmayan basit "çit", "tit" veya "pit" sesini andırır. Yetişkin erkekler uzun melodik çağrılarla dişi kuşu çağırabileceği gibi bazen dişi kuşa benzer şekilde kısa ve tek heceli "tit" veya "çit-çuu" sesine yakın bir melodiyle dişi kuşu çağırabilir.

Alarm (ikaz) ötüşleri

Bölge ve yuva koruma güdüsüne sahip büyük baştankaralar ikaz (alarm) amacıyla tek ve keskin bir melodiyle öterler. "Tink" veya "tiçır" sesine yakın seslerle veya bazen tekli bir "tik tik" ötüşü özellikle erkeklerin kendi bölgelerine izinsiz başka bir kuş girdiyse öttüğü melodidir.

Kıtasal ve bölgesel dağılım

Avrupa, Orta Doğu, Kuzey Afrika'nın Atlas Dağları çevresinde, Kafkasya ve bölgesel olarak Hazar Denizi'nin İran-Azerbaycan kıyılarında görülmektedir. En uzak dağılımlarda Amur nehri civarlarında da görülebilir ayrıca Rusya'nın Orta Asya ile keşisen Altay Dağları'nın Güney Kanadı, Amur Havzası civarında görülebilir. Rusya'nın Kuzey Sibirya ve Kuzey Buz Denizine yakın bölgelerinde büyük baştankara görülmemektedir. Rusya büyük baştankara dağılımı konusunda istisnai özellikler sergilemektedir. Avrupa'ya ve Kafkasya'ya yakın bölgelerde büyük baştankara türü görülürken özellikle Kuzey Soğuk Bölgelerine yaklaştıkça büyük baştankara yaşamı bulunmamaktadır.

Yaşam alanlarında yerel dağılımlar ve mikro habitatlar

Her türlü ağaçlık alanlarda, ormanlarda, parklarda, bahçelerde, fundalıklarda ve makiliklerde yaşar. Şehir içlerinde de bahçelerde görülür. Ağaç ve taş duvar kovukları, elektrik direklerinin boşlukları vb. gibi girebildikleri her yerde yuva yapabilir. Yapay kuş yuvalarını en fazla kullanan türdür. Korular ve yapay ormanlar içerisinde de görülebilir. Eğer beslenme-yuvalık imkanlarının geniş olduğu bir bahçe veya ormanlık alan bulunuyorsa büyük baştankaralar bu bölgelere rağbet gösterecektir.

Üreme mevsimleri sırasında büyük baştankara dağılımı

Büyük baştankaralar üreme mevsimleri sırasında göç etmez. Mikro alanlarında güvenli olduklarını düşündükleri bölgelere ve insan tarafından yerleştirilen kuş yuvalıklarına yönelebilirler ama bunlar büyük kuş göçü vasfı taşımamaktadır. Bir türün yerel hareketleridir.

Yaşam süresi ve yaşam beklentisi

Büyük baştankara türü doğada ortalama 3 yıl yaşamaktadır. Güvenli ortamlarda ve insan desteğinin sağlandığı ortamlarda ortalama yaşam süresinden daha fazla yaşayabildiği gözlemlenmiştir. Doğada yaşam süresi ve ömür beklentisinin düşük olmasının genel sebebi avcılar, beslenme sorunları, hava şartları ve parazitlerdir.

Büyük baştankaraların yavru-genç-erişkinlik özellikleri

Yavru büyük baştankaralar: Pek çok kuş yavrusunda gözlendiği gibi büyük baştankaraların yavruları da kör ve tüysüz olarak yumurtadan çıkmaktadır. Kuluçka süresi ardından yumurtadan çıkan yavruların ebeveynlerince ayırt edilmesi yavruların etrafa yaydığı UV ışınlarıyla mümkündür. Ebeveynler yavrularını tanıyabilir ve bu ışınların geliş yönü sayesinde hatırlar. Yavru büyük baştankaralar en savunmasız aşamadadır. Genellikle 16-22 gün boyunca yavrular yuvada kalır. Zamanla tüyleri uzayan ve uçuş özellikleri kazanan yavrular birkaç ayın sonunda genç bir kuş olur.

Genç büyük baştankaralar: Genç büyük baştankaralar genellikle 1 yaşından küçüktür. Belirli bir süreden sonra yuvayı terk eden genç kuşları ayırt etmenin kolay yolu tüy dağılımını incelemektedir. Yuvadan yeni çıkan gençlerle 1 yaşına yaklaşan gençler arasındaki en büyük fark tüylerinden ayırt edilebilir. Daha düzensiz ve sarımtırak gaga rengi hâlen durmaktaysa daha yuvayı yeni terk ettiği tespit edilebilir. Bir yaşına yaklaşan büyük baştankaraların gagası giderek koyulaşır ve yetişkinlik tüyleri çıkmaya başlar.

Yetişkin büyük baştankaralar: Erişkinlerin görünümü cinsiyete göre değişmektedir, dişilerin gerdan-karın bölgesinde yer alan şeritleri daha incedir ayrıca dişi kuşların kanat-kuyruk renkleri daha soluk olabilir. Erkek büyük baştankaralar daha canlı tüylere ve karın-gerdan bölgesinde daha geniş bir siyah şerit tüyüne sahiptir.

Büyük baştankaraların üreme özellikleri

Büyük baştankaraların üreme özellikleri:

• Bırakılan yumurta sayısı: 3-18 yumurtadır.
• Kuluçka süresi: 12-15 gün.
• Yumurta boyu: 18mm ve yumurta ağırlığı genellikle 1-2gr ortalamasındadır.
• Yumurta görünümü: Kahverengi-Bakır renkli beneklere sahip beyaz kuş yumurtası.
• Yavruluk dönemi: 15-22 gün, gençlik ve uçmaya elverişli olma süresi 50 günlük bir sürece yayılmaktadır.

Büyük baştankaraların yuvalama özellikleri: Büyük baştankaralar yuva yapmak konusunda yetenekli kuşlardır. Genellikle kendi yuvalarını doğal lif-fiber içeriği yüksek malzemelerle, dallarla yapmaktadırlar. Ayrıca insanlar tarafından konulan yuvalıkların içine de yuva yapan büyük baştankaralar yuva hijyenini sağlamak adına da yuvalarını temizler. Yavruların kuluçka döneminde bütün kuluçka sürecini dişi üstlenir. Dişi kuşu, erkek kuş besler. Diğer kuş türlerinde olduğu gibi yarvu bakımı konusunda ebeveynler beraber çalışır. Baştankara türlerinde genellikle kuluçka süreci boyunca dişiler yuvayı terk etmez. Ayrıca yuvayı tehdit eden veya rahatsız eden bir canlıya denk gelirlerse dişi kuş "thiss" gibi derinden bir ses çıkarır ve kabarır.

Avlanmak ve aramak

Büyük baştankaralar böcekleri avlayabilir. Ayrıca eşek arısı, arı ve bazı uçucu böcekleri de avlayabilirler. Bu böceklerin lavraları, yumurtalarına da tüketirler. Mevsimsel şartlara bağlı olarak tohum arayabilirler. Genellikle küçük böcekleri ve orta boyuttaki yemişlere yöneldikleri bilindikleri. Ayrıca fındık, keten tohumu gibi sert kabuklu tohumlara da yönelebilirler.

İnsanlar tarafından yerleştirilen kuş yemliklerini kontrol etmek

Büyük baştankaralar insanlar tarafından yerleştirilen kuş yemliklerini sıklıkla ziyaret eder. Özellikle kış aylarında ve besin elde etmenin zor olduğu şartlarda yemlikler etrafında daha fazla dolanırlar. Yemliklerde yer alan kuş yemlerini de yedikleri bilinmektedir. İnsan tarafından kendilerine sağlanan besinlere yönelebilen büyük baştankaralar sabit yemlikler dışında bulundukları çevredeki insanları da gözlemledikleri bilinmektedir. Özellikle yiyebilecekleri besin artıklarına ve insanlar tarafından verilen kuş mamalarına anlık olarak veya bir süre sonra yöneldikleri bilinmektedir.

IUCN Doğal Hayatı Koruma Programı uyarınca büyük baştankara türünün korunma durumu

Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) tarafından yapılan çalışmalar ve tespitlere göre büyük baştankara türü tehdit altında olan bir tür değildir, Asgari Endişe yani Least Concern (LC) olarak koruma sınıfı belirlenmiştir. Büyük baştankara nüfusunu hesaplamak üzere veri kalitesi "kötü" olarak işaretlenmiş bazı istatistik ve hesap çalışmaları da yapılmıştır.

Dünyada büyük baştankara nüfusu

2018 yılında yapılan ve "kötü" kaliteye sahip bir istatiksel tahmin çalışmasına göre yaşam alanları içerisinde 423,000,000 - 683,000,000 kadar yaşayan büyük baştankara nüfusu olduğu tahmin edilmektedir. Nüfusun demografik detayları bilinmemektedir. Yaş dağılımları-cinsiyet dağılımları da bilinmemektedir. Kaba birey sayısını hesaplamak adına yapılmıştır. 2020 yılında yapılan başka bir çalışmaya göre büyük baştankara nüfusunun kıta Avrupa civarında 127-205 milyon arasında olduğunu bu yüzden "LC" koruma statüsünde takip edildiği bildirilmiştir.

Büyük baştankara nüfusunu etkileyen faktörler

Büyük baştankara nüfusunu çeşitli faktörler olumlu/olumsuz olarak etkilemektedir:

• Avcı ve rakip hayvanlar: Özellikle atmacagiller, baykuşlar, yılanlar, kediler ve kargalar.
• Beslenme kaynaklarına erişim ve beslenme.
• Şehirlerde insan faktörü ve sahipsiz sokak kedisi ve köpeklerinin sayısı.
• Üremeye elverişli alan sayısı.
• Koruma alanı ve tabiat parkları sayısı

Büyük baştankara nüfusu üzerine en olumsuz etkiyi bir bölge içerisinde sayısı fazlaca artan kediler ve diğer kuşların yuvasını bozan saldırgan kuşlar etkilemektedir. Büyük baştankaralar bazen insanlar tarafından kasıtlı-kasıtsız zarar görebilir. Özellikle yuvalıkların bozulması, yemliklere insan müdahalesi türün beslenme ve güvenlik sorunu yaşadığı bölgelerde nüfusunu daha da olumsuz etkilemektedir. Baykuş sayısının arttığı ve arttırıldığı bölgelerde de büyük baştankara nüfusunun azaldığı bildirilmiştir.

Türkiye'de büyük baştankara nüfusu ve dağılımı

Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tarım ve Doğa Dergisi tarafından yürütülen bir çalışma sonucunda "The Common Bird Composition, Abundance and Distribution in the Most Developed and Industrialized Provinces of Turkey" adlı çalışma içerisinde Türkiye'de sanayileşmesi yoğun bölgelerdeki kuş nüfusu ve kuş türlerinin dağılımı incelenmiştir. Bu çalışmaya göre büyük baştankara en yaygın 4 kuş türü olmuştur. Ayrıca fotokapanlar ve ulusal kuş bildirme merkezlerine göre büyük baştankara Türkiye'de en yaygın gözlemlenen ve kuş gözlemcileri tarafından en fazla fotoğraflanan kuş türlerinden birisidir. Kesin bir nüfus sayısı veya birey sayısı hesaplanmamıştır. İklimsel sebeplerden ötürü Güney Doğu Anadolu bölgesinde daha az bulunduğu bilinmektedir.

Tek eşlilik ve yüksek alan farkındalığı

Büyük baştankaralar, monogamik yani etk eşli hayvanlardır. Ömürleri boyunca tek bir dişi kuşla çiftleşir ve yuva kurarlar. Özellikle kışın ve baharın erken ayalarında bölgelerini belirleyen ve korumaya başlayan büyük baştankaralar bölgelerini savunmak adına diğer kuşlara karşı agresif bir rekabete başlar. Dişi kuşların yuvası dağıtılır ve erkek kuş öldürülürse dişi kuş bölgeyi terk etme eğilimi gösterir. Eğer yavrular başarıyla büyür ve erkek kuş bölgeyi koruyabilirse tekradan çiftleşme eğilimi sergilerler. Aynı süreçte yuvadan ayrılan genç kuşlar kendi bölgelerini belirlemek üzere uzaklara uçar ve aileriyle olan son bağlarını da kopararak yuvayı terk etmiş olurlar. Bazı durumlarda dişi bireyler daha uzaklara üremek amacıyla seyahat edebilir.

Büyük baştankaralar belirli durumlarda kara sinekkapanlarla yuvalıklar adına bölge savaşına başlayabilir. Bu sorunun altında yatan sebep iklim değişikliği sorunudur.

Kan ısısını mevsimsel olarak ayarlayabilme

Diğer kuş türlerinden büyük baştankarayı ayıran önemli bir fizyolojik özelliktir. Kış ve sonbahar aylarına yaklaşan aylarda büyük baştankaralar kendi kanlarının ne kadar ısı ürettiğini (termojenik ısı üretimi) ayarlayabilir. Bunun için mitokondri hacimlerini ve elektron ayrışmalarını ATP üretiminden fazla olacak şekilde ayarlayak taşıma sırasında ısı açığa çıkartarak vücut ısılarını koruması adına kanlarını daha sıcak hâle getirirler. Artan kan ısısı sayesinde büyük baştankaralar soğuk havalardan daha az etkilenir.

Vazokonstriksiyon yeteneği

Büyük baştankaralar kış mevsimi ve özellikle yiyecek kıtlığı yaşanan dönemlerde vücut damarlarını güvenli bir şekilde daraltarak harcadıkları eneriyi azaltır. Ayrıca bu yeteneklerini termojenik ısı artırma yeteneğiyle beraber kullanarak kışın en az enerji maliyetine katlanarak vücutlarını daha verimli şekilde ısıtırlar. Vazokonstriksiyon yeteneği büyük baştankara türünün daha geniş alanlarda yaşayabilmesini ve daha geniş alanlara yayılabilmesi konusunda oldukça büyük öneme sahip bir fizyolojik özellikltir. Özellikle soğuklara karşı hassas, kırılgan türlerin aksine büyük baştankaralar belirli iklimlere daha fazla tolerans gösterebilmektedir.

İnsanlarla etkileşim

Büyük baştankaralar, evcil kuşlar değildir. Fakat evcil olmamalarına rağmen insanlara karşı yakın davranabilirler. Özellikle insanlar tarafından beslenen büyük baştankaralar küçük akrobatik hareketler yapabilir veya sürekli aynı yerden besin alarak kendisini bulunduğu bölgeye şartlayabilir. Büyük baştankaralar ayrıca insanlar tarafından kendilerine sağlanan kaynakları kullanmalarıyla bilinen bir kuş türüdür. İnsanlar tarafından yerleştirilen yuvalık, yemlik, kuş suluğu gibi kuşlara yönelik pek çok yapay ortamı değerlendirdikleri bilinmektedir. İnsanlara karşı kaçıngan olmayışları sonucunda pek çok araştırmacının ve gözlemcinin en çok incelediği kuşlardan birisidir. Özellikle amatör kuş gözlemcileri ve ornitologların da sıklıkla incelediği büyük baştankaralar genellikle "kent kuşları" konusunda en çok incelenen kuşlardan birisidir. Ayrıca büyük baştankaraların insanlar tarafından yaratılan dışsal etkenlerden de etkilendiği bilinmektedir.

Dünya

Özellikle bilgisayar oyunlarında sesi "kuş sesi" olarak en fazla kullanılan hayvanlardan birisidir. Genellikle huzur-sakinlikle ilişkilendirilmiştir.

Türkiye

Türk kültüründe büyük baştankaraların doğrudan kültürel bir karşılığı yoktur. Türk mitolojisi genel olarak kartal, doğan, şahin gibi büyük ve kudretli kuşlar etrafında şekillendiği için ve kent sosyolojisinde bu kuş türü eskisi kadar fazla görülmediğinden doğrudan bir anlamı bulunmamaktadır. Kırsal/köylerde daha çok baharın gelişi, besinlerde verim artışı (ziraate zararlı böcekleri avladıklarından ötürü) işareti olarak yorumlanır.