Piyasa trendi veya piyasa eğilimi (İngilizce: market trend), finansal piyasalarda bir varlığın, varlık grubunun veya piyasa endeksinin fiyatının belirli bir zaman dilimi boyunca izlediği genel yönü ifade eder. Piyasa trendleri yönlerine göre genel olarak yükselen, düşen ve yatay trendler biçiminde sınıflandırılır. Farklı zaman ölçeklerinde ise uzun, orta ve kısa vadeli trendler aynı anda bulunabilir.
Trend kavramı özellikle teknik analizin temel kavramlarından biridir. Teknik analizde fiyatların oluşturduğu zirve ve dipler, trend çizgileri, hareketli ortalamalar, işlem hacmi ve çeşitli teknik göstergeler kullanılarak mevcut fiyat eğilimi incelenir.
Bir piyasa trendinin başlangıç ve bitiş noktaları çoğu zaman ancak geriye dönük olarak kesin biçimde belirlenebilir. Gelecekteki fiyatlar bilinmediğinden, gözlemlenen bir trend gelecekte aynı yönde hareketin devam edeceğini garanti etmez.
Yükselen trend (İngilizce: uptrend), fiyatların zaman içinde genel olarak yukarı yönlü hareket ettiği trenddir. Teknik analizde yükselen trend, birbirini izleyen daha yüksek zirveler ve daha yüksek diplerin oluşmasıyla tanımlanır.
Yükselen bir trend sırasında fiyatlar sürekli yükselmek zorunda değildir. Ana yön yukarı olmakla birlikte kısa süreli geri çekilmeler ve düzeltmeler meydana gelebilir. Bu nedenle trendin yönü tek bir fiyat hareketinden ziyade birbirini izleyen zirve ve diplerin yapısı üzerinden değerlendirilir.
Yükselen trend çizgisi genellikle birbirini izleyen önemli dip noktalarının birleştirilmesiyle çizilir.
Düşen trend veya alçalan trend (İngilizce: downtrend), fiyatların zaman içinde genel olarak aşağı yönlü hareket ettiği ve birbirini izleyen daha düşük zirveler ile daha düşük diplerin meydana geldiği trenddir.
Düşen bir trend içerisinde de ana yönün tersine kısa süreli fiyat yükselişleri görülebilir. Bu hareketler ana trend değişmediği sürece ikincil hareket veya ralli olarak değerlendirilebilir.
Düşen trend çizgisi genellikle birbirini izleyen önemli zirve noktalarının birleştirilmesiyle oluşturulur.
Yatay trend, fiyatların belirgin bir yükseliş veya düşüş yönü göstermeden belirli bir fiyat aralığında hareket ettiği piyasa durumudur. Bu durum yatay piyasa veya işlem aralığı (İngilizce: trading range) olarak da ifade edilebilir.
Yatay piyasalarda fiyat aralığının alt ve üst bölgeleri teknik analizde sırasıyla destek ve direnç bölgeleri olarak değerlendirilebilir. Fiyatın bu bölgelerden birini belirgin biçimde aşması kırılma olarak adlandırılır.
Piyasa trendleri farklı zaman ölçeklerinde incelenebilir. Dow teorisinde piyasa hareketleri genel olarak birincil (ana) trend, ikincil (ara) trend ve küçük trend olarak sınıflandırılır.
Bu sınıflandırmada farklı trendler aynı anda var olabilir. Örneğin uzun vadeli ana trend yükselirken, bunun içinde orta vadeli bir düşüş ve bu düşüş içerisinde daha kısa süreli bir yükseliş görülebilir.
Birincil trend veya ana trend (İngilizce: primary trend), piyasanın uzun vadeli temel yönünü ifade eder. Dow teorisinde birincil trendler geniş çaplı yükseliş veya düşüş hareketlerinden oluşur ve genellikle bir yıl veya daha uzun süre devam eder.
Birincil yükseliş trendleri geniş anlamda boğa piyasası, birincil düşüş trendleri ise ayı piyasası koşullarıyla ilişkilendirilebilir.
İkincil trend veya ara trend (İngilizce: secondary trend), birincil trend içerisinde ortaya çıkan orta vadeli fiyat hareketidir. Çoğu zaman ana trendin ters yönünde gelişen bir düzeltme niteliğindedir.
Örneğin uzun vadeli yükselen bir piyasada birkaç hafta veya birkaç ay devam eden fiyat düşüşü, ana trend sona ermediği sürece ikincil bir düşüş hareketi olarak değerlendirilebilir. Benzer şekilde uzun vadeli düşüş trendi içerisindeki geçici yükselişler ikincil yükseliş hareketleri oluşturabilir.
Dow teorisi literatüründe ikincil hareketlerin çoğunlukla birkaç haftadan birkaç aya kadar sürdüğü kabul edilir.
Küçük trend (İngilizce: minor trend), ikincil trend içerisinde ortaya çıkan kısa vadeli fiyat dalgalanmalarını ifade eder. Bu hareketler birkaç gün veya birkaç hafta sürebilir ve uzun vadeli piyasa yönünün belirlenmesinde birincil ve ikincil trendlere göre daha sınırlı öneme sahiptir.
Seküler trend (İngilizce: secular trend), birden fazla birincil trendi kapsayabilen çok uzun vadeli piyasa eğilimidir. Bu kavram özellikle yıllar veya on yıllarla ölçülen uzun dönemli fiyat hareketlerini tanımlamak için kullanılır.
Seküler yükseliş eğilimi içerisinde birden fazla ayı piyasası, seküler düşüş eğilimi içerisinde ise birden fazla boğa piyasası meydana gelebilir. Bu nedenle seküler trend ile daha kısa vadeli birincil trend birbirinden ayrılır.
Boğa piyasası (İngilizce: bull market) ve ayı piyasası (İngilizce: bear market) terimleri sırasıyla piyasalardaki geniş çaplı yükseliş ve düşüş dönemlerini ifade eder. Bu terimler piyasanın tamamı için kullanılabileceği gibi belirli bir sektör, varlık sınıfı veya menkul kıymet grubu için de kullanılabilir.
Türkçe finans literatüründe de boğa piyasası ve ayı piyasası terimleri yaygın olarak kullanılmaktadır. Borsa İstanbul üzerine yapılan ampirik çalışmalarda yüksek getirili piyasa rejimleri boğa piyasası, düşük veya negatif getirili rejimler ise ayı piyasası olarak sınıflandırılmıştır.
Boğa piyasası, bir piyasanın veya varlık grubunun fiyatlarının genel olarak ve belirli bir süre boyunca yükseldiği piyasa dönemidir.
Boğa piyasası tek bir günlük veya kısa süreli fiyat yükselişinden farklıdır; kavram daha geniş ve kalıcı bir yükseliş eğilimini ifade eder.
Piyasa uygulamalarında geniş kapsamlı bir endeksin yakın geçmişteki dip seviyesinden %20 veya daha fazla yükselmesi zaman zaman boğa piyasasının başlangıcını belirlemek için kullanılan bir eşiktir. Bununla birlikte %20 oranı evrensel veya teorik bir tanımdan ziyade piyasa uygulamalarında kullanılan bir ölçüttür.
Ayı piyasası, bir piyasanın veya varlık grubunun fiyatlarının genel olarak ve belirli bir süre boyunca düşüş gösterdiği piyasa dönemidir.
Piyasa uygulamalarında geniş kapsamlı bir endeksin yakın geçmişteki zirvesinden %20 veya daha fazla gerilemesi sıklıkla ayı piyasası için kullanılan bir ölçüttür. Ancak boğa piyasasında olduğu gibi bu eşik de evrensel bir akademik tanım değildir.
Daha sınırlı fiyat düşüşleri için piyasa düzeltmesi kavramı kullanılabilir.
Piyasa zirvesi (İngilizce: market top veya market high), yükselen bir piyasanın belirli bir dönem içerisinde ulaştığı en yüksek fiyat bölgesini ifade eder.
Bir piyasa zirvesinin oluştuğu anda kesin olarak belirlenmesi genellikle mümkün değildir. Zirve çoğunlukla fiyatların daha sonra düşmesi sonucunda geriye dönük olarak tanımlanır. Dolayısıyla bir fiyatın yeni bir zirveye ulaşması tek başına trendin sona erdiğini göstermez.
Piyasa dibi (İngilizce: market bottom), düşen bir piyasanın belirli bir dönemde ulaştığı en düşük fiyat bölgesini ifade eder.
Bir piyasa dibinin ardından fiyatların kalıcı biçimde yükselmeye başlaması trend dönüşünün işareti olabilir. Bununla birlikte piyasa diplerinin de meydana geldiği anda kesin olarak belirlenmesi güçtür. İlk yükselişin ardından fiyatların yeniden düşmesi mümkündür.
Bu nedenle piyasa zirveleri ve dipleri kesin olarak çoğunlukla geriye dönük biçimde belirlenir.
Birincil trend içerisinde ana trendin ters yönünde meydana gelen hareketler ikincil trend veya düzeltme niteliği taşıyabilir.
Ayı piyasası rallisi (İngilizce: bear market rally), genel olarak düşüş eğilimindeki bir piyasada meydana gelen geçici ve belirgin fiyat yükselişidir. Böyle bir yükseliş ana düşüş trendinin sona erdiği anlamına gelmeyebilir ve fiyatlar daha sonra yeniden düşebilir.
Ayı piyasası rallisi ile ölü kedi sıçraması kavramları birbiriyle ilişkili olmakla birlikte tamamen eş anlamlı değildir. Ölü kedi sıçraması genellikle sert bir düşüşün ardından meydana gelen kısa süreli toparlanmayı ifade ederken, ayı piyasası rallisi daha geniş kapsamlı veya daha uzun süreli bir ara yükselişi de tanımlayabilir.
Trend çizgisi (İngilizce: trendline), fiyat hareketlerinin genel yönünü görsel olarak belirlemek amacıyla grafik üzerindeki önemli dip veya zirve noktalarının birleştirilmesiyle oluşturulan çizgidir.
Yükselen trendlerde trend çizgisi genellikle birbirini izleyen yükselen diplerin altından, düşen trendlerde ise birbirini izleyen düşen zirvelerin üzerinden geçirilir.
Bir trend çizgisinin oluşturulabilmesi için en az iki uygun fiyat noktası gerekir. Sonraki fiyat hareketlerinin çizgiye yaklaşması veya çizgiyi yeniden test etmesi, teknik analizde trend çizgisinin değerlendirilmesinde kullanılan unsurlardan biridir.
Trend çizgisinin fiyat tarafından aşılması, trendin zayıfladığına veya değişebileceğine ilişkin bir işaret olarak yorumlanabilir. Bununla birlikte tek başına trend çizgisinin aşılması kesin bir trend dönüşü anlamına gelmez. Kapanış fiyatı, işlem hacmi, destek ve direnç seviyeleri ve diğer fiyat hareketleri de değerlendirmeye dahil edilebilir.
Destek ve direnç, trendlerin incelenmesinde kullanılan temel teknik analiz kavramlarındandır. Destek, fiyat düşüşünün durma veya yavaşlama eğilimi gösterebildiği fiyat bölgesini; direnç ise fiyat yükselişinin durma veya yavaşlama eğilimi gösterebildiği bölgeyi ifade eder.
Yükselen trendlerde önceki zirvelerin aşılması ve daha yüksek diplerin oluşması trendin devamıyla ilişkilendirilirken, düşen trendlerde önceki diplerin aşağı yönde aşılması ve daha düşük zirvelerin meydana gelmesi düşüş eğiliminin devamıyla ilişkilendirilir.
Bir destek veya direnç seviyesinin belirgin biçimde aşılması kırılma olarak adlandırılır. Teknik analiz yaklaşımında kırılan destek ve direnç seviyelerinin daha sonra rol değiştirebileceği kabul edilir; eski direnç destek, eski destek ise direnç hâline gelebilir.
Trend dönüşü (İngilizce: trend reversal), mevcut fiyat eğiliminin sona ererek ters yönde yeni bir eğilimin gelişmeye başlamasını ifade eder.
Yükselen bir trendde daha yüksek zirve ve daha yüksek dip yapısının bozulması veya düşen trendde daha düşük zirve ve daha düşük dip yapısının sona ermesi, teknik analizde olası trend dönüşünün göstergelerinden biri olarak değerlendirilebilir.
Bununla birlikte kısa süreli bir geri çekilme ile gerçek bir trend dönüşünü birbirinden ayırmak her zaman mümkün değildir. Bu nedenle trend dönüşleri çoğu zaman fiyat hareketinin gelişmesinden sonra daha açık biçimde belirlenebilir.
Omuz-baş-omuz, çift tepe ve çift dip gibi bazı grafik desenleri teknik analizde olası trend dönüşleriyle ilişkilendirilir.
Finansal varlık fiyatları piyasalardaki arz ve talep etkileşimi sonucunda oluşur. Yatırımcıların ekonomik koşullar, faiz oranları, şirketlere ilişkin beklentiler, yeni bilgiler, risk algısı ve diğer faktörlere göre portföylerini değiştirmeleri varlıklara yönelik arz ve talebi ve dolayısıyla piyasa fiyatlarını etkileyebilir.
Piyasada gerçekleşen her işlemde bir alıcı ve bir satıcı bulunduğundan, fiyat yükselişini kelimenin tam anlamıyla “alıcıların satıcılardan fazla olması”, fiyat düşüşünü ise “satıcıların alıcılardan fazla olması” şeklinde açıklamak doğru değildir. Fiyat değişimi, piyasa katılımcılarının hangi fiyatlardan işlem yapmaya razı olduklarındaki değişimi yansıtır.
Talebin güçlendiği koşullarda alıcılar daha yüksek fiyatlardan işlem yapmaya istekli olabilirken, arz baskısının güçlendiği koşullarda işlemler daha düşük fiyatlardan gerçekleşebilir.
Piyasa trendleri yalnızca arz-talep mekanizmasının mekanik sonucu olarak ele alınmaz. Davranışsal finans alanında yatırımcıların bilgiye eksik veya aşırı tepki vermesi, sürü davranışı, aşırı güven ve diğer davranışsal etkenlerin fiyat hareketlerine ve trendlerin oluşumuna katkısı da incelenmektedir.
Piyasa duyarlılığı (İngilizce: market sentiment), yatırımcıların belirli bir piyasa, varlık sınıfı veya finansal araca ilişkin genel tutum ve beklentilerini ifade eder.
Olumlu piyasa duyarlılığı yükselen fiyatlarla, olumsuz piyasa duyarlılığı ise düşen fiyatlarla birlikte görülebilir. Bununla birlikte duyarlılık ile gelecekteki fiyat hareketleri arasında kesin ve değişmez bir ilişki bulunmaz.
Bazı yatırımcılar piyasa duyarlılığını karşıt yatırım (İngilizce: contrarian investing) yaklaşımı çerçevesinde değerlendirir. Bu yaklaşımda olağanüstü yüksek iyimserlik veya kötümserlik düzeyleri mevcut eğilimin olası dönüşüne ilişkin göstergeler olarak incelenebilir.
Piyasa duyarlılığının değerlendirilmesinde yatırımcı anketleri, piyasa oynaklığı, açığa satış verileri ve satım/alım oranı (İngilizce: put/call ratio) gibi çeşitli göstergeler kullanılabilir.
Teknik analizde trend, fiyat hareketlerinin değerlendirilmesindeki temel kavramlardan biridir. Dow teorisinin temel varsayımlarından biri piyasaların farklı zaman ölçeklerinde trendler hâlinde hareket edebileceğidir.
Teknik analistler bir trendin yönünü, gücünü ve devamlılığını değerlendirmek amacıyla fiyatın oluşturduğu zirve ve dipleri, trend çizgilerini, destek ve direnç seviyelerini, hareketli ortalamaları, işlem hacmini ve çeşitli teknik göstergeleri kullanabilir.
Trend takibine dayanan yaklaşımlarda amaç mevcut fiyat eğiliminin belirlenmesi ve eğilim devam ettiği sürece aynı yönde pozisyon alınmasıdır. Momentum göstergeleri ise fiyat hareketinin yönünün yanı sıra hızını veya gücünü değerlendirmeye yönelik yöntemler arasında yer alır.
Bununla birlikte geçmiş fiyat hareketlerinden belirlenen bir trend gelecekteki fiyat yönünü garanti etmez. Trend analizi gözlemlenen fiyat davranışını sınıflandırır; gelecekteki fiyatların bilinmemesi nedeniyle trendin başlangıç ve bitiş noktaları çoğu zaman ancak geriye dönük olarak kesinleşir.
Piyasa trendlerinin incelenmesi özellikle teknik analizle ilişkilendirilmekle birlikte fiyat eğilimleri temel analiz ve kantitatif analiz kapsamında da ele alınabilir.
Teknik analiz ağırlıklı olarak fiyat ve işlem hacmi gibi piyasa verilerine odaklanırken temel analiz; şirketlerin finansal durumu, ekonomik göstergeler, faiz oranları, büyüme beklentileri ve diğer ekonomik değişkenleri inceler.
Kantitatif yaklaşımlarda ise trendler istatistiksel modeller, zaman serileri ve sistematik işlem kuralları aracılığıyla tanımlanabilir. Trend takibi olarak bilinen sistematik yatırım yaklaşımı da farklı finansal piyasalardaki fiyat trendlerinden yararlanmayı amaçlar.
Wikimedia Commons'ta piyasa trendi ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur