Pireneler

Pireneler (İspanyolca : Pirineos; Fransızca : Pyrénées; Katalanca : Pirineus; Oksitanca : Pirenèus; Aragonca : Perinés; Baskça : Pirinioak), Güneybatı Avrupa'da yer alan bir sıradağ sistemidir. Akdeniz'den (Cap de Creus) Biskay Körfezi'ne (Cap Higuer) kadar doğu-batı doğrultusunda yaklaşık 430 kilometre boyunca uzanan bu dağların en yüksek noktası, deniz seviyesinden 3.404 metre yükseklikteki Pic d'Aneto'dur. İber ve Avrasya tektonik levhalarının çarpışmasıyla oluşmuş coğrafi bir engel niteliğindeki Pireneler, güneydeki İber Yarımadası'nı kuzeydeki kıta Avrupası'ndan ayırır. Andorra, İspanya ve Fransa olmak üzere üç devletin topraklarına yayılan bu sıradağlar, yüzyıllardır İspanya ile Fransa arasında doğal bir sınır işlevi görmüştür.

Fransa'da Pireneler, doğudan batıya doğru sırasıyla Occitanie (Pyrénées-Orientales, Aude, Ariège, Haute-Garonne ve Hautes-Pyrénées) ve Nouvelle-Aquitaine (Pyrénées-Atlantiques) olmak üzere iki idari bölgeye ve altı departmana yayılır. İspanya tarafında ise dört özerk topluluk ve yedi ili kapsar: Katalonya (Girona, Barselona ve Lleida), Aragon (Huesca ve Zaragoza), Navarra (aynı adı taşıyan tek bir ilden oluşan özerk bir topluluk) ve Bask Bölgesi (Gipuzkoa).

Pireneler'in, yüzlerce endemik türü de kapsayan önemli biyoçeşitliliği üç milli park tarafından korunmaktadır: Fransa'daki Pireneler Milli Parkı ile İspanya'daki Aigüestortes i Estany de Sant Maurici Milli Parkı ve Ordesa y Monte Perdido Milli Parkı.

Coğrafya

Fiziki durum

Fiziki olarak Pireneler, Akdeniz'den (Cap de Creus) Atlantik Okyanusu'na (Jaizkibel) uzanan, toplam uzunluğu 430 kilometre olan nispeten enlemesine dar ve boylamasına düz bir sıradağ oluşturur. Batı sınırında dağ sırası düzensizdir, çünkü Pireneler kademeli olarak Bask Dağları'yla birleşir ve bunlar da Cantabria Dağları'na katılırak 1000 km'lik Pirene-Kantabria sıradağları eksenini oluşturur. Bu noktanın ötesinde Bask-Kantabria sıradağları başlar.

Sıradağ kütlesinin etekleri İspanya yamacında Ebro Havzası'nda, Fransa yamacında ise Akvitanya Havzası (Bassin aquitain) ve Aude Nehri'nin aşağı vadisinde sonlanır.

Fiziki bölümler

Fiziki olarak, Pireneler üç bölüme ayrılabilir: Atlantik (veya Batı), Orta ve Doğu Pireneler. Bunlar birlikte, daha büyük Alp Sistemi bölümünün ayrı bir fizyografik bölgesini oluştururlar.

Batı Pireneler'de, Atlantik Okyanusu'ndaki Biskay Körfezi yakınlarındaki Bask Dağları'ndan itibaren, ortalama rakım batıdan doğuya doğru kademeli olarak artmaktadır.

Orta Pireneler, Somport geçidinden Aran Vadisi'ne doğru doğuya uzanır ve bu sıradağların en yüksek zirvelerini içerir:

Pico de Aneto 3.404 metre (11.168 ft) Maladeta sırtında,
Pico Posets 3.375 metre (11.073 ft),
Monte Perdido 3.355 metre (11.007 ft).

Doğu Pireneler'de, Ariège bölgesindeki "Pyrénées Ariégeoises"in doğu ucundaki bir kırılma noktası hariç, ortalama yükseklik, Albères olarak bilinen sıradağların en doğu kısmında ani bir düşüş meydana gelene kadar oldukça düzgündür.

Dağ etekleri

Pirene Dağları'nın eteklerinin çoğu İspanya tarafındadır. Burada Navarre'den başlayıp kuzey Aragon'u geçerek Katalonya'ya uzanan ve zirveleri 2600 metreye ulaşan, Akdeniz kıyılarına ulaşan büyük ve karmaşık bir sıradağ sistemi bulunmaktadır. Güney tarafındaki doğu ucunda, Alt-Pireneler olarak bilinen ayrı bir bölge yer almaktadır.

Fransız tarafında ana sıradağların yamaçları dik bir şekilde alçalır ve dağ sisteminin kuzeydoğu köşesindeki Corbières Masifi dışında hiçbir etek bölgesi bulunmaz.

Jeoloji

Pireneler, Alplerden daha eskidir: tortulları ilk olarak Paleozoik ve Mezozoik dönemlerde kıyı havzalarında birikmiştir.Ediacaran'dan Ordovisyen dönemine kadar Pireneler, Gondwana'nın kuzeybatı sınırında yer alıyordu ve Montagne Noire ve Mouthoumet dağ sıraları ile Sardinya'nın güneybatı toprakları gibi komşu bölgelerin yanal devamlılığını oluşturuyordu. 100 ila 150 milyon yıl önce, Erken Kretase Dönemi'nde, Biskay Körfezi'nin deniz tabanı yayılması, günümüz İspanya'sını Fransa'ya doğru itti ve büyük tortul kaya katmanlarına yoğun basınç uyguladı. Yer kabuğunun yoğun basıncı ve yükselmesi önce doğu kısmını etkiledi ve Eosen Çağı'nda doruğa ulaştı.

Pirene Dağları'nın doğu kısmı büyük ölçüde granit ve gnays kayaçlarından oluşurken, batı kısmında granit zirveler kireçtaşı tabakalarıyla çevrilidir. Dağ zincirinin masif ve aşınmamış yapısı, özellikle erozyona karşı dirençli olan granit bolluğundan ve zayıf buzul gelişiminden kaynaklanmaktadır.

Pirene Dağları'nın üst kısımlarında, bir peneplen oluşturan alçak kabartmalı yüzeyler bulunur. Bu peneplen, Geç Miyosen döneminden daha önce oluşmamıştır. Muhtemelen, yoğun tortullaşma yerel taban seviyesini önemli ölçüde yükselttiği için yüksekte oluşmuştur.

Ulusal Parklar

Aigüestortes i Estany de Sant Maurici Ulusal Parkı (İspanya)
Ordesa y Monte Perdido Ulusal Parkı (İspanya)
Pyrénées Ulusal Parkı (Fransa)

Galeri

Spor

Pireneler'in her iki tarafında da dağcılık ve kayak sporları yapılmaktadır. Ayrıca Tour de France ve La Vuelta a España gibi bisiklet sporları da yapılmaktadır.

Ayrıca bakınız

Abbaye de Belloc

Kaynaklar

1 2 3
↑ Pirineus-Prepirineus 23 Temmuz 2008^{[Tarih uyuşmuyor]} tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
↑ Jordi Sacasas i Lluís, Geografia de Catalunya, Publicacions L'Abadia de Montserrat. 978-84-8415-915-5
↑ Christophe Neff : Les Corbières maritimes – forment-elles un étage de végétation méditerranéenne thermophile masqué par la pression humaine ? In: Eric Fouache (Edit.): The Mediterranean World Environment and History. IAG Working Group on Geo-archeology, Symposium Proceedings. Environmental Dynamics and History in Mediterranean Areas, Paris, Université de Paris – Sorbonne 24 – 26 avril 2002. Paris, 2003, 191 – 202, (Elsevier France, 2-84299-452-3).
↑ Padel Maxime; Sébastien Clausen; Marc Poujol; José-Javier Alvaro (2022). "Shifts in the Ediacaran to Lower Ordovician sedimentary zircon provenances of Northwest Gondwana: the Pyrenean files". Geologica Acta (İngilizce). 20 (14): 2. Bibcode:2022GeolA..20...14P. doi:10.1344/GeologicaActa2022.20.14. hdl:20.500.12210/78094 .
↑ Babault, Julien; Van Den Driessche, Jean; Bonnet, Stephanie; Castelltort, Sébastien; Crave, Alain (2005). "Origin of the highly elevated Pyrenean peneplain". Tectonics. 24 (2): n/a. Bibcode:2005Tecto..24.2010B. doi:10.1029/2004TC001697 . 6 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi24 Ekim 2026. Bilinmeyen parametre |article-number= görmezden gelindi (yardım)

[EB1911-1] 1 2 3

[2] Pirineus-Prepirineus 23 Temmuz 2008^{[Tarih uyuşmuyor]} tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

[3] Jordi Sacasas i Lluís, Geografia de Catalunya, Publicacions L'Abadia de Montserrat. 978-84-8415-915-5

[4] Christophe Neff : Les Corbières maritimes – forment-elles un étage de végétation méditerranéenne thermophile masqué par la pression humaine ? In: Eric Fouache (Edit.): The Mediterranean World Environment and History. IAG Working Group on Geo-archeology, Symposium Proceedings. Environmental Dynamics and History in Mediterranean Areas, Paris, Université de Paris – Sorbonne 24 – 26 avril 2002. Paris, 2003, 191 – 202, (Elsevier France, 2-84299-452-3).

[maxime2022-5] Padel Maxime; Sébastien Clausen; Marc Poujol; José-Javier Alvaro (2022). "Shifts in the Ediacaran to Lower Ordovician sedimentary zircon provenances of Northwest Gondwana: the Pyrenean files". Geologica Acta (İngilizce). 20 (14): 2. Bibcode:2022GeolA..20...14P. doi:10.1344/GeologicaActa2022.20.14. hdl:20.500.12210/78094 .

[6] Babault, Julien; Van Den Driessche, Jean; Bonnet, Stephanie; Castelltort, Sébastien; Crave, Alain (2005). "Origin of the highly elevated Pyrenean peneplain". Tectonics. 24 (2): n/a. Bibcode:2005Tecto..24.2010B. doi:10.1029/2004TC001697 . 6 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi24 Ekim 2026. Bilinmeyen parametre |article-number= görmezden gelindi (yardım)