Sangay

Sangay
En yüksek noktası
Yükseklik5.286 m (17.343 ft) 
Çıkıntı1.588 m (5.210 ft) 
ListelenmeUltra
Koordinatlar2°00′09″G 78°20′27″B / 2.00250°G 78.34083°B / -2.00250; -78.34083
ÜlkeEkvador
SıradağAnd Dağları
Jeoloji
Dağ türüStratovolkan
Volkanik kemerKuzey Volkanik Kuşak
Son patlama2019’da başlayan evre, Eylül 2026’da sürüyordu
Tırmanma
İlk tırmanan4 Ağustos 1929
En kolay rotaKaya ve kar tırmanışı
Ekvador üzerinde Sangay
Sangay
Sangay
Sangay — Ekvador içindeki konumu

Sangay, diğer adlarıyla Macas, Sanagay veya Sangai, Ekvador'un orta kesiminde bulunan etkin bir stratovolkandır. Çoğunlukla Stromboli tipi etkinlik gösterir. Kuzey Volkanik Bölge'nin güney ucunu oluşturur; iki farklı kabuk kesimi arasındaki konumu yüksek etkinliğiyle ilişkilendirilir. Yaklaşık 500.000 yıllık geçmişinde önceki iki yapı büyük yamaç çökmeleriyle yıkılmıştır. Çevrede bu olayların döküntüleri bulunur.

Uzak konumu sayesinde dağ tapiri, dev su samuru, And kaya horozu ve kral akbaba gibi türleri barındırır. Ekosistemi 1979'dan beri Sangay Millî Parkı kapsamında korunur. Uzaklık, kötü hava, taşkınlar ve püsküren malzeme tehlikesine rağmen dağa tırmanılır. İlk çıkışı 1929'da Robert T. Moore gerçekleştirmiştir.

Tarih

Bölgenin yerli anlatılarında dağ, sık ormanı temsil eden bir denizin ortasındaki deniz fenerine benzetilir. Ormanda yolunu kaybedenler, kül ve buhar çıkışlarını görerek yön bulurdu. Araştırmacılar bu anlatıları sık ve uzun süreli etkinliğin kanıtı olarak yorumlamıştır.

Ocak 2024'te doğu tarafta Upano Vadisi yerleşimleri olarak bilinen arkeolojik alanlar duyuruldu. Kentlerin yaklaşık MÖ 500 ile MS 300–600 arasında kullanıldığı, toplam nüfuslarının 15.000–100.000 kişiye ulaşmış olabileceği tahmin edilir. Çevrelerindeki tarım alanlarının, Stéphen Rostain'e göre yanardağa yakınlık nedeniyle özellikle verimli olması mümkündür. Bu duyurudan önce, olası anıtları da içeren on yedi alan daha belirlenmişti. 1534'te İspanyol işgali başlamadan önce bölgede yaklaşık 30.000 kişi yaşıyordu. İspanyollar 16. ve 17. yüzyıllarda dağ çevresinde altın arayıp yerleşti; ancak 19. yüzyıl gezileri yakında yerleşim kaydetmedi. Doğu kesimin modern gelişimi 20. yüzyıl başlarında başladı.

Dağ ve çevresi 1975'te Ulusal Yaban Hayatı Koruma Alanı, 1979'da Sangay Millî Parkı oldu; park 1992'de genişletildi. UNESCO 1983'te Dünya Mirası listesine aldı. Kaçak avcılık ve insan etkisi nedeniyle 1992–2005 arasında tehlike altındaki miraslar arasında sayıldı; bu statü 2005'te kaldırıldı. Günümüzde yerli nüfusun çoğunu Keçualar oluşturur. Keçuva dillerinden gelen Sangay adı “korkutan” anlamına gelir.

Coğrafya

Orta Ekvador'da Andlar'ın doğu kenarında, kaynakta Quito'nun yaklaşık 160 kilometre güneyi ve Riobamba'nın 20 kilometre doğusu olarak belirtilen konumda bulunur. Sangay Millî Parkı içindedir. Yakındaki Tungurahua ve El Altar da parkta yer alır. Üçü de 5.000 metreyi aşar; en yüksekleri El Altar'dır.

Başlıca akarsuları Llushin, Palora ve Upano'dur. Orta ve üst yamaçlarda çok sayıda küçük kol bulunur. Şiddetli yağışlar ani taşkınlara ve sık ormana rağmen aşınmaya yol açar. Sular doğuya, Amazon Havzası'na ulaşır. Volkanik ve buzul şekilleri baskındır; eski buzullaşmanın asılı vadilerinde çok sayıda şelale ve göl vardır.

İklim

Ekvatora yakınlığına rağmen yüksek yamaçlarda kar bulunur. Buzulun varlığı tartışmalıdır; ancak kar ve buz alanları vardır. Kar sınırı yaklaşık 4.800 metredir. Dağlık arazi kısa uzaklıklarda büyük yağış farkları oluşturur. Doğudan esen baskın rüzgârlar Amazon nemini taşıdığı için doğu yamaç daha yağışlıdır. Kuzeydoğudaki Pastaza'da yıllık ortalama 4.827 milimetre olan yağış, zirvenin batısındaki yağmur gölgesinde kalan Riobamba'da 423 milimetredir. Orografik yükselme ve Tropiklerarası Yakınsama Bölgesi belirleyicidir. Yıllık sıcaklık değişimi küçük, kurak yamaçlardaki günlük fark büyük olabilir. En yüksek kesimlerde sıcaklık sıfırın üzerine çıkmaz. İklim değişikliği kar örtüsünü ve yüksek irtifa çayırlarını tehdit eder.

Jeoloji

Bölgesel ortam

Yaklaşık 9.000 metre yükseklikten bulutların üzerinde Sangay ve kül bulutu

And sıralarının doğu kenarındaki Sangay, Nazca levhasının Peru–Şili Çukuru'nda Güney Amerika levhası altına dalmasıyla oluşmuştur. Kuzeyde Kolombiya'daki Nevado del Ruiz'e uzanan Kuzey Volkanik Bölge'nin en güney yanardağıdır. Zincirdeki bir sonraki etkin merkez, yaklaşık 1.600 kilometre güneyde Peru'daki Sabancaya'dır. Bu uzun aralık, dalan kabuğun ısıl özellikleriyle ilişkilidir. Güney Ekvador ve Peru altında 32 milyon yıldan yaşlı, kuzey Ekvador ve Kolombiya altında 22 milyon yıldan genç okyanusal kabuk bulunur. Daha eski güney kesim ısıl açıdan daha kararlıdır. Sangay iki kesim arasındaki sınırda bulunduğundan etkinliği yüksektir.

Oluşum

Üç aşamada gelişmiştir. 500.000–250.000 yıl önce oluşan ilk yapı, doğuya açılan geniş malzeme dağılımı ve yaklaşık 4.000 metrelik, yan sırtlarla kesilmiş bir kenarla temsil edilir. Çapının 15–16 kilometre, zirvesinin bugünkünden 2–3 kilometre güneydoğuda olduğu düşünülür. Kalıntıların yay biçimi büyük bir yamaç çökmesini gösterir. Ormanlık alçak kesimler döküntüyle kaplanmış, güney kaldera duvarının büyük bölümü kayarak yamaçta bir girinti oluşturmuştur. Yaklaşık 400 metre kalınlıktaki korunmuş blok, ardalanan breş, piroklastik akış ve lahar çökellerinden oluşur. Silis içeriği %60'ın biraz altında olan asidik andezitler baskındır; daha bazik andezitler de bulunur.

İkinci yapı 100.000–50.000 yıl önce gelişmiştir. Kalıntıları ilk çökme döküntülerinin güney ve doğu kesimlerinde, ayrıca batı ve kuzeyde görülür. Doğu-batı doğrultusunda uzanan zirvesi olduğu düşünülür. Bu yapı da çökerek beş kilometre genişliğinde ve yirmi kilometreye kadar uzanan moloz çığı oluşturmuştur. İlk yapıdan daha küçük, zirvesi bugünkü konuma yakın olmalıdır.

Yakın dönem etkinliği

Bugünkü Sangay, yaklaşık 35 derecelik yamaçları olan, hafif kuzeydoğu-güneybatı eğimli, 5.286 metrelik neredeyse düzgün bir konidir. Doğu yamacı Amazon ormanının kenarındadır. Batıdaki düz kül alanı, yoğun yağışla 600 metre derinliğe ulaşan boğazlarla yarılmıştır. Doğu-batı doğrultulu zirve sırtında üç etkin krater ve bir lav kubbesi bulunur. En az 14.000 yıldır bu biçimiyle etkindir; eski yapıların bıraktığı boşluğu doldurmaktadır ve ikisinden de küçüktür. Yaklaşık 500.000 yıllık etkinlik boyunca magma kaynağının bileşimi ve konumu önemli ölçüde değişmemiştir.

Başlıca andezit bileşimli olan yanardağın ilk tarihsel patlama kaydı 1628'dedir. Kül, kaynakta yaklaşık 50 kilometre kuzeybatıda gösterilen Riobamba'ya ulaşmış; otlakları örterek hayvanların aç kalmasına neden olmuştur. 1728'de yeniden başlamış ve 1916'ya kadar hemen hemen sürekli etkin kalmıştır. Özellikle 1738–1744, 1842–1843, 1849, 1854–1859, 1867–1874, 1872 ve 1903'te yoğundur. Kısa aradan sonra 8 Ağustos 1934'te yeniden püskürmüş, o tarihten sonra tamamen sessizleşmemiştir. 1934–1937 ve 1941–1942 güçlü dönemlerdir.

Stromboli tipi etkinlik kül yağışı, lav, piroklastik akış ve lahar üretir. Bilinen patlamaların Volkanik Patlayıcılık İndeksi 3 veya altındadır. Uzak ve ıssız konumu nedeniyle, batıdaki 30–100 kilometre uzaktaki yerleşimleri ancak büyük bir Plinius tipi patlama tehdit edebilir. Bununla birlikte doğu yamaç çökmesi ormanı ve yerleşimleri etkileyebilir. Sürekli sıcak kaya ve başka malzeme püskürmesi erişimi güçleştirir. Bu yüzden benzer etkin merkezlere göre az araştırılmış, ilk ayrıntılı çalışma ancak 1999'da yayımlanmıştır.

21. yüzyıl

Güncel püskürme evresi 26 Mart 2019'da başlamıştır. Eylül 2026'da, üç ay veya daha uzun ara olmaksızın yinelenen olaylar anlamında süren püskürme statüsündeydi; 19–21 Eylül 2026'da etkinlik arttı. 15 Haziran 2022'de ABD Ulusal Hava Durumu Servisi, kül bulutu nedeniyle kül yağışı uyarısı yayımladı; çevrede seyreden denizciler döküntülere karşı uyarıldı.

Ekoloji

Sangay Millî Parkı'ndaki subtropikal yağmur ormanı

Sangay, kuzeydeki Tungurahua ile birlikte parkın iki etkin yanardağından biridir. 1983'ten beri Dünya Mirası kapsamında korunur. Yalıtılmışlığı, insan etkisinin görece az olduğu bir ekosistem sağlamıştır. Park, zirvedeki buzul alanlarından yamaçlardaki tropikal ormanlara kadar değişir. Yükseklik ve yağış canlı dağılımını belirler; en zengin ekosistemler nemli doğu yamaçtadır.

Kar sınırının altındaki en yüksek kuşakta liken ve karayosunları, altında küçük ağaçlarla çalılar bulunur. Batı vadilerde ve sulak doğu yamaçlarda 3.750 metrenin altında dağ ormanı gelişir. Ağaçlar üstte beş metre, 3.000 metrenin altında on iki metreye kadar yükselir. 2.000 metrenin altında, sıcaklığın 18–24 °C ve yağışın yılda beş metreye ulaştığı subtropikal yağmur ormanı vardır.

Yüksek kesimlerde tehdit altındaki dağ tapiri, puma, kobay ve And tilkisi görülür. Aşağıda gözlüklü ayı, jaguar, oselo, margay, ak kuyruklu geyik, broket geyikleri, kuzey pudusu ve tehdit altındaki dev su samuru yaşar. Yaygın kuşlar arasında And kondoru, And kaya horozu, dev sinek kuşu, sel ördeği, kral akbaba ve çatal kuyruklu çaylak bulunur.

Dağcılık

1962'de Sangay'a çıkarken kaybolan iki Amerikalıyı arayan ekiplerden biri

İlk çıkışı, 1934'te başlayan dönemden önce, 1929'da Robert T. Moore yapmıştır. Etkinlik nedeniyle düşen volkanik malzeme tehlikelidir; 1976'da iki dağcı bu malzemelerin çarpmasıyla ölmüştür. Yol ağının yetersizliği, yoğun yağış, taşkın ve heyelanlar erişimi engelleyebilir. Ekvador Orman ve Doğal Alanlar Enstitüsünün yakındaki bürosu rehber ve kiralık konaklama sağlar. Quito'dan başlayan geziyle çıkış 7–10 gün sürer. Çok nemli ve sisli koşullar görüşü azaltabilir.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ↑ "Ecuador: 15 Mountain Summits with Prominence of 1,500 meters or greater". Peaklist.org. 11 Mart 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2015.
  2. ↑ Estimate based on SRTM and ASTER data, which agree that the often quoted elevation of 5230 metres is too low.
  3. ↑ Jonathan de Ferranti and Aaron Maizlish. "Ecuador". 13 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2012.
  4. 1 2 "Sangay: Weekly Reports, 17 September–23 September 2026". Global Volcanism Program. Smithsonian Institution. 13 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ekim 2026.
  5. 1 2 3 Jason Wilson (2009). The Andes: A Cultural HistoryÜcretsiz kayıt gerekli. Oxford University Press. s. 103. ISBN 978-0-19-538636-3. Erişim tarihi: 5 Şubat 2012. Sangay quechua.
  6. 1 2 3 Yossi Brain (2000). Ecuador: A Climbing Guide. The Mountaineers Books. ISBN 978-0-89886-729-9. Erişim tarihi: 5 Şubat 2012.
  7. ↑ "Sangay: Synonyms and subfeatures". Global Volcanism Program. Smithsonian National Museum of Natural History. 13 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Haziran 2020.
  8. ↑ Heberer, Mikelia (26 Temmuz 2021). "A Story About Sangay". ArcGIS StoryMaps (İngilizce). Erişim tarihi: 15 Ocak 2024. [ölü/kırık bağlantı]
  9. ↑ Wade, Lizzie (11 Ocak 2024). "Laser mapping reveals oldest Amazonian cities, built 2500 years ago"Ücretli abonelik gerekli. Science. doi:10.1126/science.zzti03q. 12 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi12 Ocak 2024.
  10. ↑ Smith, Kiona N. (11 Ocak 2024). "Ancient Amazon Civilization Developed Unique Form of 'Garden Urbanism'". Scientific American. 11 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2024.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 UNEP-WCMC (22 Mayıs 2017). "Sangay National Park". World Heritage Datasheet (İngilizce). 6 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2024.
  12. ↑ "USGS P 1386-I -- Ecuador - Ice Balance". pubs.usgs.gov. 27 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2024.
  13. 1 2 "Sangay National Park". Natural World Heritage Sites (İngilizce). 27 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2024.
  14. ↑ Rollenbeck, Rütger; Bendix, Jörg (1 Şubat 2011). "Rainfall distribution in the Andes of southern Ecuador derived from blending weather radar data and meteorological field observations"Ücretli abonelik gerekli. Atmospheric Research. 99 (2). ss. 277-289. Bibcode:2011AtmRe..99..277R. doi:10.1016/j.atmosres.2010.10.018. ISSN 0169-8095. 15 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi18 Ekim 2026.
  15. ↑ Santillan Quiroga, Luis Miguel; Cocca, Daniele; Ballesteros3, Juan Carlos Caicedo (July 2023). "Precipitation analysis with R-Climdex and RH test V4, for the ESPOCH weather station, Riobamba-Ecuador, in the period 1976-2017"Ücretli abonelik gerekli. Rendiconti Online della Società Geologica Italiana. Cilt 60/2023. s. 142. doi:10.3301/ROL.2023.17. 19 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi18 Ekim 2026.
  16. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Monzier, Michel; ve diğerleri. (1999). "Sangay volcano, Ecuador: structural development, present activity and petrology". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 90 (1–2). Elsevier. ss. 49-79. Bibcode:1999JVGR...90...49M. doi:10.1016/S0377-0273(99)00021-9. ISSN 0377-0273.
  17. ↑ Miller, Meghan S.; ve diğerleri. (24 Ocak 2009). "Upper mantle structure beneath the Caribbean-South American plate boundary from surface wave tomography". Journal of Geophysical Research. 114 (B1). American Geophysical Union. ss. B01312. Bibcode:2009JGRB..114.1312M. doi:10.1029/2007JB005507 Özgürce erişilebilir.
  18. 1 2 3 4 5 "Sangay". Global Volcanism Program. Smithsonian National Museum of Natural History. 13 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Haziran 2020.
  19. 1 2 3 John Seach. "Sangay Volcano – John Seach". 13 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2012.
  20. ↑ "Global Volcanism Program | Sangay". 13 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ekim 2026.
  21. ↑ "Reventador Eruption History - Global Volcanism Program". volcano.si.edu. Smithsonian. 20 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ekim 2021.
  22. ↑ "High Seas Forecast (Tropical NE Pacific)". www.nhc.noaa.gov. 17 Mayıs 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Haziran 2022.
  23. ↑ "Offshore Waters Forecast (E Pacific Offshore of Central America/Colombia/Ecuador)". www.nhc.noaa.gov. 15 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Haziran 2022.
  24. 1 2 3 "Sangay National Park". World Heritage Centre. UNESCO. 1 Aralık 2005 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2012.
  25. ↑ Lewis, G. Edward (1950). "El Sangay, Fire-breathing Giant of the Andes". National Geographic. National Geographic Society. ss. 17-24.