Skleroz, tıbbi terminolojide doku veya organların, genellikle kronik inflamasyon, skar oluşumu (fibrozis) veya yaşlanma süreçlerine bağlı olarak sertleşmesi durumunu ifade eden genel bir patolojik terimdir. Yunanca "sert" anlamına gelen skleros sözcüğünden türetilmiştir.
Terim tek başına kullanıldığında spesifik bir hastalığı işaret etmez; ancak sonuna eklendiği organ veya sistemle birlikte (örn. Multipl skleroz, Ateroskleroz, Sistemik skleroz) farklı etyolojilere, prognozlara ve tedavi protokollerine sahip birbirinden tamamen ayrı hastalıkları tanımlar.
Skleroz süreci, temel olarak parankimal dokunun (fonksiyonel hücreler) yerini, fonksiyonel olmayan bağ dokusunun (genellikle kollajen) almasıyla karakterizedir. Bu süreçte temel mekanizma fibrozistir.
Patofizyolojik süreç genellikle şu aşamaları izler:
Sinir sistemini etkileyen sklerozlar, genellikle nörodejeneratif veya demiyelinizan süreçlerle ilişkilidir.
Merkezi sinir sisteminin (beyin ve omurilik) en yaygın kronik inflamatuar hastalığıdır. Miyelin kılıfının hasar görmesi (demiyelinizasyon) ve akabinde gelişen gliosis (skar dokusu/plak oluşumu) ile karakterizedir.
Üst ve alt motor nöronların dejenerasyonu ile giden, ilerleyici ve ölümcül bir hastalıktır. Omuriliğin lateral kolonlarında görülen sertleşme (skleroz) ve kas erimesi (amyotrofi) hastalığa ismini verir.
Otozomal dominant geçişli, multisistemik bir genetik hastalıktır. TSC1 veya TSC2 genlerindeki mutasyonlar sonucu mTOR yolağının aşırı aktivasyonu görülür. Bu durum, beyin, böbrek, kalp ve deride hamartom adı verilen iyi huylu tümörlerin ve sklerotik tüberlerin oluşmasına yol açar.
Temporal lob epilepsisinin en sık görülen patolojik bulgusudur. Beynin hafıza merkezi olan hipokampüste nöron kaybı ve gliosis (sertleşme) görülür. İlaç dirençli epilepsilerde cerrahi rezeksiyon (anterior temporal lobektomi) küratif olabilir.
Bağ dokusunun, cildin ve iç organların (akciğer, kalp, böbrek, GİS) fibrozisi ile karakterize kronik, otoimmün bir hastalıktır.
Halk arasında "damar sertliği" olarak bilinir. Arter duvarlarında lipid, kolesterol, kalsiyum ve hücresel atıkların birikmesiyle plak oluşumu ve damar duvarının elastikiyetini kaybederek sertleşmesidir. Kardiyovasküler ölümlerin (kalp krizi, inme) birincil nedenidir.
Orta kulaktaki kemikçiklerin (özellikle stapes/üzengi kemiği) anormal kemikleşmesi ve sertleşmesi sonucu hareket yeteneğini kaybetmesidir. İletim tipi işitme kaybının genç erişkinlerdeki en sık nedenlerinden biridir. Tedavisinde stapedektomi ameliyatı uygulanır.
Böbreklerin süzme birimleri olan glomerüllerin skarlanması ve sertleşmesidir (Örn: Fokal Segmental Glomeruloskleroz - FSGS). Nefrotik sendrom ve kronik böbrek yetmezliğine yol açabilir.
Sklerozun türüne göre tanı yöntemleri değişiklik gösterir:
Tıbbi literatürde "skleroz" (sertleşme) kavramının gelişimi, patolojik anatominin bir bilim dalı olarak yükselişiyle paralel ilerlemiştir.
Antik Yunan tıbbında dokuların sertleşmesi genel bir durum olarak fark edilmiş olsa da, modern anlamda organa özgü sklerozların tanımlanması 19. yüzyılda mikroskobun ve otopsi çalışmalarının yaygınlaşmasıyla mümkün olmuştur. Terim, Yunanca skleros (sert) kökünden türetilmiştir.
Hastalığın patolojik çizimleri ilk kez 1830'larda İskoç patolog Robert Carswell ve Fransız anatomist Jean-Cruveilhier tarafından yapılmıştır. Cruveilhier, otopside gördüğü lezyonları "gri dejenerasyon" olarak tanımlamıştır. Ancak hastalığı ayrı bir nozolojik varlık olarak isimlendiren ve klinik özelliklerini (nistagmus, intansiyonel tremor ve tarayıcı konuşma üçlüsü - Charcot Triadı) sistematize eden kişi, nörolojinin babası sayılan Jean-Martin Charcot olmuştur. Charcot, 1868'de hastalığa sclerose en plaques (plaklar halindeki sertleşme) adını vermiştir.
Amyotrofik Lateral Skleroz da yine Jean-Martin Charcot tarafından 1874 yılında tanımlanmıştır. Charcot, omuriliğin lateral kolonlarındaki sertleşme (skleroz) ile kas erimesi (amyotrofi) arasındaki ilişkiyi kurarak bu hastalığa ismini vermiş, bu nedenle hastalık uzun yıllar "Charcot Hastalığı" olarak anılmıştır.
Deri sertleşmesiyle giden hastalıklar Hipokrat döneminden beri bilinmekle birlikte, "skleroderma" terimi ilk kez 1836'da Giovambattista Fantonetti tarafından kullanılmıştır. "Ateroskleroz" terimi ise damar duvarındaki sertleşme ve yağ birikimini tanımlamak üzere 1904 yılında patolog Felix Marchand tarafından literatüre kazandırılmıştır, ancak durumun varlığı 3000 yıllık mumyalarda dahi tespit edilmiştir.