Tata Sabaya

Tata Sabaya
Yükseklik5.430 m (17.810 ft) 
Koordinatlar19°08′00″G 68°30′00″B / 19.13333°G 68.50000°B / -19.13333; -68.50000
ÜlkeBolivya
SıradağAnd Dağları
Bolivya üzerinde Tata Sabaya
Tata Sabaya
Tata Sabaya
Tata Sabaya — Bolivya içindeki konumu

Tata Sabaya, Bolivya'da bulunan 5.430 metre yüksekliğinde bir yanardağdır. Volkanik etkinliğin bulunmadığı boşluklarla birbirinden ayrılan And volkanik kuşaklarından Merkezî Volkanik Bölge içindedir. Andlar'ın bu kesiminde Jura'dan beri volkanizma görülmüş, Miyosen'de yoğun ignimbrit püskürmeleri yaşanmıştır. Yanardağ, Salar de Coipasa tuz düzlüğünün kuzeyindeki seyrek nüfuslu bir bölgededir.

Bölgedeki volkanizma, Nazca levhasının Güney Amerika levhası altına dalmasının sonucudur. Tata Sabaya, kuzeydeki yaşlı kabuğu güneydeki daha genç kabuktan ayıran bir çizgisellik boyunca gelişmiş ve andezitlerden oluşmuştur. Güney yamacı Pleyistosen'in sonlarında, günümüzden yaklaşık 12.000–12.360 yıl önce çökmüştür. Enkaz, o sırada Salar de Coipasa'yı kaplayan göle ulaşarak 6 ± 1 km³ hacminde bir birikinti oluşturmuştur. Daha sonra çökme yarası kısmen lav akıntıları ve lav kubbeleriyle dolmuştur. Yaklaşık 6.000 yıl önce de bir püskürme gerçekleşmiştir.

Coğrafya ve jeomorfoloji

Tata Sabaya, Salar de Coipasa'nın hemen kuzeyindedir. Küçük Pagador köyü yanardağın batı-güneybatısında bulunur, bölgenin genelinde nüfus seyrektir. Adı "Sabaya Baba" anlamındadır. Sabaya sözcüğü, Keçuvaca "şeytan, iblis" anlamındaki bir sözcüğün Aymaracaya uyarlanmış biçimi olabilir. Zirvesinde bir kutsal alan vardır. Yerel mitlerde bazen kişileştirilir ve komşu yanardağlarla birlikte bir ritüelin konusudur.

Tata Sabaya'nın bağlı olduğu Merkezî Volkanik Bölge, başlıca Batı Kordillerası boyunca uzanan bir volkanik yay oluşturur. Yaklaşık 44 Holosen yanardağı vardır, ancak uzaklık ve kurak iklim araştırmaları sınırlamıştır. Daha iyi bilinenleri Lastarria, Nevados de Payachata, Ollagüe, San Pablo, San Pedro ve Socompa'dır. Tata Sabaya 5.430 metreye ulaşır. Zirveden kuzeye uzanan beş lav akıntısı, kenar setleri ve akıntı cepheleri sergiler, uzunlukları en çok 2 kilometredir. Üst kesimleri, yapının doğusu ve batısına uzanan, 50 metreye varan şevlerden oluşmuş bir çökme yarasıyla kesilir. Şevler arasını daha genç, bloklu lav akıntıları doldurur. Yapıdan uzaklaştıkça belirginleşen şev, güneydoğuda yaklaşık 200 metre yüksekliğe ulaşır.

Güneydeki yaklaşık 300 km² genişliğindeki birikinti başlangıçta kızgın bulut ürünü sayılmış, sonradan heyelan birikintisi olduğu anlaşılmıştır. Yaklaşık 20 kilometre uzunluğunda, 7 kilometre genişliğinde ve 6 ± 1 km³ hacmindedir. Tuz düzlüğünden malzeme de içerir, kayaları kısmen çökme öncesi yanardağın tabakalanmasını ve yapısını korur. Düşük çözünürlüklü Landsat görüntülerinde bile tanınabilen belirgin bir örnektir. Enkaz tepecikleri yapıdan uzaklaştıkça küçülür. Birikinti Salar de Coipasa'ya uzanır, burada faylarla sınırlanır ve kısmen tufa gibi gölsel çökellerle örtülür.

Jeoloji

Güney Amerika'nın batı kıyısı açıklarında Nazca levhası, Güney Amerika levhası altına yılda yaklaşık 10 santimetre hızla dalar. Bu süreç, Ekvador ve Kolombiya'daki Kuzey Volkanik Bölge, Peru, Bolivya, Şili ve Arjantin'deki Merkezî Volkanik Bölge ile Şili ve Arjantin'deki Güney Volkanik Bölge'yi oluşturan volkanizmayı doğurur. Aralarındaki volkanik olmayan boşluklarda dalma daha sığdır.

Merkezî Volkanik Bölge'de birkaç tektonik ve volkanik evre ayırt edilir. Cordillera de la Costa'daki Jura volkanizması, bölgenin asıl magmatizmasından ayrı değerlendirilir. Oligosen'deki aşınma aralığından sonra Miyosen'de volkanik yay etkinliği artmış ve güçlü ignimbrit püskürmeleriyle doruğa ulaşmıştır. Kalderalardan kaynaklanan bu evre, Orta Andlar'da kabuğun önemli ölçüde kalınlaşmasıyla ilişkilidir. Pleyistosen'de ignimbrit volkanizması azalmış, stratovolkanlar gelişmiştir.

Tata Sabaya, güneydeki genç kabuğu kuzeydeki Proterozoyik kabuktan ayıran geçiş üzerindedir, bunlar sırasıyla Chilenia teranı ile Arequipa-Antofalla kratonudur. Geçiş, doğudaki Cerro Saxani'den Şili'deki Isluga'ya uzanan, Tata Sabaya'yı da içeren yanardağ zinciriyle ve yakın dönem yay volkanizmasının bulunmadığı Pica boşluğunun kuzey ucuyla çakışır. Temel, ignimbritli Altos de Pica formasyonundan oluşur, bölgede granit yüzlekleri de görülür. Bunlardan biri, daha sonra Toarsiyen'de ısıl değişime uğramış bir Prekambriyen graniti olabilir. Temeli genç volkanik kayalar, alüvyon ve Salar de Coipasa çökelleri örter. Sismik tomografi, bölgesel kabukta erimiş magma bulunduğuna işaret eder.

Bileşim

Yanardağ "iki piroksenli" andezit ve porfirik andezit üretmiştir. Kayalarda ojit, biyotit, hornblend, hipersten, plajiyoklaz ve titanomanyetit vardır, ayrı etkinlik evrelerinin ürünleri arasında az değişim görülür. Ürünler potasyumca zengin kalk-alkalen bir seri oluşturur. Daha mafik kaya kapanımları, magma odasına mafik magma girişine işaret edebilir. Mafik kayalar, silisyuma göre demir ve magnezyumca görece zengindir. Magma oluşumu, ürünlerin oldukça tekdüze bileşimini açıklayan magma karışımı süreçleriyle ilişkilendirilmiştir.

İklim ve bitki örtüsü

Bölge kuraktır, yağış çoğunlukla güney yarımküre yazında düşer ve bitki örtüsü seyrektir. Yamaçlarda yetişen Polylepis tarapacana ağaçları dünyanın en yüksek rakımlı ormanlarını oluşturur. Bölgesel örtünün diğer bir unsuru ot ve çalılardan oluşan puna bozkırıdır.

Püskürme geçmişi

Tata Sabaya, Bolivya'da Holosen etkinliği gösteren ve başka bir ülkeyle sınırda bulunmayan tek yanardağdır. Genç yaşı, komşu zirvelerin aksine buzullaşma ve moren izlerinin bulunmamasından çıkarılmıştır. İlk etkinlik, kuzeyde yaklaşık 20 metre kalınlığındaki blok-kül akıntıları, kül düşmesi ve pomza birikintileriyle temsil edilen piroklastik bir kalkan oluşturmuştur. Daha sonra lav püskürmeleri bunun üzerinde bir koni kurmuş, kuzeydeki beş lav akıntısı bu evrede oluşmuştur. Bazı akıntılar çökerek kuzey kesimlerini enkazla kaplamıştır.

Lav birikimi koniyi aşırı dikleştirmiş ve güney kesimi çökmüştür. Koninin bozulmadan kayan bölümleri büyük toreva bloklarını, diğer malzemeler enkaz tepeciklerini oluşturmuştur. Çökme sırasında patlayıcı püskürme olmamıştır. Birikintinin yapısı, enkazın su dolu tuz düzlüğüne girdiğini gösterir. Tufa yüksekliği, göl yüzeyinin yaklaşık 3.700 metre rakımda olduğunu belirtir. Heyelanın aştığı göl taraçalarıyla birlikte bu durum, çökmenin 12.000–12.360 yıl önceki Tauca Gölü evresiyle eş zamanlı olduğunu gösterir, Salar de Coipasa'nın su seviyesi o sırada en yüksek düzeyindeydi. Yanardağ çökmeleri faylanma, iklim değişikliği veya püskürmeyle başlayabilir. Tata Sabaya'nın kararsızlaşması için depremler ve yeni magma girişi öne sürülmüştür.

Çökme sonrasında Holosen lav kubbeleri ve akıntıları yarayı doldurarak izlerini silmiştir, bunların bazıları da çöküp sıcak çığ birikintileri oluşturmuştur. Bir piroklastik akıntı için elde edilen yaklaşık 6.000 yıllık radyokarbon yaşı, yanardağın hâlâ etkin olabileceğine işaret eder. Bir kayda göre 1600'de Peru'daki Huaynaputina püskürürken Oruro'da Sabaya adlı bir yanardağ da püskürerek bir köyü yok etmiştir.

Kaynakça

  1. 1 2 3 4 de Silva, Shanaka L.; Davidson, Jon P.; Croudace, Ian W.; Escobar, Angel (March 1993). "Volcanological and petrological evolution of Volcan Tata Sabaya, SW Bolivia". Journal of Volcanology and Geothermal Research (İngilizce). 55 (3–4). s. 308. Bibcode:1993JVGR...55..305D. doi:10.1016/0377-0273(93)90043-Q. ISSN 0377-0273.
  2. ↑ de Silva, Shanaka L.; Davidson, Jon P.; Croudace, Ian W.; Escobar, Angel (March 1993). "Volcanological and petrological evolution of Volcan Tata Sabaya, SW Bolivia". Journal of Volcanology and Geothermal Research (İngilizce). 55 (3–4). s. 307,308. Bibcode:1993JVGR...55..305D. doi:10.1016/0377-0273(93)90043-Q. ISSN 0377-0273.
  3. 1 2 Banks, David; Markland, Howard; Smith, Paul V.; Mendez, Carlos; Rodriguez, Javier; Huerta, Alonso; Sæther, Ola M. (June 2005). "The effect of filtration on analyses of surface water samples. A study from the Salars of Coipasa and Uyuni, Bolivian Altiplano". Journal of Geochemical Exploration (İngilizce). 86 (2). s. 107. Bibcode:2005JCExp..86..104B. doi:10.1016/j.gexplo.2005.04.003. ISSN 0375-6742.
  4. ↑ Holmer, Nils M. (19 July 2013). "Indian Place Names in South America and the Antilles. II". Names. 8 (4). s. 204. doi:10.1179/nam.1960.8.4.197 Özgürce erişilebilir.
  5. ↑ Reinhard, J. (1983). "Las montañas sagradas: Un estudio etnoarqueológico de ruinas en las altas cumbres andinas". Cuadernos de historia (İspanyolca). Cilt 3. s. 32.
  6. ↑ Gisbert, Teresa (1994). "El señorío de los Carangas y los chullpares del Río Lauca" (PDF) (İspanyolca). Centro Bartolome de Las Casas. s. 433. 17 Şubat 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 February 2018.
  7. ↑ Reinhard, J. (1983). "Las montañas sagradas: Un estudio etnoarqueológico de ruinas en las altas cumbres andinas". Cuadernos de historia (İspanyolca). Cilt 3. s. 41.
  8. 1 2 de Silva, Shanaka L.; Davidson, Jon P.; Croudace, Ian W.; Escobar, Angel (March 1993). "Volcanological and petrological evolution of Volcan Tata Sabaya, SW Bolivia". Journal of Volcanology and Geothermal Research (İngilizce). 55 (3–4). s. 306. Bibcode:1993JVGR...55..305D. doi:10.1016/0377-0273(93)90043-Q. ISSN 0377-0273.
  9. 1 2 3 4 5 de Silva, Shanaka L.; Davidson, Jon P.; Croudace, Ian W.; Escobar, Angel (March 1993). "Volcanological and petrological evolution of Volcan Tata Sabaya, SW Bolivia". Journal of Volcanology and Geothermal Research (İngilizce). 55 (3–4). s. 307. Bibcode:1993JVGR...55..305D. doi:10.1016/0377-0273(93)90043-Q. ISSN 0377-0273.
  10. 1 2 3 4 5 Francis, P. W.; Wells, G. L. (1 July 1988). "Landsat Thematic Mapper observations of debris avalanche deposits in the Central Andes". Bulletin of Volcanology (İngilizce). 50 (4). s. 265. Bibcode:1988BVol...50..258F. doi:10.1007/BF01047488. ISSN 0258-8900.
  11. 1 2 3 4 de Silva, Shanaka L.; Davidson, Jon P.; Croudace, Ian W.; Escobar, Angel (March 1993). "Volcanological and petrological evolution of Volcan Tata Sabaya, SW Bolivia". Journal of Volcanology and Geothermal Research (İngilizce). 55 (3–4). s. 313. Bibcode:1993JVGR...55..305D. doi:10.1016/0377-0273(93)90043-Q. ISSN 0377-0273.
  12. 1 2 3 4 5 de Silva, Shanaka L.; Davidson, Jon P.; Croudace, Ian W.; Escobar, Angel (March 1993). "Volcanological and petrological evolution of Volcan Tata Sabaya, SW Bolivia". Journal of Volcanology and Geothermal Research (İngilizce). 55 (3–4). s. 315. Bibcode:1993JVGR...55..305D. doi:10.1016/0377-0273(93)90043-Q. ISSN 0377-0273.
  13. 1 2 Deruelle, B.; Brousse, R. (2010). ""Nuee ardente" deposits at Tata Sabaya volcano (Bolivian-Chilean Andes): Pumices and lava blocks crystallization from single magma at different depths". Revista Geológica de Chile (İspanyolca), 22.
  14. 1 2 3 Godoy, Benigno; Clavero, Jorge; Rojas, Constanza; Godoy, Estanislao (2012). "Facies volcánicas del depósito de avalancha de detritos del volcán Tata Sabaya, Andes Centrales". Andean Geology (İspanyolca). 39 (3). ss. 394–406. doi:10.5027/andgeoV39n3-a03 Özgürce erişilebilir. ISSN 0718-7106. 8 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi19 Ekim 2026.
  15. ↑ Clavero, Jorge; Pocoaca, Gabriel; Godoy, Benigno; Godoy, Estanislao; Rojas, Constanza (2006). "Influencia del sustrato en el transporte y emplazamiento de la avalancha del Volcán Tata Sabaya, Andes Centrales" (PDF). ResearchGate. 11th Chilean Geological Congress. s. 442.
  16. ↑ de Silva, Shanaka L.; Davidson, Jon P.; Croudace, Ian W.; Escobar, Angel (March 1993). "Volcanological and petrological evolution of Volcan Tata Sabaya, SW Bolivia". Journal of Volcanology and Geothermal Research (İngilizce). 55 (3–4). s. 305. Bibcode:1993JVGR...55..305D. doi:10.1016/0377-0273(93)90043-Q. ISSN 0377-0273.
  17. 1 2 3 4 5 de Silva, Shanaka L.; Davidson, Jon P.; Croudace, Ian W.; Escobar, Angel (March 1993). "Volcanological and petrological evolution of Volcan Tata Sabaya, SW Bolivia". Journal of Volcanology and Geothermal Research (İngilizce). 55 (3–4). s. 309. Bibcode:1993JVGR...55..305D. doi:10.1016/0377-0273(93)90043-Q. ISSN 0377-0273.
  18. ↑ de Silva, Shanaka L.; Davidson, Jon P.; Croudace, Ian W.; Escobar, Angel (March 1993). "Volcanological and petrological evolution of Volcan Tata Sabaya, SW Bolivia". Journal of Volcanology and Geothermal Research (İngilizce). 55 (3–4). s. 305,306. Bibcode:1993JVGR...55..305D. doi:10.1016/0377-0273(93)90043-Q. ISSN 0377-0273.
  19. ↑ Sempere, Thierry; Carlier, Gabriel; Soler, Pierre; Fornari, Michel; Carlotto, Vı́ctor; Jacay, Javier; Arispe, Oscar; Néraudeau, Didier; Cárdenas, José; Rosas, Silvia; Jiménez, Néstor (February 2002). "Late Permian–Middle Jurassic lithospheric thinning in Peru and Bolivia, and its bearing on Andean-age tectonics". Tectonophysics (İngilizce). 345 (1–4). s. 167. Bibcode:2002Tectp.345..153S. doi:10.1016/S0040-1951(01)00211-6. ISSN 0040-1951.
  20. ↑ de Silva, Shanaka L.; Davidson, Jon P.; Croudace, Ian W.; Escobar, Angel (March 1993). "Volcanological and petrological evolution of Volcan Tata Sabaya, SW Bolivia". Journal of Volcanology and Geothermal Research (İngilizce). 55 (3–4). s. 309,313,315. Bibcode:1993JVGR...55..305D. doi:10.1016/0377-0273(93)90043-Q. ISSN 0377-0273.
  21. ↑ de Silva, Shanaka L.; Davidson, Jon P.; Croudace, Ian W.; Escobar, Angel (March 1993). "Volcanological and petrological evolution of Volcan Tata Sabaya, SW Bolivia". Journal of Volcanology and Geothermal Research (İngilizce). 55 (3–4). s. 315,317. Bibcode:1993JVGR...55..305D. doi:10.1016/0377-0273(93)90043-Q. ISSN 0377-0273.
  22. ↑ Pinti, Daniele (2011), "Mafic and Felsic", Encyclopedia of Astrobiology (İngilizce), Springer Berlin Heidelberg, s. 938, doi:10.1007/978-3-642-11274-4_1893, ISBN 9783642112713
  23. ↑ de Silva, Shanaka L.; Davidson, Jon P.; Croudace, Ian W.; Escobar, Angel (March 1993). "Volcanological and petrological evolution of Volcan Tata Sabaya, SW Bolivia". Journal of Volcanology and Geothermal Research (İngilizce). 55 (3–4). s. 332. Bibcode:1993JVGR...55..305D. doi:10.1016/0377-0273(93)90043-Q. ISSN 0377-0273.
  24. ↑ Morales, M. S.; Christie, D. A.; Villalba, R.; Argollo, J.; Pacajes, J.; Silva, J. S.; Alvarez, C. A.; Llancabure, J. C.; Soliz Gamboa, C. C. (30 March 2012). "Precipitation changes in the South American Altiplano since 1300 AD reconstructed by tree-rings" (PDF). Clim. Past. 8 (2). s. 655. Bibcode:2012CliPa...8..653M. doi:10.5194/cp-8-653-2012 Özgürce erişilebilir. ISSN 1814-9332.
  25. ↑ Pouteau, Robin; Rambal, Serge; Ratte, Jean-Pierre; Gogé, Fabien; Joffre, Richard; Winkel, Thierry (January 2011). "Downscaling MODIS-derived maps using GIS and boosted regression trees: The case of frost occurrence over the arid Andean highlands of Bolivia" (PDF). Remote Sensing of Environment (İngilizce). 115 (1). s. 118. Bibcode:2011RSEnv.115..117P. doi:10.1016/j.rse.2010.08.011. ISSN 0034-4257. 29 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)19 Ekim 2026.
  26. ↑ de Silva, Shanaka L.; Davidson, Jon P.; Croudace, Ian W.; Escobar, Angel (March 1993). "Volcanological and petrological evolution of Volcan Tata Sabaya, SW Bolivia". Journal of Volcanology and Geothermal Research (İngilizce). 55 (3–4). s. 312,313. Bibcode:1993JVGR...55..305D. doi:10.1016/0377-0273(93)90043-Q. ISSN 0377-0273.
  27. 1 2 Tata Sabaya 15 Ocak 2026 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Global Volcanism Program. Smithsonian Institution.
  28. ↑ Clavero, Jorge; Pocoaca, Gabriel; Godoy, Benigno; Godoy, Estanislao; Rojas, Constanza (2006). "Influencia del sustrato en el transporte y emplazamiento de la avalancha del Volcán Tata Sabaya, Andes Centrales" (PDF). ResearchGate. 11th Chilean Geological Congress. s. 439.
  29. ↑ Rice, Prudence M. (2014). Space-Time Perspectives on Early Colonial Moquegua (İngilizce). University Press of Colorado. s. 87. ISBN 9781607322764. 25 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ekim 2026.