| Tullus Hostilius | |
|---|---|
Tullus Hostilius'un Guillaume Rouillé'nin Promptuarium Iconum Insigniorum (1553) eserinden portresi. | |
| Roma Kralı | |
| Hüküm süresi | yakl. MÖ 672 – 640 |
| Önce gelen | Numa Pompilius |
| Sonra gelen | Ancus Marcius |
| Ölüm | MÖ 640 (yakl.) Roma |
Tullus Hostilius (Klasik Latince: [ˈtʊlːʊs (h)ɔsˈtiːliʊs]; hük. yakl. MÖ 672 – MÖ 640), efsanevi üçüncü Roma Kralı'dır. Numa Pompilius'un ardından tahta çıkmış, yerine ise Ancus Marcius geçmiştir. Selefi Numa'nın barışsever ve dindar karakterinin tam aksine, Tullus son derece savaşçı bir kral olarak tanımlanmıştır. Titus Livius'a göre Tullus, önceki hükümdarın barış döneminin Roma'yı zayıflattığına inanmış ve savaşı bilinçli olarak aramıştır; hatta bazı Roma kaynaklarında efsanevi kurucu Romulus'tan bile daha savaşçı bir figür olarak betimlenmiştir. Saltanatının en belirgin olayı, Roma'nın kadim rakibi Alba Longa'yı yenilgiye uğratması ve bu şehri tamamen yıkmasıdır. Bunun yanı sıra ilk Roma senato binası olan Curia Hostilia'yı ve halkın oy kullandığı açık alan Comitium'u inşa ettirdiği, Romalıların uluslararası antlaşmalarını yürüten Fetiales kurumunu ve ikinci Salii koleji olan Salii Collini'yi oluşturduğu, Roma süvari birliğini genişlettiği kabul edilmektedir.
Tullus Hostilius, Alba Longa kökenli bir Roma ailesinden gelmektedir. Halikarnaslı Dionisos'un aktardığına göre ailenin ilk bilinen üyesi, Alba Longa'nın soyundan gelip Romulus tarafından Roma kolonisi hâline getirilen Medullia şehrinden Roma'ya göç etmiş olan Hostus Hostilius'tur. Bu kişi, Romulus ile birlikte pek çok savaşa katılmış ve Sabinlere karşı verilen savaşta ön saflarda çarpışarak hayatını kaybetmiştir. Kahramanlığının anısına Roma Forum'unun ana kesiminde kendisine bir anıt dikilmiş ve cesurluğunu belgeleyen bir yazıt bırakılmıştır.
Hostus Hostilius'un eşine ilişkin antik kaynaklar arasında görüş ayrılığı bulunmaktadır. Halikarnaslı Dionisos'a göre Hostus'un eşi, Sabine kadınlarını savaş meydanına çıkarak iki ordunun arasına giren ve Roma ile Sabinler arasındaki barış antlaşmasının kurulmasında başlıca rolü oynayan Hersilianın kızıdır. Daha yaygın bilinen versiyonda ise Hersilia'nın bizzat Romulus'un eşi olduğu aktarılmaktadır; Plutarkhos her iki rivayeti de kaydetmiş ve kaynaklardaki bu görüş ayrılığına dikkat çekmiştir. Bu bağlantı, Tullus'un hem Latin hem de Sabine kökenine sahip karma bir aile mirasına işaret etmektedir.
Hostus Hostilius'un erken yaşta öldüğünde küçük bir oğul bırakmıştır; bu oğul büyüyerek soylu bir kadınla evlenmiş ve ondan Tullus Hostilius dünyaya gelmiştir. Büyükbabasının Romulus'la omuz omuza verdiği mücadele, aile geçmişini onurlandırmış ve Tullus'un ileride kral seçilmesinde belirleyici bir etken olmuştur.
Numa Pompilius'un kırk üç yıllık saltanatının ardından ölümüyle birlikte Roma'da geleneksel interregnum (ara dönem) başladı. Senato, her biri beşer günlük görev süresiyle sırayla interrex atadı; bu kişilerin tek görevi yeni kral adayını tespit edip halk önüne çıkarmaktı. Adayı senatoya sunan interrex, senato onayının ardından Kürial Meclis'i (Comitia Curiata) topladı ve Tullus Hostilius oybirliğiyle kral olarak seçildi. Ancak kral seçilmek yetmiyordu; göreve resmen başlamadan önce tanrıların onayını temsil eden auspicia (kuş falı) alınması da zorunluydu.
Plutarkhos'un aktardığına göre, Numa'nın Pontifex Maximus'u olan Numa Marcius, Tullus Hostilius ile taht mücadelesine girmiş; ancak bu yarışmada yenik düşen Numa Marcius, açlık grevine giderek hayatına son vermiştir. Numa Marcius'un aynı adı taşıyan oğlu daha sonra Tullus'un yönetiminde praefectus urbi (şehir valisi) olarak görev yapmış ve onun halefi Ancus Marcius'un babası olmuştur. Bu ayrıntı, erken Roma krallık döneminin siyasi ağının ne denli içiçe geçmiş olduğunu gözler önüne sermektedir.
Senatörler, Tullus'u büyükbabasının Romulus ile birlikte savaştaki kahramanlığını ve Romalı kökenini öne çıkararak kral ilan ettiler. Numa Pompilius'un uzun barış döneminin Roma'yı güçsüz bıraktığına inanan Romalılar, yeniden savaşçı bir lider arayışına girmişlerdi ve Tullus bu beklentiyi karşılayan isim oldu.
Halikarnaslı Dionisos'un aktardığına göre Tullus, tahta geçer geçmez önemli bir halk yanlısı hamle yaparak önceki krallardan kalan büyük kraliyet arazilerini topraksız yoksul Romalılara eşit biçimde dağıttı. Romulus'un savaşta ele geçirdiği ve sonraki kralların şahsi mülkü olarak kullandığı bu toprakları Tullus, topraksız vatandaşlara paylaştırdı; kendi mirasının hem kurbanlar hem de kişisel giderler için yeterli olduğunu kamuoyu önünde açıkladı. Bu davranış, Tullus'un halk nezdinde itibar kazanmasını sağladı ve yoksul sınıfların başkalarının tarlalarında yarı-köle gibi çalışma zorunluluğunu ortadan kaldırdı.
Tullus, şehirde konut bulamayan Romalılar için Caelian Tepesi'ni Roma'nın surları içine aldı ve burada arazi tahsis ederek ev yaptırdı; hatta kendisi de bir süre bu tepede ikamet etti. Daha sonra Alba Longa'nın fethi ve yıkılmasının ardından yerinden edilen Albalıların büyük bölümü de Caelian'a iskân edildi.
Livius'a göre Tullus, Alba Longa'nın fethinin ardından equites (süvari sınıfı) sayısını önemli ölçüde artırdı. Romulus döneminden beri 300 kişiden oluşan süvari birliğine Albalılardan on turma (bölük) eklenerek bu sayı 600'e çıkarıldı. Yeni eklenen birlikler Ramnes, Titienses ve Luceres Posteriores adlı yeni üç yüzyıl (centuria) olarak örgütlendi. Bu düzenleme, Roma ordusunun ilk büyük ölçekli takviyelerinden biri olarak kabul edilmektedir.
Roma'nın yaklaşık 19 km güneydoğusunda yer alan Alba Longa, Tullus'un saltanatının odak noktası olmuştur. Roma ile Alba Longa arasındaki gerginlik, her iki tarafın köylülerinin sınır ötesinde birbirlerinin topraklarına baskınlar düzenleyerek hayvan ve ürünlerine el koymasıyla başlamıştır. Alba Longa yönetimi bu saldırılardan şikâyet etmek üzere Roma'ya elçi gönderdiğinde Tullus, diğer tarafın meseleyi önce başlattığını ileri sürerek şikâyeti geri çevirmiştir. Karşılıklı elçilik heyetlerinin işe yaramamasının ardından her iki şehir de savaşa hazırlanmaya başlamıştır.
Her iki ordunun da savaş meydanında karşı karşıya gelmesiyle birlikte, Alba Longa diktatörü Mettius Fufetius büyük kayıpları önleyecek bir çözüm önerisi sunmuştur: her şehirden seçilecek üç kardeşin (üçüzlerin) karşılıklı olarak dövüşmesi ve galip gelen tarafın diğerini egemenliği altına alması. Bu teklife göre iki ordunun tamamının birbirine girmesi yerine yalnızca altı kişinin akıbeti savaşın sonucunu belirleyecektir.
Roma'yı temsil eden Horatii kardeşler ile Alba Longa'yı temsil eden Curiatii kardeşler bu tarihi düelloya çıkmıştır. Livius'a göre Horatii'nin Roma'ya, Curiatii'nin ise Alba Longa'ya ait olduğu yönünde genel bir kabul bulunmakla birlikte, bu husus antik kaynaklarda tartışmalı olarak kalmıştır. Halikarnaslı Dionisos ise III.13–22. bölümlerinde bu düelloyu çok daha ayrıntılı biçimde ele almakta; ailelerin şehirlere aidiyeti konusunda Livius'tan bağımsız bir anlatı sunmakta ve düellonun arka planındaki siyasi müzakereleri ayrıca aktarmaktadır. Uzun ve kanlı bir çatışmanın ardından iki Romalı kardeş hayatını kaybetmiş; üç Albalı kardeş ise çeşitli yaralarla yaralı olarak hayatta kalmıştır. Geriye kalan tek Romalı olan Publius Horatius, rakiplerinin ağır yaralı olmalarından yararlanarak onları birbirinden uzaklaştırıp tek tek öldürmeyi başarmış ve Roma'ya zaferi kazandırmıştır. Böylece Alba Longa, Roma'nın egemenliğini tanımak zorunda kalmıştır.
Zaferle dönen Publius Horatius, ganimet olarak ele geçirdiği Curiatiusların silah ve zırhlarını taşıyarak Roma'ya girdi. Şehrin kapısında onu bekleyen kız kardeşi Horatia, nişanlısı olan Curiatiuslardan birine ait bir askeri paltoyu ağabeyinin omzunda görünce matemini tutarak ağlamaya ve nişanlısının adını haykırmaya başladı. Bu manzarayı gören Horatius öfkeyle kılıcını çekti ve kardeşini oracıkta öldürdü: Roma'nın düşmanını yas tutan her Romalı kadın böyle ölsün!
Horatius bu eylem nedeniyle parricidium (yakın akraba öldürme) suçlamasıyla yargılanmak üzere tutuklandı. Tullus, yargılamayı yürütmesi için duumviri adı verilen iki özel yargıç atadı; yargıçlar Horatius'u mahkûm ederek idam cezasına çarptırdı. Ancak Horatius, Tullus'un tavsiyesiyle halk mahkemesine provocatio (itiraz) hakkını kullandı. Böylece dava halka taşındı. Horatius'un yaşlı babası halk önünde ayağa kalkarak hem kızının hak ettiğini savundu hem de devlet için iki oğlunu kaybetmiş bir babanın üçüncü oğlundan da yoksun bırakılmamasını istedi. Halk, oğulun cesaretine duyduğu hayranlıkla beraat kararı verdi; Livius bu kararın adaletten çok kahramanlığa duyulan takdirle alındığını özellikle vurgular. Valerius Maximus da bu davayı provocatio hakkının erken bir örneği olarak kaydetmekte ve Tullus'un tutumunu siyasi bir uzlaşı jesti olarak değerlendirmektedir.
Beraatten sonra dinî arınma gerekliydi. Babasına kamu masraflarıyla karşılanmak üzere çeşitli kefaret kurbanları sunma emri verildi; bu tören daha sonra Horatius ailesinin her yıl sürdürdüğü kalıcı bir ritüele dönüştü. Bunun yanı sıra genç Horatius başını örterek sembolik bir boyun eğiş jesti olarak sokağın karşısına uzatılmış bir kiriş altından geçmek zorunda kaldı. Bu kirişe tigillum sororium (Kız Kardeş Kirişi) adı verildi ve Livius'un yazdığına göre kamu masrafıyla onarılarak kendi zamanına dek ayakta kalmıştır.
Bu davanın iki önemli tarihsel sonucu olduğu kabul edilmektedir: her mahkûm edilen Romalı vatandaşın halka itiraz etme hakkı olan provocationun ilk örneği sayılması ve tigillum sororium ritüelinin mitolojik kökenini açıklamak amacıyla oluşturulmuş olabileceğine dair modern gözlem. Britannica'ya göre bu rivayet, büyük ihtimalle mevcut hukuki ve dinî pratikleri meşrulaştırmak için kurgulanmıştır.
Alba Longa'nın yenilgisinin ardından Mettius Fufetius, Roma ile ittifak içinde olmak zorunda kalmıştır. Ancak kısa süre sonra Tullus, Etrüsk kenti Veii ve onunla müttefik Fidenae ile savaşa girmiştir. Tullus, bu savaşta Mettius'tan Albalı askerlerle Roma'nın yanında yer almasını istemiştir. Mettius bunu kabul etmişse de aynı anda hem Etrüsklerle hem de Romalılarla gizli anlaşmalar yaparak savaşın kızıştığı anda taraf değiştirmeyi planlamıştır. Nitekim muharebe sırasında Mettius Albalı birliklerini bir tepenin üstünde hareketsiz tutmuş ve ne Roma'ya ne de Etrüsklere katılmamış; böylece her iki tarafa da ihanet etmiştir. Romalıların en eski epik şairi Ennius, Annalesinde Mettius Fufetius'un cezalandırılmasına ve Alba Longa'nın yıkılmasına yer vermiştir; bu, söz konusu olayların Livius'tan çok önce de Roma kolektif belleğinde yer ettiğini göstermektedir.
Tullus, Mettius'un ihanetine karşın savaşı kazanmıştır. Zaferinin ardından Mettius'u tutsak alan Tullus, onu son derece ağır ve emsalsiz bir yöntemle cezalandırmıştır: Mettius, iki ayrı yöne hareket eden iki at arabasına bağlanarak parçalanmıştır. Livius, bu yöntemin Roma tarihinde ilk ve son kez uygulandığını özellikle belirtmektedir.
Mettius'un öldürülmesinin ardından Tullus, Alba Longa'nın tamamen yıkılmasına hükmetti. Şehrin tüm sakinleri zorla Roma'ya göç ettirilmiş ve Roma vatandaşı olarak kabul edilmiştir. Alba Longa'nın önde gelen aileleri Roma senatosu bünyesine dahil edilmiştir. Livius'un I.30. bölümünde aktardığına göre bu aileler arasında Julii, Servilii, Quinctii, Geganii, Curiatii ve Cloelii sayılmaktadır. Bu ailelerden Julii, yani Gens Iulia, daha sonra Roma tarihinin en kudretli hanedanı hâline gelmiş; Julius Caesar ve ardından Augustus bu aileden çıkmıştır. Julius Caesar'ın kendisi de Alba Longa'dan gelme bu köklere dayanarak ailesinin Venus'tan ilahi bir soy aldığını ileri sürmüştür. Dolayısıyla Tullus'un Alba Longa politikası, Roma'nın ilerideki tüm emperyal tarihini dolaylı biçimde şekillendirmiştir.
Bu nüfus entegrasyonu senato üye sayısını önemli ölçüde artırmış; bu durum, daha büyük bir senato binasının inşasını zorunlu kılmıştır. Albalılara iskân yeri olarak Caelian Tepesi tahsis edilmiştir. Tarihçiler, Alba Longa'nın yıkılmasını Tullus'un saltanatına atfedilen olaylar arasında tarihî gerçekliğe en yakın olanı olarak değerlendirmektedir; bu politikanın Roma'nın erken dönem genişlemesinin belgelenmiş özelliği olan birleştirme yoluyla büyüme örüntüsüyle tam olarak örtüştüğü vurgulanmaktadır.
Antik Roma kaynakları, Tullus'un Alba Longa ile çatışmasının yanı sıra Fidenae ve Veii şehirlerine karşı da başarılı seferler düzenlediğini aktarmaktadır. Bu kentler, Roma'nın kuzeybatısında yer alan Etrüsk etkisindeki yerleşim merkezleriydi ve erken Roma döneminin kalıcı rakipleri arasında yer almaktaydı. Tullus'un bu seferlerdeki başarıları, Roma hâkimiyet alanının şehir surlarının çok ötesine genişlemesini sağlamış ve Roma toprak sınırlarının ilk kez bu denli geniş bir coğrafyaya yayılmasına yol açmıştır. Orosius, Tullus'u bu bağlamda doğrudan Roma ordusunun kurucusu olarak nitelendirmektedir. Florus, Epitome Rerum Romanarum adlı eserinin I.1.3. bölümünde de Tullus'u tüm askerî disiplinin ve savaş sanatının kurucusu olarak tanımlamakta; Horatii-Curiatii düellosu, Mettius'un cezalandırılması ve Alba Longa'nın yıkılmasını özlü biçimde aktarmaktadır. Seferlerin en zorlu anlarında Tullus'un, düşman kuvvetlerinin baskısıyla sıkışınca Pallor (Solgunluk) ve Pavor (Panik) tanrılarına tapınak adadığı da antik kaynaklarda aktarılmaktadır.
Antik kaynaklar Tullus'un saltanatı döneminde Sabinler ile de bir savaş yapıldığını aktarmaktadır. Halikarnaslı Dionisos'a göre Roma ordusu, Albalı piyade ve süvarilerle güçlendirilmiş hâlde Malitiosa Muharebesinde Sabinleri ezici bir yenilgiye uğrattı. Bu zafer, Tullus döneminde Roma'nın doğu yönünde de sınırlarını güvence altına aldığını göstermektedir. Makedonyalı stratejist Polyainos, Strategemata adlı eserinin VIII.5.1. bölümünde Tullus dönemine ait bir savaş taktiğini aktarmaktadır; bu, Tullus'a ilişkin bilgilerin yalnızca Roma tarih yazarlarında değil, Yunan askerî literatüründe de yer aldığını ortaya koymaktadır.
Tullus Hostilius'un saltanatına atfedilen en önemli yapılardan biri, ilk Roma senato binası olan Curia Hostilia'dır. Alba Longa'dan gelen önde gelen ailelerin senatoya katılımıyla birlikte mevcut yapı yetersiz kalmış ve yeni bir senato binası inşa edilmesi kaçınılmaz hale gelmiştir. Bu yeni yapı, Forum'un kuzeybatı köşesine inşa edilmiş ve kurucusu Tullus Hostilius'un adıyla anılmıştır.
Curia Hostilia'nın kalıntıları arkeolojik olarak yaklaşık MÖ 600'e tarihlendirilmektedir. Ancak tarihçi Tim Cornell, erken krallık döneminin geleneksel 240 yıllık kronolojisini yaklaşık 120 yıla indirgeyen daha makul bir kronoloji önermiş; bu çerçevede Tullus'un saltanatı ile Curia'nın inşası arasındaki uyumsuzluk büyük ölçüde ortadan kalkmaktadır.
Curia Hostilia'nın hemen önüne inşa edilen ve halkın oy kullandığı açık alan olan Comitium da Tullus'a atfedilmektedir. Comitium'un bilinen en erken zemin katmanı MÖ 7. yüzyılın sonuna tarihlenmekte olup bulunan mimari süslemeler, yakın çevrede önemli bir yapının varlığına işaret etmektedir.
Tullus Hostilius'un saltanatı sırasında, Roma adına tüm antlaşmaları yürüten Fetiales kurumunun oluşturulduğu kabul edilmektedir. Bu din adamı-diplomat topluluğu, Roma'nın uluslararası ilişkilerini dinî ritüeller çerçevesinde düzenleyen özel bir kurum niteliği taşımaktaydı; savaş ilanı ve barış müzakeresi gibi kritik süreçler bu kolej aracılığıyla yürütülmekteydi. Cicero, De Re Publicanın II.31. bölümünde Tullus'un savaş ilan etme kurallarını (ius fetiale) ilk düzenleyen kral olduğunu ve bu kuralları fetialler aracılığıyla dinî yaptırıma bağladığını açıkça belirtmektedir. Cicero, De Re Publica III.47'de ise Tullus'u Romulus ve Numa ile birlikte ideal yöneticilerin örneği olarak anar; Tusculanae Disputationes I.38'de de döneminin kronolojik çerçevesi içinde Tullus'a kısaca değinmektedir. Öte yandan Livius, I.24. bölümünde Tullus'un Alba Longa'ya savaş ilan ederken fetial ritüelini doğrudan uyguladığını aktarmakta; bu sayede kurumun soyut bir anlatı olmayıp somut bir tarihsel olayla ilişkilendirildiği görülmektedir.
Tullus Hostilius'un dinî alanda kayda değer tek kurumsal icraatı, Fidenae ve Veii ile yapılan savaş sırasında ettiği bir adağın yerine getirilmesi olarak aktarılmaktadır: Salii rahipliğinin ikinci koleji olan Salii Collininin (ayrıca Salii Agonales ya da Agonenses olarak da bilinir) kurulması. Numa Pompilius'un Mars'a adanmış Salii Palatinisinin karşısında, Tullus'un kurduğu bu yeni kolej Quirinusa adanmıştı ve Quirinal Tepesi'nde konuşlanmaktaydı. Patrisyenlerden seçilen on iki üyeden oluşan bu kurum, yüzyıllarca ayakta kaldı. Her iki Salii koleji, savaş açılış ve kapanış ritüelleriyle Roma'nın yıllık takviminde belirleyici bir konuma sahipti.
Fransız mitograf Georges Dumézil, bu iki kolej arasındaki yapısal karşıtlığı —Mars (savaş) ve Quirinus (sivil barış)— Roma'nın savaşçı ile sivil kimliği arasındaki geçişi simgeleyen dinî bir çerçeve olarak yorumlamış; Salii Palatini'yi Numa'nın (egemenlik ve din işlevi), Salii Collini'yi ise Tullus'un (savaş işlevi) temsil ettiği Hint-Avrupa kökenli üç işlevli ideolojinin Roma'daki yansıması olarak değerlendirmiştir.
Livius'un anlatısına göre Tullus, saltanatı boyunca dini ritüellere ve tanrılara karşı görevlerini büyük ölçüde ihmal etmiştir. Sürekli savaşlarla meşgul olan Tullus, kurban törenlerini ve dinî bayramları önemsiz görmüş; bir savaşçı kral olarak bunları gereksiz bulmaktaydı.
Saltanatının sonlarına doğru Roma ve çevresi bir dizi uğursuz işaretle sarsılmıştır. Mons Albanus'ta taş yağdığına dair haberler gelmiş; bu olayı takiben dokuz günlük bir dinî festival (novendialis) ilan edilmiştir. Ardından dağın zirvesinden, Albalıların eski tanrılara ibadetlerini ihmal ettiğini şikâyet eden gizemli bir ses duyulmuştur. Bunların üstüne bir veba salgını Roma'yı kasıp kavurmuş ve Tullus'un kendisi de bu hastalığa yakalanmıştır.
Ağır hasta hâlde yatarken Tullus, selefi Numa Pompilius'un bıraktığı dini yorumlar ve törenler üzerine yazılmış belgeleri incelemiş; Numa'nın önerdiği kurban törenlerini uygulamaya çalışmıştır. Ancak Jüpiter Elicius için düzenlenmesi gereken bu töreni hatalı ve eksik biçimde yerine getirmiştir. Bunun üzerine Jüpiter'in öfkesine uğrayan Tullus, sarayıyla birlikte yıldırım çarpması sonucu yanarak yok olmuştur.
Tullus Hostilius'un ölümüne ilişkin antik kaynaklarda birden fazla rivayet mevcuttur. Birinci versiyonda Livius'un aktardığı üzere Tullus'un evi yıldırım çarpması ve yangın sonucu yerle bir olmuş, eşi, çocukları ve tüm ev halkıyla birlikte ortadan kalkmıştır.
İkinci versiyona göre Tullus ve ailesi siyasi bir suikastın kurbanı olmuştur: Halikarnaslı Dionisos'un aktardığı bu anlatıda, fırtınalı ve yağmurlu bir gece bekçilerin yerlerini terk ettiği bir anda Ancus Marcius ve taraftarları kılıçlarını giysilerinin altında gizleyerek Tullus'un evine girdiler, Tullus'u, aile bireylerini ve hizmetçileri öldürerek mülkü yaktılar.
Üçüncü versiyona göre ise Tullus vebadan ölmüştür. Dionysios, Tullus'un otuz iki yıl hüküm sürdükten sonra hayatını kaybettiğini aktarmaktadır. Valerius Maximus da yıldırımla ölüm rivayetini kaydetmiş ve bunu Tullus'un tanrıları ihmalinin ilahi bir karşılığı olarak değerlendirmiştir. Aurelius Victor ise De Viris Illustribusun Tullus Hostilius'a ayrılmış dördüncü bölümünde bu rivayetleri özetlemiştir. Cassius Dio'nun kayıp II. kitabından korunan ve Zonaras tarafından aktarılan parçaya göre (7.6) Tullus, yıldırım ya da Ancus Marcius'un komplosu sonucu hayatını kaybetmiştir; Appianus ise Basilike adlı eserinin Roma Kralları bölümündeki fragmentlerde Tullus'u yalnızca yıldırımla öldürülen üçüncü kral olarak kısaca anar. Bu anlatıların karşılaştırmalı analizi için bkz. Penella (1990).
Tullus Hostilius'a atfedilen olaylar, tüm erken Roma krallarının anlatıları gibi modern tarihçiler tarafından büyük bir şüpheyle karşılanmaktadır. Birincil kaynakların tamamı —Livius, Halikarnaslı Dionisos ve Plutarkhos— olayların geçtiği iddia edilen MÖ 7. yüzyıldan en az beş yüz yıl sonra kaleme alınmıştır; bu durum anakronizm, efsanenin tarihselleştirilmesi ve vatanseverlik güdümlü kurgu riskini önemli ölçüde artırmaktadır.
Bu şüpheciliğin en somut gerekçesi, Tullus'un anlatısının Romulus anlatısıyla neredeyse birebir örtüşmesidir. Her ikisi de çobanlar arasında büyümüş, Fidenae ve Veii'ye karşı savaşmış, Roma yurttaş sayısını ikiye katlamış, orduyu yeniden düzenlemiş ve ölümlerini bir yıldırımla veda etmiştir. Tıpkı Tarquinius Priscus ile Tarquinius Superbus'a aynı başarıların atfedilmesinde görüldüğü üzere, bu yapısal benzerlik erken dönem Roma tarih yazıcılarının olası bir edebi ikileşme (doublet) oluşturduğuna işaret etmektedir. Tullus'un savaşçı ve öfkeli kişiliği, barışçıl ve dindar Numa Pompilius'un tam karşıtı olarak kurgulanmış bir kalıptan ibaret olabilir; ilk Roma tarih yazarları da Hostilius adının Latincede "düşmanca" anlamına gelen hostilis sözcüğünden türemiş olmasından yola çıkarak ona bu saldırgan kişiliği yakıştırmış olabilirler.
Bununla birlikte tarihçilerin büyük çoğunluğu, Tullus Hostilius'un dar anlamda tarihsel bir kişilik olduğunu kabul etmektedir. Bu görüşün en güçlü dayanağı ismin kendisidir: "Tullus", Roma kültüründe son derece nadir rastlanan bir praenomendir ve "Hostilius" soyadı, Cumhuriyet dönemi Roma'sının büyük soylu ailelerine ait olmadığından bu ismin sonradan uydurulmuş olması pek olası görünmemektedir. Tullus'un Alba Longa'dan gelen önderleri senatoya dahil ederek şehri Roma devletine katma politikası, Roma'nın erken dönem genişlemesinin belgelenmiş özelliği olan birleştirme yoluyla büyüme örüntüsüyle tam olarak örtüşmekte; bu tutarlılık anlatının tarihsel bir çekirdeğe sahip olduğuna işaret etmektedir.
Fransız karşılaştırmalı mitograf Georges Dumézil, Roma'nın ilk krallarını Hint-Avrupa kökenli üç işlevli ideoloji (idéologie tripartite) çerçevesinde yorumlamıştır: egemenlik/din işlevi, savaş işlevi ve üretim/bereket işlevi. Bu şemada Numa Pompilius dinî egemenlik işlevini, Tullus Hostilius ise savaşçı/savaş işlevini temsil etmektedir. Dumézil ayrıca Numa'nın kurduğu Salii Palatini ile Tullus'un kurduğu Salii Collini arasındaki yapısal karşıtlığı — biri Mars'a, diğeri Quirinus'a adanmış olması — Roma'nın savaş ile sivil barış arasındaki geçişi simgeleyen dinî çerçevenin somut kanıtı olarak değerlendirmiştir.
Fransız akademisyen Dominique Briquel, Livius'un anlatısında bir Hint-Avrupa efsane kalıbını tarihselleştirdiğini öne sürmüştür. Bu kalıba göre tek bir şiddet figürünü tek bir barışçı figür izlemektedir. Mitolojik düzlemde bu örüntünün karşılıkları arasında Jüpiter ile Mars, Odin ile Týr ve İndra ile Mitra ikilileri sayılabilmektedir.
Roma'nın geleneksel dört unsurunun sembolik tamamlanması bağlamında Romulus Ramnes kabilesini, Numa Pompilius Tities kabilesini temsil etmektedir. Bu şemayı tamamlamak için Tullus'a Luceres kabilesinin kurucusu rolü yüklenmiş, Ancus Marcius ise halkın (Pleblerin) kurucusu olarak listeye eklenmiştir.
Geleneksel Roma krallık kronolojisi, yedi kral için yaklaşık 240 yıllık bir süreyi kapsamakta; bu da kral başına ortalama 34 yıllık bir hükümdarlık süresine karşılık gelmektedir. Tim Cornell, krallık döneminin yaklaşık 120 yıla sıkıştırılması gerektiğini savunmuştur. Arkeolojik bulgular da MÖ 625 civarında Roma'da ilk kentleşme belirtilerinin ortaya çıktığını, krallık döneminin ise MÖ 500 civarında son bulduğunu doğrulamaktadır. Antik kaynaklar da bu konuda birbirinden ayrılmaktadır: Halikarnaslı Dionisos 32 yıl, Eusebios Chroniconunda 33 yıl, Festus ise De Verborum Significatunda 44 yıl vermektedir. Bu uyumsuzluk, kronoloji tartışmasının modern tarihçilerle sınırlı olmadığını, bizzat antik geleneğin içinde de var olduğunu göstermektedir.
Antik kaynaklar ve modern akademisyenler, Tullus Hostilius ile Romulus arasındaki çarpıcı benzerliklere dikkat çekmektedir:
Bu paralellikler, bazı tarihçilerin Tullus'un anlatısının büyük ölçüde Romulus'un hayatından ödünç alınmış edebi bir yapı olduğunu düşünmesine neden olmuştur.
Vergilius'un destansı yapıtı Aeneisde Tullus Hostilius iki ayrı yerde anılmaktadır. Birincisinde Anchises, Roma'nın büyük önderlerini sayarken Tullus'u, zafersiz ve atıl kalmış insanları büyük başarılara yönlendiren bir lider olarak övmektedir. İkincisinde ise Aeneas'ın kalkanında, Tullus'un yalancı Mettius'un bedenini çalılıklar arasında sürüklediği sahnesi betimlenmektedir. MS 4. yüzyıl gramercisi Servius, Aeneis şerhinde (I.7) Tullus'un Alba Longa'yı yıkarak tüm soylu aileleri Roma'ya naklettiğini kısaca aktarmakta ve bu bilgiyi Vergilius'un metnine ek bir tarihî not olarak sunmaktadır.
Fransız şair ve oyun yazarı Pierre Corneille, Horatii-Curiatii çatışmasını konu alan Horace (1640) adlı trajediyi kaleme almıştır. Corneille'in versiyonu Livius'un anlatısını dramatik biçimde yeniden yorumlamakta ve bireysel onur ile devlete bağlılık arasındaki çatışmayı ön plana taşımaktadır; Tullus Hostilius de oyunda karakter olarak yer almaktadır. Jacques-Louis David'in ünlü tablosu Horatii'lerin Yemini (Le Serment des Horaces, 1784, Louvre) de aynı efsaneden ilham almıştır; ancak tablodaki yemin sahnesi Livius'un metninde yer almamaktadır.
Tullus Hostilius'un saltanatına ilişkin efsaneler, barok müzik döneminde opera librettolarına konu olmuştur. Bu geleneğin ilk örneği, Giovanni Bononcini'nin müziğini bestelediği ve 1694 yılında Roma'da sahnelenen Tullo Ostilio operasıdır. Daha sonra Antonio Vivaldi'nin müziklerini içeren pastiş operalar, 1727'de Prag'da ve 1735'te Brno'da sahnelenmiştir. Dönemin anlayışına uygun biçimde bu yapıtlar, asıl tarihi olayların çevresine örülmüş aşk hikâyelerine ağırlık vermektedir.
Tullus Hostilius karakteri, Horatii ve Curiatii çatışmasını konu alan 1961 yapımı Şampiyonların Düellosu (Duel of Champions) filminde Robert Keith tarafından canlandırılmıştır.
Philip José Farmer'ın Riverworld serisinin ilk romanı olan To Your Scattered Bodies Goda (1971) Tullus Hostilius küçük bir karakter olarak yer almaktadır. Diriliş sonrası kurulu düzende Hermann Göring ile iş birliği yaparak bir köle devleti yönettiği anlatılmaktadır.
| Önce gelen: Numa Pompilius |
Roma Kralı yakl. MÖ 672 – MÖ 640 |
Sonra gelen: Ancus Marcius |