Usûl

Usul veya Usûl; Türk Müziği'nde makamdan sonra gelen en temel öğedir. Müzikteki ölçü ve ritim kavramlarının tümünü kapsayan usûl terimi, Osmanlı–Türk müziğinde aruzla birlikte oluşan ve gelişen bir olgudur.

Çalgı (taksim) ve ses (gazel, ağıt) ile yapılan doğaçlamalar genellikle "serbest" bir ritimle, usûlsüz olarak icra edilir.

Sınıflandırma

Usûller, basit ve birleşik olmak üzere ayrı kategoriler halinde değerlendirilir. Basit usûller yalnızca Nîm Sofyan ve Semâi'den ibarettir. Diğer bütün usûller birleşik usûllere dahildir ve kendinden küçük, iki veya daha fazla basit usûlün bir araya getirilmesinden meydana gelir. Birleşik usûller mürekkep usûller olarak da bilinmektedirler.

Usûller aynı zamanda küçük ve büyük diye boyutlarına göre de sınıflandırılırlar. Küçük usûller 2-15 zamanlı iken, büyük usûller en az 16 zamanlıdır.

İfadelendirme

Usûller, çalgılar (genelde davul, bendir veya kudüm) kullanılarak, eller ile sağ ve sol dizlere vurularak veya sözel olarak icra edilir. Vuruşların her birine darp denir. Usûllerin ifadelendirilmesinde eskiden "ten, te ne, te nen" gibi sözel kalıplar kullanılırdı. Ancak günümüzde "düm, tek, te ke" gibi kalıplar daha yaygın olarak kullanılmaktadır. Genelde "düm" ifadesi ve türevleri kuvvetli darpları, "tek" ifadesi ve türevleri ise yarı kuvvetli ve zayıf darpları temsil eder, fakat bu her usûl için geçerli değildir.

Velvele

Velvele, usûllerin ana kalıplarının hareketlendirilmesinden ortaya çıkan, yorum katılmış icra yöntemine denir. İlk defa 18. yüzyılda, mevlevî ayinleri ile ortaya çıkmıştır. Her usûlü hem ana, hem de velveleli haliyle ifadelendirmek mümkündür.

Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.

Yukarıda ana şekli, aşağıda velveleli hâli olmak üzere Devr-i Turan usûlünün tek çizgili dizekte gösterimleri.

Gösterimi

Dairesel

Döngüsel gösterim olarak da bilinir. Her ne kadar günümüzde pek yaygın olarak kullanılmasa da geçmişte usûllerin yanı sıra makamların gösterimi için de kullanılmıştır.

Yatay

Batı müziğinden uyarlanmıştır. Batıdaki müzik kuramı anlayışından farklı olarak usûl gösterimlerinde ölçü işaretinin altındaki sayı, vuruş değeri ile birlikte usûlün mertebesini de bildirir. Ayrıca beş çizgili dizek yerine, gösterim şekline göre genelde bir, iki veya üç çizgili dizek kullanılır. Tek dizekli gösteriminde, kuvvetli darpları temsil eden notaların kuyrukları yukarı, zayıf darpları temsil eden notaların ise kuyrukları aşağı bakar.

Bugüne kadar kullanılmış usûller

Küçük usûller
İsim	Zaman	Gösterimi
Nîm Sofyan	2	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Semâi	3	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Sofyan	4	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Türk Aksağı	5	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Yürük Semâi	6	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Devr-i Hindi	7	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Devr-i Turan	7	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Düyek	8	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Müsemmen	8	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Aksak	9	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Evfer	9	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Oynak	9	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Raks Aksağı	9	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Curcuna / Aksak Semâi	10	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Lenk Fahte	10	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Ceng-i Harbî	10	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Tek Vuruş	11	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Frenkçin	12	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Nîm Çember	12	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
İkiz Aksak	12	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Nîm Evsat	13	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Şarkı Devr-i Revânı	13	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Bektaşî Devr-i Revânı	13	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Devr-i Revân	14	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.
Raksan	15	Müzik notaları geçici olarak devre dışıdır.

Büyük usûller
İsim	Zaman
Çifte Düyek	16
Fer'	16
Nîm Berefşan	16
Nîm Hafif	16
Türkî Darp	18
Nîm Devir	18
Nîm Fahte	20
Durak Evferi	21
Hezeç	21
Çember	24
Nîm Sakīl	24
Evsat	26
Beste Devr-i Revânı	26
Firengî Fer'	28
Devr-i Kebîr	28
Remel	28
Muhammes	32
Hafif	32
Berefşan	32
Darb-ı hüner	38
Sakīl	48
Nîm Zencîr	60
Hâvî	64
Darb-ı Fetih	88
Zencîr	120

Kaynakça

1 2 3 İsmail Hakkı Özkan. "USUL". TDV İslâm Ansiklopedisi. 10 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Mayıs 2024.
↑ "USULLER". Turkish Music Portal - Turkish Cultural Foundation. 6 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Mayıs 2024.
↑ Kaya, O. (2023). Türk Halk Müziği Geleneğinde “Usûl”ün Temellükü. Istanbul University Press, 10(2), 116–125.
↑ Köprülü, G., & Işıldak, C. K. (2017). TÜRK MÛSİKÎSİ USÛLÂTINDA VELVELE KAVRAMI. Rast Müzikoloji dergisi, 5(2), 1575–1586.
1 2 Baştepe, K., & Hasanoğlu, S. (2021). TÜRK MÜZİĞİ USÛL GÖSTERİMİ İÇİN BİR ÖNERİ. Eurasian Journal of Music and Dance, (19), 26–41.

Müzik kuramı ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz.

[TDV-1] 1 2 3 İsmail Hakkı Özkan. "USUL". TDV İslâm Ansiklopedisi. 10 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Mayıs 2024.

[2] "USULLER". Turkish Music Portal - Turkish Cultural Foundation. 6 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Mayıs 2024.

[3] Kaya, O. (2023). Türk Halk Müziği Geleneğinde “Usûl”ün Temellükü. Istanbul University Press, 10(2), 116–125.

[4] Köprülü, G., & Işıldak, C. K. (2017). TÜRK MÛSİKÎSİ USÛLÂTINDA VELVELE KAVRAMI. Rast Müzikoloji dergisi, 5(2), 1575–1586.

[gösterim_önerisi-5] 1 2 Baştepe, K., & Hasanoğlu, S. (2021). TÜRK MÜZİĞİ USÛL GÖSTERİMİ İÇİN BİR ÖNERİ. Eurasian Journal of Music and Dance, (19), 26–41.