De Delftsevaart (historisch ook Delftschevaart) is een watergang in het centrum van Rotterdam, in de wijk Stadsdriehoek. De vaart ontstond in de veertiende eeuw als onderdeel van de verbinding tussen de jonge stad Rotterdam en de Schie bij Overschie. Buiten de toenmalige stad liep deze vaarweg verder als de Rotterdamse Schie richting Delft. Binnen de oude stad werd het kanaal Delftsevaart genoemd.
De aanleg van de Delftsevaart hing nauw samen met de ontwikkeling van Rotterdam van een nederzetting aan de Rotte tot handels- en havenstad. De vaart bood een verbinding met het Hollandse achterland en stond aan de zuidzijde via een schutsluis in verbinding met de Steigersgracht en vandaar met de havens aan de Nieuwe Maas. Eeuwenlang was de Delftsevaart daardoor een belangrijke route voor de stedelijke binnenvaart.
De oorspronkelijke verbinding met de Rotterdamse Schie verdween in de twintigste eeuw. Na het bombardement van 1940 werd de omgeving ingrijpend heringericht en werd ook de Delftsevaart verbreed en gedeeltelijk opnieuw aangelegd. De huidige watergang maakt samen met de Steigersgracht deel uit van de waterstructuur aan de oostzijde van het naoorlogse Rotterdamse centrum.
Ontstaan
Rotterdam ontstond rond een omstreeks 1270 aangelegde dam in de Rotte, ongeveer ter plaatse van de huidige Hoogstraat. De jonge nederzetting beschikte daarmee over een verbinding naar de Nieuwe Maas, maar de Rotte was als vaarweg naar het achterland minder geschikt.
Op 7 juni 1340 kreeg Rotterdam definitief stadsrechten van graaf Willem IV. Daarbij kreeg het heemraadschap Schieland opdracht een kanaal te graven van Rotterdam naar de Schie bij Overschie. De nieuwe waterweg werd de Rotterdamse Schie; het gedeelte binnen de stad kreeg de naam Delftsevaart.
De nieuwe vaarweg was voor de ontwikkeling van Rotterdam van groot belang. Via de Schie werd de stad verbonden met Delft en verder met het handelsnetwerk van het Hollandse achterland. Archeologisch onderzoek van de gemeente Rotterdam beschrijft de aanleg als een belangrijke factor in de groei van de stad, juist omdat de Rotte zelf voor dit vervoer minder geschikt was.
Met de grond die bij het graven van de Delftsevaart vrijkwam werd langs de westzijde een verhoogde kade aangelegd. Het tracé daarvan komt ongeveer overeen met de huidige Westewagenstraat en het noordelijke gedeelte van het Haagseveer. Langs deze kade ontstond al vroeg bebouwing; vanaf de zeventiende eeuw raakte het gebied steeds dichter bebouwd en vestigden zich er mede vanwege de goede transportmogelijkheden uiteenlopende bedrijven.
Vaarverbinding
De Delftsevaart omstreeks 1890–1900
De Delftsevaart maakte eeuwenlang deel uit van een doorgaande vaarroute tussen de Schie en de havens van Rotterdam. Aan de noordzijde sloot zij aan op de Rotterdamse Schie; aan de zuidzijde konden schepen via een schutsluis de Steigersgracht bereiken. Deze sluis bevond zich nabij de huidige Hoogstraat, tegenover de plaats waar tegenwoordig Het Steiger staat.
Via de Steigersgracht bestond aansluiting op het oudste havengebied rond de Oude Haven en uiteindelijk op de Nieuwe Maas. Daarnaast stond de Delftsevaart via het Stokvischverlaat in verbinding met de Rotte. Het stelsel maakte het mogelijk goederen tussen de verschillende binnenwateren en de Rotterdamse havens over te slaan en te vervoeren.
Langs de vaart lagen aanlegplaatsen, pakhuizen, werkplaatsen en andere bedrijfsgebouwen. Historische foto's tonen dat de Delftsevaart tot in de twintigste eeuw door binnenvaartschepen werd gebruikt. De vaarweg vormde tegelijk een structurerend element in de dichtbebouwde oude binnenstad.
Bruggen en stadsbeeld
Over de Delftsevaart lagen verschillende bruggen. Tot de historische overspanningen behoorden onder meer de Galerijbrug en de Raambrug. Verder naar het zuiden lagen onder andere de Meentbrug en de Krattenbrug. Verschillende bruggen waren beweegbaar om de scheepvaart doorgang te verlenen.
De Delftsevaart liep langs het Haagseveer en de Westewagenstraat en passeerde de omgeving van de Meent en de Grote of Sint-Laurenskerk. Door de combinatie van water, scheepvaart, bruggen en dicht opeengebouwde huizen en bedrijfsgebouwen vormde de vaart vóór 1940 een karakteristiek onderdeel van het Rotterdamse stadsbeeld.
Aan de noordelijke kop van de Delftsevaart stond de Delftsche Poort. De laatste versie van deze stadspoort werd in 1764 voltooid en was ontworpen door Pieter de Swart. In de negentiende eeuw gold de poort als een van de bekendste monumenten van Rotterdam.
De Delftsevaart met links het Haagseveer en op de achtergrond de Galerijbrug en de Delftsche Poort, 1903–1907
Door de groei van het verkeer rond het Hofplein kwam de Delftse Poort in de twintigste eeuw steeds meer in de weg te staan. In 1938 besloot de gemeente de poort steen voor steen af te breken en op korte afstand opnieuw op te bouwen. De werkzaamheden begonnen in 1939, maar waren bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog nog niet voltooid. De opgeslagen onderdelen en de reeds gerealiseerde onderbouw werden tijdens het bombardement van 14 mei 1940 beschadigd; uiteindelijk werd afgezien van herbouw.
Een van de weinige vooroorlogse gebouwen die direct aan de Delftsevaart bewaard bleven is het voormalige onderstation van het Gemeentelijk Energiebedrijf aan het Grotekerkplein. Het oudste deel dateert uit 1925 en overleefde het bombardement. In 1948 werd het complex uitgebreid voor de Rotterdamse stadsverwarming.
Verandering van de vaarroute
In de eerste decennia van de twintigste eeuw nam het belang van de oude vaarroute door het centrum af. Voor het groeiende wegverkeer vormden de Rotterdamse Schie, de bruggen en de waterwegen in het noordelijke stadscentrum steeds vaker een belemmering.
In de jaren dertig besloot Rotterdam de Rotterdamse Schie in de binnenstad op te heffen ten behoeve van het verkeer. Het noordelijke deel van de oude waterverbinding verdween uiteindelijk na het bombardement, toen de Rotterdamse Schie met puin uit de verwoeste binnenstad werd gedempt. Daarmee verloor de Delftsevaart haar rechtstreekse doorgaande verbinding met de Schie.
De verbinding van het Rotterdamse vaarwegennet met de Schie was inmiddels op andere wijze georganiseerd, onder meer via het Noorderkanaal, de Delfshavense Schie en de Coolhaven. Daardoor was de oude route door de Delftsevaart voor de doorgaande binnenvaart steeds minder noodzakelijk.
Bombardement en wederopbouw
Bij het bombardement van 14 mei 1940 werd vrijwel de gehele bebouwing rond de Delftsevaart verwoest. De historische stedelijke omgeving van Westewagenstraat, Haagseveer, Meent en de omgeving van de Laurenskerk veranderde daardoor ingrijpend.
Kort na het bombardement kreeg stadsarchitect Willem Gerrit Witteveen opdracht een plan voor de wederopbouw van Rotterdam te maken. In het Plan-Witteveen speelde het binnenwater een belangrijke rol. De Delftsevaart werd opgenomen in een nieuwe waterverbinding door het verwoeste centrum. De kademuren, bruggen en brugwachtershuisjes langs de Delftsevaart en de Rotte behoorden tot de onderdelen van Witteveens plannen die tijdens de oorlog daadwerkelijk werden uitgevoerd.
Het eerste schip door de nieuw aangelegde en verbrede Delftsevaart in 1944
Tijdens de oorlogsjaren werd aan de Delftsevaart gewerkt. De oude watergang werd plaatselijk aangepast en verbreed en kreeg nieuwe kademuren en bruggen. In 1944 voer het eerste schip door de nieuw aangelegde Delftsevaart.
Aan de noordzijde werd een nieuwe verbinding tussen de Delftsevaart en de Rotte gegraven, het Stokviswater. Daarmee bleef een waterroute door het centrum bestaan, hoewel de oorspronkelijke Rotterdamse Schie was verdwenen. Een deel van de onder Witteveen aangelegde waterstructuur werd opgenomen in het latere Basisplan voor de Wederopbouw.
Door deze ingrepen verschilt de huidige Delftsevaart zowel in breedte als in ligging en omgeving van de vooroorlogse vaart.
Na de wederopbouw
Na de oorlog kreeg de Delftsevaart een geheel andere stedelijke omgeving. De dichtbebouwde vooroorlogse stadswanden verdwenen grotendeels en maakten plaats voor de ruimere stedenbouw van de wederopbouw. Aan het water verrezen onder meer woningen, kantoren en nieuwe voorzieningen.
De Delftsevaart en de aansluitende Steigersgracht vormen in de stedenbouwkundige structuur van het naoorlogse centrum een herkenbare waterlijn. Platform Wederopbouw Rotterdam beschouwt beide watergangen samen als de oostelijke begrenzing van het centrale wederopbouwgebied.
Vanaf de jaren zeventig werd opnieuw meer woningbouw in het centrum gerealiseerd. Ook langs de Delftsevaart verschenen wooncomplexen, waarmee het gebied minder uitsluitend door kantoren en infrastructuur werd bepaald.
Huidige situatie
De huidige Delftsevaart ligt tussen het Stokviswater in het noorden en de Steigersgracht in het zuiden. Via het Stokviswater staat de vaart in verbinding met de Rotte. Zij wordt onder meer gekruist door de Meentbrug en de Krattenbrug.
De vroegere functie als belangrijke doorgaande vaarroute is verdwenen, maar de Delftsevaart maakt nog steeds deel uit van het bevaarbare binnenwater van Rotterdam. Kleine vaartuigen en kano's kunnen van het water gebruikmaken.
Bij het Grotekerkplein is de relatie tussen stad en water in de 21e eeuw versterkt. Langs de Delftsevaart werd daar een 45 meter lange vlonder met zit- en traptreden aangelegd, met aanlegplaatsen voor kano's en kleine boten. Het project maakt deel uit van plannen om de oevers van de Rotte en de daarmee verbonden stadswateren beter toegankelijk te maken.
De Delftsevaart vormt daarmee een van de nog zichtbare onderdelen van het middeleeuwse waterstelsel waarop de ontwikkeling van Rotterdam als handels- en havenstad mede was gebaseerd. Hoewel de omgeving en het tracé in de twintigste eeuw sterk veranderden, is de historische noord-zuidlijn door de oude binnenstad nog steeds herkenbaar.
