Devisenstelle
.jpg)
Tijdens het naziregime speelden de Devisenstellen, Duits voor "deviezenkantoren", ook wel Stellen für Devisenbewirtschaftung (kantoren voor valutabeheer) genoemd, een belangrijke rol in de controle op en fiscale uitbuiting van Duitse Joden.
Devisenstellen waren betrokken bij procedures tot intrekking van het staatsburgerschap met daaropvolgende inbeslagname van bezittingen. Ze konden paspoorten confisqueren en boetes opleggen. Daarnaast konden ze de beschikking over individuele bezittingen beperken of intrekken, huisraad van Joden die wilden emigreren laten inspecteren en aan hoge speciale heffingen onderwerpen, en kapitaaloverdracht inperken.
Achtergrond
Vanwege de wereldwijde economische crisis vanaf 1929 en de eisen tot terugbetaling van internationale kredietverstrekkers beperkte de presidentiële (d.w.z. door rijkspresident Paul von Hindenburg en niet door het parlement aangestelde) regering onder Heinrich Brüning het vrije kapitaalsverkeer. In 1931 vaardigde zij verschillende decreten uit over verplichte valutacontroles en introduceerde zij een Reichsfluchtsteuer ("Rijksvluchttaks"). Ook andere Europese schuldenlanden namen dit soort maatregelen om hun valutareserves te beschermen en hun betalingen in evenwicht te brengen.
De in 1933 aan de macht gekomen nazi's streefden echter hogere doelen na: autarkie moest worden bevorderd en buitenlandse valuta ingezet om de noodzakelijke grondstoffen te importeren voor de herbewapening van de Wehrmacht. Dit resulteerde in een "zelfs voor experts nauwelijks te volgen oerwoud van wetten en regels", en de instanties op het gebied van deviezen werden opgewaardeerd tot een alomvattende beheersautoriteit.
Organisatie
In 1933 waren er 29 Devisenstellen, waarvan er 23 rechtstreeks verbonden waren aan de belastingkantoren van de Länder (Landesfinanzämter). Deze kantoren hadden 3350 medewerkers en ambtenaren in dienst. De Devisenstellen waren verdeeld in een 'afdeling goedkeuring' en een 'afdeling controle'; de laatste werd later qua personeel aanzienlijk uitgebreid. Het administratieve toezicht lag bij het Rijksministerie van Economie. Technische richtlijnen werden tot 1938 uitgevaardigd door de "Reichsstelle für Devisenbewirtschaftung" (Rijksbureau voor Valutabeheer), een afdeling binnen het Rijksministerie van Economie.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren in de bezette gebieden daarnaast Devisenschutzkommando's (valutabeschermingscommando's) actief, die buitenlandse valuta, goud en diamanten van particulieren in beslag namen of onder dwang opkochten. Deze ambtenaren vielen onder het Devisenfahndungsamt (deviezenopsporingsdienst); in elk geval in België waren ze ook betrokken bij razzia's op Joden.
Bevoegdheden
De Devisenstellen werkten niet alleen mee aan de economische doelstellingen van de nationaalsocialisten, maar namen ook op allerlei manieren deel aan de economische isolering, controle en plundering van Duitse Joden, van wie er tegen oktober 1941 ongeveer 270.000 waren verdreven.
Intrekking van het staatsburgerschap
Volgens de wet op de intrekking van naturalisaties en de ontneming van het Duitse staatsburgerschap (Gesetz über den Widerruf von Einbürgerungen und die Aberkennung der deutschen Staatsangehörigkeit) van 14 juli 1933 konden Duitse burgers die naar het buitenland waren verhuisd, hun staatsburgerschap verliezen. Een niet vooraf goedgekeurd vertrek van een Jood werd al beschouwd als een schending van de "plicht tot loyaliteit aan het Rijk en het volk". Volgens een geheime verordening van Heinrich Himmler van 30 maart 1937 vormde een "daad van rassenschande" ("rassenschänderische Betätigung") of het niet betalen van belastingen en heffingen door een Joodse vluchteling "gedrag dat schadelijk is voor het volk" ("volksschädigendes Verhalten"), wat intrekking van het staatsburgerschap en confiscatie van bezittingen tot gevolg had. De Devisenstellen waren geregeld betrokken bij het initiëren van dergelijke procedures tot intrekking van het staatsburgerschap en de daaropvolgende confiscatie van bezittingen.
Beperkingen op het meenemen van geld en goederen
Tot eind 1933 mochten Joodse emigranten bij de Devisenstellen nog bedragen tot 15.000 Reichsmark in contanten meenemen. Voor grotere bedragen werden speciale regelingen getroffen om de overname van bedrijven (arisering) te vergemakkelijken. Vanaf oktober 1934 was het verboden om contant geld mee te nemen, slechts reisgeld tot tien reichsmark was nog toegestaan.
Inkomsten uit pensioenen, verzekeringsuitkeringen en dividenden mochten niet naar het buitenland worden overgemaakt. Het geldelijk vermogen werd gestort op een "Sperrmark-Konto" (geblokkeerde rekening). Het omwisselen van vreemde valuta was alleen mogelijk via de Deutsche Golddiskontbank (afgekort Dego), die een zeer hoge heffing (disagio) aftrok van de toch al ongunstige wisselkoers. Deze heffing ('Dego-Abgabe') bedroeg in januari 1934 20%, maar in augustus 1934 al 65% en steeg in september 1939 tot 96 procent.
Vanaf 1938 werden ook de bezittingen van Joden die gedwongen waren te emigreren, geïnspecteerd om te worden goedgekeurd. Slechts een minimum aan goederen mocht worden meegenomen, zelfs overtollig ondergoed moest worden achtergelaten. Goederen die sinds 1933 waren aangeschaft werden als 'nieuw' beschouwd. De Devisenstelle stond alleen toe dat deze artikelen werden meegenomen na betaling van een aanzienlijke 'Dego-belasting'.
Bevriezen van vermogen
Eind 1936 kregen de Devisenstellen de bevoegdheid om een 'Sicherungsanordnung' op vermogen uit te vaardigen via de wet tot wijziging van de wet op het beheer van buitenlandse valuta ("Gesetz zur Änderung des Gesetzes über die Devisenbewirtschaftung"). Hierdoor werd het vermogen bevroren en dit ontnam de eigenaren de vrije beschikking daarvan. Vanaf dat moment zochten de Devisenstellen, in nauwe samenwerking met banken, kadaster, politie en douane, naar aanwijzingen voor een voorgenomen vlucht: verkoop van onroerend goed, meubels en tapijten, de aankoop van sieraden en edelstenen, of openstaande exporttegoeden. De wijze waarop de Devisenstellen Sicherungsanordnungen in gemengde huwelijken behandelden, verschilde per regio: in sommige gevallen werd de "Duitsbloedige" partner gespaard.
Ten slotte verordende het Rijksministerie van Economie in augustus 1939 dat Joden al hun contanten moesten storten op een "beveiligde rekening met beperkte toegang". Van deze rekening mochten de eigenaren alleen een maandelijkse toelage opnemen en bepaalde uitgaven doen, zoals belastingen en medische rekeningen. Voor alle andere opnames was de goedkeuring van de Devisenstelle vereist, die ook boetes oplegde, bijvoorbeeld als contante betalingen niet werden gemeld.
Arisering
De Devisenstellen speelden een sleutelrol in de "arisering" van Joodse bedrijven, namelijk door middel van het constateren van overtredingen van een van de vele deviezenregels of op basis van vermoedens starten van procedures. Indien van toepassing benoemden zij een bewindvoerder naar hun keuze. In 1937 gaf het Rijksministerie van Economie de Devisenstellen de opdracht het aandeel van Joodse bedrijven te verkleinen: vertraging in vergunningverlening konden import- en exporttransacties ernstig schaden.
De historicus Frank Bajohr wijst op de nauwe samenwerking tussen de Devisenstellen en de douane-inspectie, die beide onder de paraplu van de Landesfinanzämter (provinciale belastingkantoren) opereerden. In hun 'dagelijkse praktijk' van arisering waren ze nauwelijks van elkaar te onderscheiden.
Tegenstrijdigheid
Het beleid van de nazi's ten aanzien van de zogenaamde Judenfrage was lange tijd tegenstrijdig. Enerzijds was tot 1941 aantoonbaar een van de doelen om Duitse Joden zo volledig en snel mogelijk uit het land te verdrijven. Organisatorische hindernissen werden weggenomen, bijvoorbeeld door de oprichting van het Reichszentrale für jüdische Auswanderung (Rijksbureau voor Joodse Emigratie).
Anderzijds vormden de fiscale druk, zoals de Reichsfluchtsteuer, de Judenvermögensabgabe (vermogensafgifte voor Joden) en inbeslagnames, een steeds groter obstakel voor de op grond van hun ras vervolgde inwoners om hun toevlucht te zoeken in een uiterst onzeker bestaan in het buitenland.
Sommige historici zien dit als een poging om "door middel van massa-emigratie van verarmde Joden het antisemitisme naar de landen van toevlucht te exporteren." In een nationaalsocialistisch memorandum inzake buitenlands beleid uit 1939 staat: "Hoe armer en dus hoe meer een last de immigrerende Jood voor het ontvangende land is, hoe wenselijker het effect voor het Duits propagandistisch belang."
- Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Devisenstelle op de Duitstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.
- ↑ Christoph Franke: Die Rolle der Devisenstellen bei der Enteignung der Juden. In: Katharina Stengel (red.): Die staatliche Enteignung der Juden im Nationalsozialismus. Frankfurt am Mainz, 2007, ISBN 978-3-593-38371-2, p. 81. (preview op Google Books)
- ↑ Ralf Banken: Hiergegen kann nur mit freier Fahndung eingeschritten werden..., pag. 386 / Katja Happe e.a. (bewerking): Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden durch das nationalsozialistische Deutschland 1933–1945, deel 12: West- und Nordeuropa, Juni 1942–1945. München 2015, ISBN 978-3-486-71843-0, p. 50.
- ↑ Christoph Franke: Die Rolle der Devisenstellen …, p. 90.
- ↑ Geciteerd in: Dorothee Mußgnug: Die Reichsfluchtsteuer 1931-1953. Berlijn 1993, ISBN 3-428-07604-4, p. 51.